domingo, 5 de junio de 2016

Nomes Galegos dos Mamíferos 5

Nomes Galegos dos Mamíferos 5

INSECTÍVOROS E QUIRÓPTEROS

                A antiga orde dos INSECTÍVOROS deveu hogano en cinco novas: Erinaceomorpha, Soricomorpha, Afrosoricida (toupas douradas e tenrecs de África e Madagascar), Macroscelidea (musarañas elefante de África) e Scadentia (tupaias do Sueste asiático). Mais todos son animais predominantemente pequenos e solitarios, que se alimentan basicamente doutros animais (predominantemente insectos e invertebrados) e que contan con tres familias en Europa, e na nosa terra: erinácidos (dos Erinaceomorpha), tálpidos e sorícidos (ambas dos Soricomorpha).

Erinácidos:

Ourizo cacho europeu/común (Erinaceus europaeus) na GMG, 2007 (Guía dos Mamíferos de Galicia). Especie ben coñecida que se distribúe por Europa occidental até Finlandia, países bálticos setentrionais e a Rusia próxima polo NE, e oeste de Polonia, Chequia, Austria e Eslovenia occidental polo centro. Outros nomes galegos son: ourizo cacheiro e porco espiño. E noutros idiomas: erizo común (castelán), corcuspín/perrucuspín (asturiano) ou rezcacheiru (ast. occ), ouriço-cacheiro/terrestre (portugués), eriçó comú/fosc/europeu (catalán), eiriç europèu (occitano), hérisson commun/européen (francés), hérichon ou urchon (picardo), lurson (valón), riccio comune/europeo (italiano), ricciu (corso), ris (romañol), respurchee cumün (lombardo), european/common hedgehog (inglés) e braunbrustigel (alemán).

Alén do que habita en Galiza hai outros tres erinácidos máis en Europa:

Ourizo cacho oriental setentrional (Erinaceus roumanicus), antiga subespecie do Erinaceus concolor, que se espalla polo leste de Europa dende Polonia e Eslovenia como límite occidental até Siberia central polo leste e o Cáucaso polo sur. Presenta como o “ourizo cacho oriental meridional” unha mancha branca na gorxa e no peito fronte á ausencia desta no “ourizo cacho común”. Denominado como: erizo de los Balcanes (castelán), eriçó de pit blanc septentrional (catalán), hérisson de Roumanie/des Balkans (francés), riccio orientale (italiano), northern white-breasted hedgehog (inglés) e nördlicher weißbrustigel (alemán).

Ourizo cacho oriental meridional (Erinaceus concolor), que logo da reclasificación da subespecie europea só é europeu pola súa presenza nas illas gregas fronte a Anatolia, xa que se estende dende esta península e Palestina até o Cáucaso e o NW de Irán; e recibe os nomes de: erizo oscuro oriental (castelán), eriçó fosc oriental (catalán), hérisson orientale (francés), ricciodal petto bianco meridionale (italiano), southern white-breasted hedgehog (inglés) e südlicher Weißbrustigel (alemán).

E o ourizo cacho magrebino (Atelerix algirus) ou ourizo cacho lourido –segundo algúns textos– , malia que a súa cor non constitúa a principal diferenza co común, que é propio do norte do Magrebe, mais tamén habita a beiramar mediterránea española dende Málaga até Xirona e as Illas Baleares. Ten as denominacións de: erizo moruno (castelán), eriçó africà/clar (catalán), hérisson d’Algérie/d’Afrique du Nord (francés), algerian/vagrant hedgehog (inglés) e wanderigel ou algerischer igel (alemán).

Tálpidos:

Desta familia hai seis especies en Europa das nove con que conta o xénero Talpa, de distribución eurasiática, e dúas especies únicas de cadanseu xénero: Galemys e Desmana. Porén só dúas viven en Galiza.

Toupa cega (Talpa occidentalis < T. caeca) na GMG e toupa ibérica na Lista de mamiferos de Galicia - Wikipedia. A toupa ten varios nomes populares, a maioría procedentes do étimo latino “talpa”: toupeira (único recollido xunto con “toupa” polo dRAG e forma estándar do portugués), toupo, teipa/teipe, teupa/teupua/téupoa, tiopa/topia, tiopo e rata cubeira. Dado que “toupeira” tamén significa: “montón de terra que deixa a toupa na superficie” e “galería que abre a toupa baixo a terra”, semella mellor usar “toupa” para denominar o animal porque soamente ten esta acepción. E cos dous significados non de especie hai tamén numerosas variantes: teipeira, teipoeira/teipueira, teupoeira, tiopeira/tiupeira, topieira, toupeiro, toupiñeira, tupieira e terregueiro, porén a máis estendida é a recolida polo dRAG. Esta especie é un endemismo da Península Ibérica que chega polo oriente até o País Basco no norte e o leste da Comunidade Valenciana no sur. Recibe as denominacións de: topo ibérico (castelán), topu (asturiano) e toupu (ast. occidental) e toupeira (portugués).

Furapreseiras (Galemys pyrenaicus < antano: Desmana pyrenaica) e furapresas ibérico na GMG. Endemismo ibérico do Pireneos, o NW ibérico e o Sistema Central. Ten outros nomes galegos: rato de almiscre, rato almiscreiro, aguaneira/auganeira/aguaneiro, toupeira de auga, toupa de río. E estas denominacións noutras linguas: desmán ibérico/de los Pirineos ou almizclera (castelán), ratu d’agua ou topu fediondu (asturiano), toupeira-de-água ou rato-papialvo/-de-bico-comprido/-almiscareiro (portugués), almesquera (catalán), desman des Pyrénées ou rat-trompette (francés), pyrenean desman (inglés) e Pyrenäen-desman (alemán).

E os outros tálpidos europeus non galegos son:

Toupa cubeira (Talpa europea) e Toupa europea na GMG. Distribúese por Europa dende Gran Bretaña e o NE de España, onde ocupa o norte do cuadrante NE dende o leste de Asturias até Xirona, até o sur de Escandinavia e Rusia central, faltando en Irlanda, a maior parte de Italia e o sur dos Balcáns. Recibe os nomes de: topo europeo (castelán), tauba ou tabonero (aragonés), talp (catalán), taupe d’Europe (francés), jarbon/zharbon (arpitán), talpa europea (italiano), ciupinara/cipunara ou topinara (véneto), cârtita (romanés), european/common/northern mole (inglés), mowdiwarp (escocés) e europäische maulwurf (alemán).

Toupa cega (Talpa caeca). Propia de Italia até as ladeiras dos Alpes e dos Balcáns dende Serbia e Montenegro até Grecia. Ao igual ca a nosa toupa ten os ollos cubertos por unha membrana, de aí o seu nome. Denominada como: topo ciego (castelán), talp cec (catalán), taupe aveugle (francés), talpa cieca (italiano), blind mole (inglés) e blindmaulwurf (alemán).

Toupa romana (Talpa romana). Endemismo do centro e sur da Península Itálica. Que recibe os nomes de: topo romano (castelán), talpa romana (italiano) e roman mole (inglés).

Toupa balcánica (Talpa stankovici). Endemismo balcánico compartido por Albania, Serbia, Macedonia e Grecia. Denominado como: topo de los Balcanes (castelán), talp dels Balcáns (catalán), taupe des Balkans/orientale/de Stankovic (francés) e Balkan mole (inglés).

Toupa levantina (Talpa levantis). Especie propia do Cáucaso e rexións adxacentes, o NW de Irán, norte de Anatolia a carón do Mar Negro até a Turquía europea e o extremo SE de Bulgaria. Denominado como: topo oriental (castelán), talp oriental (catalán), taupe du Levant (francés) e Levant mole (inglés).

Desmán (Desmana moschata). Único representante do seu xénero, distribuído no leste de Ucraína e o centro de Rusia, nas bacías do Volga, o Don e ríos procedentes dos Urais; moi semellante en aspecto e hábitos á nosa aguaneira. Denominado como: desmán almizclado/ruso (castelán), almesquera siberiana (catalán), desman de Moscovie/russe (francés), desman russo (italiano), russian desman (inglés) e russische desman, bisamrüssler ou wychochol (alemán). Dado que en galego non chamamos “desmán” ao Galemys pyrenaicus non parece necesario usar adxectivo ningún acompañando o nome desta especie, tomado do seu nome científico de xénero coma na maioría dos casos.

Sorícidos:

Os tres xéneros desta familia que habitan na nosa terra distínguense por tres características: o rabo, as orellas e mais os dentes. Rabo curto, sen chegar na súa longura nin á metade do corpo, orellas grandes e ben visíbeis, e dentes brancos no xénero Crocidura; rabo longo, con case a mesma longura ca o corpo, orellas pequenas e dentes roxos no xénero Sorex; e rabo longo, orellas ocultas na pelaxe e dentes tamén roxos no xénero Neomys. Mais os tres xéneros reciben varios nomes na fala popular sen diferenciar entre eles: corta (N da Coruña e recollido como sinónimo de “musaraña” na súa 5ª acepción polo dRAG), fura (recollido polo dXerais, pero nalgúns lugares –Illa de Arousa ou Pombeiro (LU)– significa “rato”), furaño (recollido nalgúns dicionarios como sinónimo de “musaraña” pero tamén de “ratiño campestre”), furón (N da Coruña), fozón (Bergantiños), musaraña (recollido no dRAG e en varios dicionarios galegos dende finais do s. XIX), muraño (recollido como sinónimo de “musaraña” no dRAG na súa 1ª acepción e como sinónimo de “rato pequeno” na súa 2ª acepción), musgaño (aparece en varios dicionarios galegos dende finais do s.XIX) e murgaño (aparece nun dicionario de 1876 e no Atlas de Vertebrados de Galicia, SGHN, 1995). En latín recibiron o nome de: mus araneus (= rato araña), porque se cría que posuían veleno coma as arañas, orixe das formas romances: musaraña, musaranho, musaranya e musaraigne; mentres que un hipotético “muricaneus”, daría orixe por evolución a “murgaño” > “muraño” e a “musgaño” por influencia de “musaraña?”. De todas as denominacións, as únicas que recollen os principais dicionarios actuais como palabras sinónimas para denominaren os sorícidos son: musaraña e muraño.

En Galiza viven sete especies, e dende un inicio a SGHN decidiu aplicar a cada xénero un nome común diferente: furaño para Crocidura, furafollas para Sorex e musgaño > murgaño > muraño para Neomys, rexeitando usar a denominación máis común: musaraña, seica por a considerar un castelanismo. Seguía o exemplo do francés, que por veces usa nomes diferentes face ao maioritariamente usual “musaraigne” (Crocidura - crocidure, Sorex e Neomys – musaraigne e Suncus - pachyure),o italiano (Crocidura – crocidura, Sorex e Neomys – toporagno e Suncus – mustiolo) e, parcialmente, o castelán, que usa dúas palabras, perfeitamente sinónimas na fala popular, para diferenciar xéneros: musaraña para Crocidura e Sorex, e musgaño para Neomys e Suncus. Fronte a estes exemplos singulares as demais linguas europeas utilizan maioritariamente un único nome xeral para todos os sorícidos: musaranho (portugués, onde a forma sinónima morganho é anticuada e desusada), musaranya (catalán), chitcan (romanés), shrew (inglés), spitzmaus (= rato bicudo, alemán), spitsmuis (neerlandés), spidsmus (danés), spissmus (noruegués), näbbmus (sueco), satitsu (basco), päästäinen (finés) ou cickány (húngaro).

Non obstante, esta escolla presenta algúns defectos: “furafollas” é unha palabra que ningún dicionario recolle como sinónimo de musaraña, mais si, incluído o dRAG, aparece como sinónimo do paxaro picafollas (Phylloscopus collybita), o picafollas europeu da Guía das Aves de Galicia (Baía edicións, 2004); “furaño” apenas aparece nun par de dicionarios do século pasado, mentres que “muraño”, que si  aparece nos tres principais dicionarios actuais como sinónimo de “musaraña”, tamén aparece nalgúns, incluído o dRAG, coa acepción de “rato pequeno”. Así e todo, esta palabra é a máis recomendábel das tres usadas nas listas zoolóxicas, por estar ao mesmo tempo ben recollida polas obras lexicográficas contemporáneas. Na miña proposta denominativa, xunto ao nome xeral (muraño) aparece a característica física máis visíbel do xénero Crocidura: as súas grandes orellas, para designar as súas especies; e a máis ambiental do xénero Neomys: a súa querenza pola auga, para designar as súas especies, tal como fan a maioría dos idiomas; ficando o xénero Sorex, que dá nome á familia, sen adxectivo caracterizador. A seguir as sete especies que habitan Galiza:

Muraño orelludo xardineiro (Crocidura suaveolens) e furaño de xardín na GMG. Especie eurasiática dende Portugal até Manchuria e Corea, evitando a Europa setentrional. Ten como denominacións: musaraña campesina/de campo (castelán), ratín de focicu llargu (asturiano), morganho-jardineiro ou musaranho-de-dentes-brancos-pequeno (portugués), musaranya de jardí (catalán), musaraigne/crocidure des jardins (francés), crocidura minore ou topino odoroso (italiano), lesser white-toothed shrew (inglés) e gartenspitzmaus (alemán).

Muraño orelludo común (Crocidura russula) e furaño común na GMG. Distribuído por Europa occidental até os Países Baixos polo norte, Polonia e Hungría polo leste, e o norte de Italia polo SE, tamén habita a beiramar setentrional do Magrebe. Denominado como: musaraña común/gris (castelán), ratu de focicu llargu ou surnia (asturiano), morganho-domêstico ou musaranho-de-dentes-brancos-grande (portugués), musaranya comuna (catalán), musaraigne/crocidure musette (francés), crocidura rossiccia, toporagno dai denti bianchi maggiore ou topino petti rosso (italiano), greater white-toothed shrew (inglés) e hausspitzmaus (alemán).

muraño grande (Sorex coronatus) e furafollas grande na GMG. Propia de Franza, con límites ao leste no sur dos Países Baixos, occidente de Alemaña e NW de Italia, e ao sur o extremo setentrional de España. Recibe os nomes de: musaraña tricolor/de Millet (castelán), musaranya de Millet (catalán), musaraigne jumelle/couronnée (francés), Millet’s shrew (inglés) e schabrackenspitzmaus (alemán).

Muraño pequeno (Sorex minutus) e furafollas pequeno na GMG. Especie que habita a maior parte de Europa, agás as illas mediterráneas e a maior parte de España, onde só mora na parte máis setentrional. Recibe as denominacións de: musaraña enana (castelán), musaranho-anão-de-dentes-vermelhos (portugués), musaranya nana (catalán), musaraigne pygmée (francés), toporagno nano (italiano), pygmy/lesser shrew (inglés) e zwergspitzmaus (alemán).

Muraño ibérico (Sorex granarius) e furafollas ibérico na GMG. Endemismo das montañas centrais e setentrionais ibéricas. Denominado como: musaraña ibérica (castelán), musaranho-de-dentes-vermelhos ou musaranho-ibérico (portugués), musaraigne d’Espagne (francés), spanish shrew (inglés) e spanische spitzmaus (alemán).

Muraño acuático/de auga patibranco (Neomys fodiens) e muraño patibranco na GMG. Musaraña acuática que habita a maior parte de Europa, fóra da maior parte de Ibéria, onde só mora nunha franxa setentrional, as illas do Mediterráneo e Irlanda, e que chega polo leste até o lago Baikal. Outros nomes galegos: murgaño patibranco e morgaño papialbo (Atlas de Vertebrados de Galicia, SGHN, 1995). Nomes noutras linguas: musgaño patiblanco (castelán), musgañu d’agua (asturiano), musaranya d’aigua/aquàtica pirinenca (catalán), musaraigne aquatique (francés), toporagno acquaiolo/d’acqua (italiano), water shrew (inglés), satitsu-ankazuri (basco) e wasserspitzmaus (alemán).

Muraño acuático/de auga de Cabrera (Neomys anomalus) e muraño de Cabrera na GMG. Especie acuática, pero menos ca anterior, propia dos sistemas montañosos de Europa occidental e meridional e da estepa oriental até o río Don. Outros nomes galegos: murgaño/morgaño de Cabrera (Atlas de Vertebrados de Galicia, SGHN, 1995). Denominacións noutros idiomas: musgaño de Cabrera (castelán), musaranya d’aigua/aquàtica mediterrània (catalán), musaranho/morganho-de-água (portugués), musaraigne/crossope de Miller (francés), toporagno acquaiolo/acquatico di Miller (italiano), Miller’s water shrew (inglés), ur-satitsu (basco) e sumpfspitzmaus (alemán).

E muraños doutras partes de España e Europa:

Muraño anano (Suncus etruscus) que foi denominado “alimancha pequerrecha”pola SGHN na súa lista patrón de 1980, aínda que non mora na nosa terra. Os da SGHN non debían gustar moito deste animaliño polo que decidiron insultalo por partida dupla: primeiro co despectivo “alimancha” e logo, debido ao seu diminuto tamaño, co despectivo “pequerrecho” –outra opción que non convén descartar é que estivesen de troula mentres facían a lista patrón–. Esta especie considerada o mamífero máis pequeno do mundo ten unha distribución ao redor do Mediterráneo e zonas separadas de Asia meridional, e na Península ibérica só está ausente do cuadrante NW. Recibe os nomes de: musgaño enano ou musarañita (castelán), musaranho-anão-de-dentes-brancos, musaranho-pigmeu ou morganho-anão (portugués), musaranya etrusca (catalán), musaraigne étrusque ou pachyure (francés), mustiolo (toscano)ou pachiuro etrusco (italiano), etruscan shrew ou white-toothed pygmy shrew ou Savi’s pygmy shrew (inglés) e etruskerspitzmaus (alemán).

Muraño orelludo bicolor (Crocidura leucodon). Musaraña distribuída por Europa central dende o oeste de Franza até o sur de Rusia, evitando o SW de Europa, a maior parte da Península Itálica e o norte de Europa. Ten como nomes: musaraña bicolor (castelán), musaranya bicolor (catalán), musaraigne bicolore ou crocidure leucode (francés), crocidura a ventre bianco ou topino pancia bianca (italiano), bicoloured whit-toothed shrew (inglés) e feldspitzmaus (alemán).

Muraño orelludo siciliano (Crocidura sicula). Endemismo de Sicilia e da illa de Gozo en Malta. Recibe a denominación unánime de: musaraña de Sicilia (castelán), musaranya de Sicilia (catalán), crocidure de Sicilie (francés), crocidura siciliana ou toporagno siciliano (italiano) e sicilian shrew (inglés).

Muraño orelludo norteafricano (Crocidura ichnusae). Antano considerado subespecie de C. russula, habita o norte de Tunisia e o NE de Alxeria e as illas de Sardeña, Pantelleria (Italia) e Eivisa en Europa. Denominado como: crocidure d’Afrique du Nord (francés), crocidura mediterranea (italiano) e North african white-toothed shrew (inglés).

Muraño orelludo de Guldenstadt (Crocidura gueldenstaedti). Outrora considerado subespecie de C. russula, habita o norte de Anatolia e a illa de Creta en Europa. Todas as denominacións se basean no seu nome científico: musaraña de Güldenstädt (castelán), crocidure de Gúldenstädt (francés), Güldenstädt’s white-toothed shrew (inglés) e Güldenstädt’s spitzmaus (alemán).

Muraño orelludo de Zimmermann (Crocidura zimmermanni). Ao igual ca o muraño anterior tamén foi considerado subespecie de C. russula este endemismo da illa de Creta, e recibe denominacións maioritariamente copiadas do seu nome científico: musaraña de Zimmermann (castelán), crocidure de Zimmermann (francés), Zimmermann’s white-toothed shrew (inglés) e Kretaspitzmaus (alemán).

Muraño rabicadrado (Sorex araneus). Especie que mora no leste de Europa dende os Países Baixos até Italia, incluíndo a illa de Gran Bretaña, e que en España unicamente se acha no norte de Cataluña. Recibe os nomes de: musaraña bicolor/colicuadrada (castelán), musaranya cuaquadrada (catalán), musaraigne carrelet (francés), toporagno comune (italiano), common shrew (inglés) e waldspitzmaus (alemán).

Muraño miúdo (Sorex minutissimus). Especie eurasiática case tan pequena coma o muraño anano, que mora dende Finlandia e Rusia setentrional até o Xapón. Recibe as denominacións de: musaraña mínima/menuda (castelán), musaraigne naine (francés), least shrew (inglés) e knirpsspitzmaus (alemán).

Muraño itálico (Sorex samniticus). Endemismo italiano dende a Toscana até o sur peninsular, denominado como: musaraña de los Apeninos (castelán), musaraigne italienne (francés), toporagno italico/appenninico (italiano), Apennine shrew (inglés) e Apenninspitzmaus (alemán).

Muraño careto (Sorex caecutiens). Especie eurasiática dende o norte de Escandinavia e o leste de Estonie e Bielorrusia até o norte de Corea e do Xapón. Recibe os nomes de: musaraña careta/de Laxmann (castelán), musaranya de Laxmann (catalán), musaraigne masquée/lapone (francés), Laxmann’s/masked shrew (inglés) e maskenspitzmaus ou Lapplandspitzmaus (alemán).

Muraño da taiga (Sorex isodon). Especie eurasiática dende Finlandia e norte de Bielorrusia até China setentrional e illas Sakhalín, denominada noutras linguas como: musaraña oscura europea (castelán), musaranya fosca europea (catalán), musaraigne foncée (francés), taiga/even-toothed/dusky shrew (inglés) e taigaspitzmaus (alemán).

Muraño alpino (Sorex alpinus). Endemismo das altas montañas de Europa: Alpes, Cárpatos, Sudetes, Alpes dináricos e Pireneos. Denominado como: musaraña alpina (castelán), musaranya muntanyenca (catalán), musaraigne alpine (francés), toporagno alpino (italiano), alpine shrew (inglés) e Alpenspitzmaus (alemán).

Muraño do Valais (Sorex antinorii). Endemismo de Italia, SE de Franza e sur de Suíza. Denomido como: musaraigne du Valais (francés) e Valais shrew (inglés).

QUIRÓPTEROS

Esta orde divídese en dúas subordes: os Megaquirópteros, coñecidos popularmente como “raposos voadores” e propios das rexións tropicais e subtropicais do Vello Mundo; e os Microquirópteros, que inclúen os que chamamos “morcegos”, son de menor tamaño e habitan en todo o planeta, agás a Antártida e as rexións árticas. De todas as familias desta última suborde, só tres contan con representantes en Europa: Molósidos, Rinolófidos e Vespertiliónidos.

En Galiza rexístranse actualmente vinte e catro especies. Todas elas reciben popularmente de xeito maioritario denominacións derivadas do étimo latino: mure caecus (= rato cego): moncego, monicego, morcego, morcexo, moricego, morricego, morxego, municego, muracego, murcego, muricego, murocego e murucego, sendo morcego, con diferenza, a forma máis usada, seguida de murcego e muricego (forma incluída no dRAG como menos recomendábel). Mais tamén se rexistran outros nomes como: espertello (recollido en dicionarios dende o s.XIX, incluído o dXerais pero non no dRAG), esportello (variante propia do leste de Lugo) ou esperteiro (con etimoloxía popular), que teñen a mesma orixe ca a forma mais usada en asturiano: esperteyu, a forma latina clásica: “vespertilium”; e touciñeiro (recollido na comarca de Fisterra).

En todas as linguas románicas –ou non– non se dan nomes populares diferentes ás distintas especies, aínda que moitas presentan, coma o galego, unha gran variedade de nomes e variantes para denominaren os quirópteros. Así:
Aragonés: afogacandil, apagacandil, ventadera, moriciego e morciegalo.
Asturiano: esperteyu, espertu/espertíu, espertín, espantagüeyos, murciégalu/murciéganu e morcíganu.
Castelán: murciélago (< murciégalo < mure caecalus, forma aínda viva nalgúns lugares), murceguillo (< ant. murciego) e vespertillo.
Portugués: morcego; mais no Brasil tamén se usan denominacións de orixe tupí (ãdirá>): andirá ou guandira, e andirá-açu (= vampiro).
Catalán: ratpenat, rata penada e rata pinyada (en Cataluña); ratot/rató, rateta voladora, moceguello/muceguello, mocigaló, almorcígol, mocègol, muicego, muixego/moixego, moixégol (na Comunidade Valenciana).
Occitano: ratapenada e ratapinhata.
Francés: chauve-souri (< lat. calva sorice = rato calvo).
Valón: tchawe-sori/tchet-sori e sori volante.
Picardo: soerie-volante e cachsoerie.
Normando: caûque-souothis e câoque-souoris.
Italiano: pipistrello (< lat. vipistrello < vespertilium).
Corso: topu pinnutu e sora pinnuta.
Romañol: papastrèl.
Lígur: ratto penugo.
Napolitano: scherpíngeche.
Siciliano: taddarita/taddarica e sùrici vecchiu (= rato vello).
Piemontés: ratavolòira.
Sardo: alipedre (= ás de pé), arratapignata, cincideddu, murreddu, pibiristeddu, pinneddu, ragabedde, tutureddu, etc.
Romanés: liliac.
Vasco: saguzar < saguzahar (= rato vello).
Alemán: fledermaus (= rato voador); sueco: fladdermöss; noruegués: flaggermus.

Para escoller a denominación estándar se usa os nomes utilizados nas dúas listas máis completas e recentes: a Guía dos Mamíferos de Galicia, Baía Edicións, 2007 (GMG no texto) e a Lista Patrón dos Morcegos de Galicia de R.J. Hermida, 2013 (Hermida no texto); mais tamén se fai referencia a denominacións usadas noutras listas anteriores cando procede. A preferencia entre as diferentes propostas cando non haxa coincidencia vén condicionada pola maior similitude coa forma maioritaria usada no resto das linguas occidentais, dado que a diferenciación física entre especies é na maioría dos casos un labor propio de expertos.

Molósidos:

Morcego rabudo (Tadarida teniotis). Única especie desta familia con presenza en Europa, exactamente no sur, ao redor do Mediterráneo, e tamén no norte de África até o Oriente Próximo e zonas de Irán e Afganistán; e presente en Galiza nas provincias de Lugo, agás no norte, e Ourense. Recibe os nomes de: murciélago rabudo (castelán), morcego-rabudo/-de-Cestoni (portugués), ratpenat cuallarg europeu (catalán), molosse de Cestoni (francés), molosso di Cestoni (italiano), european free-tailed bat, bulldog bat ou mastiff bat (inglés) e europaïsche bulldoggfledermaus (alemán).

Rinolófidos:

Morcego de ferradura grande (Rhinolophus ferrumequinum) en Hermida ou morcego grande de ferradura na GMG. Especie paleártica meridional, dende o sur de Inglaterra, Portugal e o norte do Magrebe até o Xapón, pasando polo centro e sur de Europa, Anatolia, o Cáucaso, Irán, Asia central e o Himalaia; e que está presente por toda Galiza. Denominado como: murciélago grande de herradura/de herradura grande ou rinolofo grande (castelán), morcego-de-ferradura-grande (portugués), esperteyu grande de ferradura (asturiano), ratpenat gran de ferradura ou ratpenat de ferradura gros (catalán), grand rhinolophe (fer à cheval)/obscur ou grand fer à cheval (francés), rinolofo/ferro di cavallo maggiore (italiano), greater horseshoe bat (inglés) e grosse hufeisennase (alemán).

Morcego de ferradura pequeno (Rhinolophus hipposideros) en Hermida ou morcego pequeno de ferradura na GMG. O rinolofo máis pequeño do Paleártico e que máis ao norte chega en Europa, até o centro de Inglaterra, Alemaña e Polonia, abranxe polo sur o norte do Magrebe e polo leste até o sur de Irán e zonas illadas de Asia central; tamén está presente en toda Galiza. Recibe os nomes de: murciélago pequeño de herradura/de herradura pequeño ou rinolofo pequeño (castelán), morcego-de-ferradura-pequeno (portugués), esperteyu pequeñu de ferradura (asturiano), ratpenat petit de ferradura/de ferradura petit (catalán), pichon rinolòf ou pichon fèrre de caval (occitano), petit rhinolophe (fer à cheval) ou petit fer à cheval (francés), rinolofo minore ou ferro di cavallo minore (italiano), lesser horseshoe bat (inglés) e kleine hufeisennase (alemán).

Morcego de ferradura mediterráneo (Rhinolophus euryale) en Hermida ou morcego mediterráneo de ferradura na GMG. Habita a cunca mediterránea, incluída a costa do Magrebe, a costa palestina, o sur do Cáucaso e os montes Zagros; mais en Galiza rarea no centro e no leste de Ourense. Nomes noutras linguas: murciélago mediterráneo de herradura/de herradura mediterráneo ou rinolofo mediterráneo (castelán), morcego-de-ferradura-mediterrânico (portugués), ratpenat mediterrani de ferradura/de ferradura mediterrani (catalán), rhinolophe euryale (francés), rinolofo euriale ou ferro di cavallo euriale (italiano), mediterranean horseshoe bat (inglés) e Mittelmeer-hufeisennase (alemán).

Morcego de ferradura de Mehely (Rhinolophus mehelyi). Especie dispersa pola bacía mediterránea: Iberia ao sur do Douro e do Ebro, norte do Magrebe, Sardeña, Sicilia, Balcáns orientais e Anatolia occidental e meridional até Cáucaso e montes Zagros polo leste; xa que logo, ausente de Galiza. Recibe os nomes de: murciélago mediano de herradura ou rinolofo mediano (castelán), morcego-de-ferradura-mourisco (portugués), ratpenat de ferradura mitjà (catalán), rhinolophe de Méhely (francés), rinolofo di Méhely ou ferro di cavallo di Mehely (italiano), Mehely’s horseshoe bat (inglés) e Mehely-hufeisennase (alemán).

Morcego de ferradura de Blasius (Rhinolophus blasii). Especie con distribución fragmentaria polo Vello Mundo: en Europa só mora en zonas dos Balcáns; en Asia na costa de Anatolia, Palestina, sur da Península Arábiga, Irán e Afganistán; e en África no norte do Magrebe, Etiopía e zonas meridionais do continente. Denominado nas demais linguas como: rinolofo de Blasius ou murciélago de herradura de Blasius e murciélago dálmata de herradura (castelán), ratpenat de ferradura de Blasius (catalán), rhinolophe de Blasius (francés), rinolofo di Blasius ou ferro di cavall de Blasius (italiano), Blasius’ horseshoe bat (inglés) e Blasius-hufeisennase (alemán).

Vespertiliónidos:

Morcego rateiro grande (Myotis myotis), denominado “morcego de orellas de rato grande” polo SEG (Seminario de Estudos Galegos) no seu Inventario dos Morcegos de Galicia, 1988. A especie meirande do seu xénero en Europa habita a cunca setentrional do Mediterráneo, chegando polo norte ao centro do continente e polo leste ao NW de Irán; en Galiza falta no oeste da Coruña e no leste de Ourense. Ten os nomes de: murciélago ratonero grande ou (antano:) murciélago ratero (castelán), morcego-rato/ratoeiro-grande (portugués), esperteyón (asturiano), ratpenat de musell llarg (catalán), grand murin ou vespertilion murin (francés), vespertilio maggiore (italiano), greater mouse-eared bat (inglés) e großes mausohr ou grossmausohr (alemán).

Morcego rateiro mediano (Myotis blythii) na GMG e en Hermida ou morcego rateiro pequeno na SGHN. Especie eurasiática, dende Portugal, pasando polo norte da cunca mediterránea, até Anatolia, Palestina, Irán e Afganistán; e en Galiza unicamente se rexistrou nunha localidade do leste de Ourense. Recibe os nomes de: murciélago ratonero mediano ou (antano:) murciélago ratonero (castelán), morcego-rato-pequeno (portugués), ratpenat de musell agut (catalán), pichon murin (occitano), petit murin ou vespertilion de Monticelli (francés), vespertilio di Blyth (italiano), lesser mouse-eared bat (inglés) e kleines mausohr ou kleinmausohr (alemán).

Morcego rateiro gris (Myotis escalerai) en Hermida. Especie propia de Iberia, Illas Baleares e Franza meridional, que antano estaba incluída en M. nattereri; en Galiza falta na beiramar da Coruña e Lugo. Recibe os nomes de: murciélago ratonero gris (ibérico) (castelán), ratpenat de doble serrell (catalán) e murin d’Escalera (francés).

Morcego bigotudo (Myotis mystacinus) en Hermida ou morcego de bigotes na GMG. Especie europea que tamén habita o norte de Anatolia e do Cáucaso e parte de Rusia setentrional, mais falta en Escocia, na maior parte de Escandinavia e do norte de Finlandia, no sur de Iberia, na maior parte de Italia e no sur de Grecia; en Galiza só se rexistrou nas fragas do Eume e no norte de Pontevedra. Denominacións noutros idiomas: murciélago ratonero bigotudo ou (antano:) murciélago bigotudo (castelán), morcego-de-bigodes (portugués), ratpenat de bigotis (catalán), murin/vespertilion à moustaches (francés), vespertilio mustacchino (italiano), whiskered bat (inglés) e kleine bartfledermaus (alemán).

Morcego bigotudo pequeno (Myotis alcathoe) en Hermida. Especie descrita en 2001 e rexistrada en Franza, en puntos dos Balcáns e do centro de Europa, e en España: no País Basco e Navarra, a Rioxa, norte de Cataluña e en Galiza unicamente nalgún lugar do norte da Coruña e do leste de Lugo. Recibe os nomes de: murciélago ratonero bigotudo pigmeo/pequeño (castelán), ratpenat de bigotis petit (catalán), murin d’Alcathoé (francés), vespertilio d’Alcatoe (italiano) e nymphenfledermaus (alemán).

Morcego de orella fendida (Myotis emarginatus) na GMG e en Hermida ou morcego de orellas dentadas na SGHN. Distribuído por Europa central e meridional, limitando ao norte con Bélxica, Alemaña setentrional, sur de Polonia e Romanía, e ao sur habitando o norte do Magrebe, chega en Asia até Usbequistán, pasando polo leste de Anatolia, Palestina, Cáucaso e Irán; en España é máis común no norte e en Galiza evita o occidente de Pontevedra e a Coruña. Recibe os nomes de: murciélago ratonero pardo ou murciélago de oreja partida/orejirroto (castelán), morcego-lanudo (portugués), ratpenat d’orelles dentades (catalán), murin/vespertilion à oreilles échancrées ou murin emarginé (francés), vespertilio smarginato (italiano), Geoffroy’s bat (inglés) e wimperfledermaus (alemán).

Morcego de Natterer (Myotis nattereri). Especie europea que chega até o sur de Suecia e de Finlandia, oeste de Rusia e de Ucraína, zona ao redor do Cáucaso, beiramar mediterránea de Anatolia e Palestina e zonas do norte do Magrebe; e en Galiza abunda máis nas serras do leste de Lugo, nas fragas do Eume e na provincia de Ourense. Denominado como: murciélago ratonero gris ou murciélago de Natterer (castelán), morcego-de-franja/-de-Natterer (portugués), ratpenat de Natterer (catalán), murin/vespertilion de Natterer (francés), vespertilio di Natterer (italiano), Natterer’s bat (inglés) e fransenfledermaus (alemán).

Morcego rateiro forestal (Myotis bechsteinii) en Hermida ou morcego de Bechstein na GMG. Especie europea, dende Iberia setentrional e o sur de Inglaterra no oeste até o sur de Suecia no norte e o oeste de Ucraína no leste, cunha zona illada ao norte do Cáucaso e faltando na maior parte de Italia fóra do extremo setentrional; rexistrado en Galiza nalgúns bosques de Pontevedra, a Coruña e a Serra do Xurés. Nomes noutros idiomas: murciélago ratonero forestal ou murciélago de Bechstein (castelán), morcego-de-Bechstein (portugués), ratpenat de Bechstein (catalán), murin/vespertilion de Bechstein (francés), vespertilio di Bechstein (italiano), Bechstein’s bat (inglés) e Bechsteinfledermaus (alemán).

Morcego do río (Myotis daubentonii) en Hermida ou morcego das ribeiras na GMG e morcego de Daubenton na SGHN. Especie eurasiática dende Portugal, Irlanda, sur de Escocia e de Noruega no oeste até Siberia oriental, Corea e mais o norte do Xapón no leste, percorrendo Rusia e Siberia meridional; en Galiza abunda máis en Pontevedra e Ourense e no golfo ártabro. En 1977 describiuse unha nova especie: Myotis nathalinae, que finalmente se comprobou ser a mesma ca M. daubentonii. Denominado como: murciélago ratonero ribereño ou (antano:) murciélago ribereño/de ribera (castelán), morcego-de-água ou morcego-de-Daubenton (portugués), ratpenat clar d’aigua (catalán), murin/vespertilion de Daubenton (francés), vespertilio di Daubenton/d’acqua (italiano), Daubenton’s bat (inglés) e wasserfledermaus (alemán).

Morcego rateiro patudo (Myotis capaccinii). Especie rara da beiramar mediterránea, presente dende España e o Magrebe até os Balcáns, Turquía e o sur de Palestina, habitando tamén o sur do Mar Negro e mais do Caspio, e a bacía mesopotámica. Recibe os nomes de: murciélago ratonero patudo ou (antano:) murciélago patudo (castelán),ratpenat de peus grossos/grans (catalán), murin/vespertilion de Capaccini (francés), vespertilio di Capaccini (italiano), long-fingered bat (inglés) e langfußfledermaus ou großfußfledermaus (alemán).

Morcego dourado (Myotis aurascens). Especie que ás veces se inclúe en Myotis mystacinus e que está presente no norte de Italia e Croacia, os Balcáns, terras ao redor do Mar Negro e do Caspio, Asia central e Mongolia até Manchuria e Corea. Denominada como: murin doré (francés), vespertilio dorato (italiano) e steppe whiskered bat (inglés).

Morcego das lagoas (Myotis dasycneme). Especie moi semellante ao morcego de río pero meirande e de distribución eurasiática setentrional, dende o norte de Franza e de Alemaña no centro e mais o sur de Suecia no norte e Hungría e Romanía no sur até o río Ienisei en Siberia, pasando polo centro de Rusia. Denominado como: murciélago lagunero (castelán), ratpenat fosc d’aigua (catalán), murin/vespertilion des marais (francés), vespertilio dasicneme (italiano), pond bat (inglés) e teichfledermaus (alemán).

Morcego magrebino (Myotis punicus). Considerado antano subespecie primeiro de Myotis blythii e logo de Myotis myotis, habita o norte do Magrebe e as illas europeas de Córsega, Sardeña e Malta. Recibe os nomes de: murciélago ratonero moruno (castelán), murin du Maghreb (francés), vespertilio maghrebino (italiano) e Felten’s bat (inglés).

Morcego de Brandt (Myotis brandtii). Especie eurasiática que ocupa dende o sur de Gran Bretaña, o leste de Franza e de Escandinavia e o NE de Italia, pasando polo norte dos Balcáns, até o centro de Siberia, con populacións illadas no leste de Siberia e norte do Xapón. Nomes nas demais linguas: murciélago de Brandt (castelán), ratpenat de Brandt (catalán), murin/vespertilion de Brandt (francés), vespertilio di Brandt (italiano), Brandt’s bat (inglés) e große bartfledermaus ou Brandt-fledermaus (alemán).

Morcego común (Pipistrellus pipistrellus) na GMG e en Hermida ou morcego unteiro na SGHN. Especie eurasiática presente en case toda Europa, limitando ao norte co sur de Escandinavia e centro de Rusia, ao sur co norte do Magrebe e en Asia chegando até o leste de China, pasando por Anatolia, o Cáucaso, Irán e Asia central; mora en toda Galiza. Recibe os nomes de: murciélago enano/común (castelán), morcego-anão (portugués), esperteyín (asturiano), rata-pinyada pipistrella ou pipistrel.la (catalán), pipistrelle commune (francés), pipistrello nano (italiano), common pipistrelle (inglés) e zwergfledermaus (alemán).

Morcego pigmeu (Pipistrellus pygmaeus) ou morcego de Cabrera en Hermida. Especie anteriormente considerada subespecie de P. pipistrellus, pasando a ser o morcego máis pequeno de Europa e que habita irregularmente nas Illas Británicas, sur de Escandinavia, centro do continente, Polonia e Países Bálticos, illas de Córsega e Sardeña e zona central e meridional de Iberia principalmente; mais en Galiza está rexistrado en zonas do centro e norte de Lugo e do sur de Ourense. Denominado como: murciélago de Cabrera (castelán), morcego-pigmeu (portugués), ratpenat soprano ou pipistrel.la nana (catalán), pipistrelle soprane/pygmée (francés), pipistrello pigmeo/soprano (italiano), soprano pipistrelle (inglés) e mückenfledermaus (alemán).

Morcego de Nathusius (Pipistrellus nathusii). Distribuído dispersamente por Europa occidental, incluído o extremo norte de España, pero faltando no oeste de Irlanda e norte de Escocia; e máis compactamente na Europa oriental, até o sur de Suecia e o golfo de Finlandia polo norte e até os Urais, o Cáucaso e Anatolia polo leste. Denominado como: murciélago enano de bosque ou murciélago de Nathusius (castelán), morcego-de-Nathusius (portugués), ratpenat fals ou rata-pinyada pipistrella (catalán), pipistrelle de Nathusius (francés), pipistrello di Nathusius (italiano), Nathusius’ pipistrelle (inglés) e rauhautfledermaus (alemán).

Morcego de beira clara (Pipistrellus kuhlii) ou morcego de beira branca segundo o SEG. Especie circunmediterránea, que en España evita o NW, que chega até o centro en Europa e en Asia até a Península Arábiga, Irán e Paquitán e en África habita a costa setentrional. Recibe os nomes de: murciélago de borde claro (castelán), morcego-de-Kuhl (portugués), ratpenat/rata-pinyada de vores clares (catalán), pipistrelle de Kuhl (francés), pipistrello albolimbato (italiano), Kuhl’s pipistrelle (inglés) e weissrandfledermaus (alemán).

Morcego da Madeira (Pipistrellus maderensis). Especie moi semellante a Pipistrellus kuhlii, que soamente habita o arquipélago da Madeira e as illas occidentais das Canarias. Recibe os nomes de: murciélago de Madeira (castelán), morcego-da-Madeira (portugués), ratpenat canari (catalán), pipistrello di Madeira (italiano), Madeira pipistrelle (inglés) e Madeira-fledermaus (alemán).

Morcego montañeiro (Hypsugo savii) en Hermida ou morcego do monte na GMG. Habita dende Canarias e Cabo verde, pasando pola cunca mediterránea, Anatolia, Cáucaso, até Irán e SW de Asia central; en España abonda máis na franxa mediterránea e as cordilleiras interiores, e en Galiza está presente nas montañas do leste de Lugo e Ourense. Noutras linguas recibe os nomes de: murciélago montañero/de montaña (castelán), morcego-de-Savi (portugués), ratpenat muntanyenc ou rata-pinyada pipistrella muntanyenca (catalán), vespère/pipistrelle de Savi (francés), pipistrello di Savi (italiano), Savi’s pipistrelle (inglés) e Alpenfledermaus (alemán).

(Morcego) nóctulo pequeno (Nyctalus leisleri). Especie europea que chega polo norte até Escocia meridional e Escandinavia, polo leste até os montes Urais e o norte de Armenia e Acerbaixán, e polo sur até o SE de Iberia, a zona oeste de Italia e o sur de Grecia, mais tamén habita a beiramar setentrional do Magrebe e o sur do Himalaia; presente en Galiza toda catar a provincia da Coruña. Denominado como: nóctulo menor/pequeño (castelán), morcego-arborícola-pequeno ou morcego-de-Leisler (portugués), ratpenat nòctul petit (catalán), noctule de Leisler (francés), nottola minore/di Leisler (italiano), lesser noctule/Leisler’s bat (inglés) e kleine abendsegler (alemán).

(Morcego) nóctulo mediano (Nyctalus noctula) en Hermida ou morcego rubio na GMG. Especie espallada pola maior parte de Europa, fóra de Irlanda, o norte de Gran Bretaña e de Escandinavia, e o sur de Italia, que polo leste chega até o centro de Rusia, o Cáucaso, Irán setentrional e zonas de Asia central, o Himalaia e norte de Indochina; en España é moi rara e de distribución irregular que se dá sobre todo na metade setentrional, e en Galiza está citada no norte da Coruña. Recibe os nomes de: nóctulo mediano/común (castelán), morcego-arborícola-grande ou morcego-ruivo (portugués), esperteyu roxu (asturiano), ratpenat nòctul gros (catalán), noctule commune (francés), nottola comune (italiano), common noctule (inglés) e große abendsegler (alemán).

(Morcego) nóctulo grande (Nyctalus lasiopterus). É o morcego meirande de Europa, podendo depredar sobre pequenos paxaros, e ten unha distribución eurasiática dispersa dende zonas de Iberia e de Italia, o sur de Franza, zonas dos Balcáns e do leste de Europa, até os Urais e mais o norte do Cáucaso; presente en Galiza só nalgunhas montañas de Lugo e Ourense. Noutros idiomas é chamado: nóctulo grande/mayor/gigante (castelán), morcego-arborícola-gigante (portugués), ratpenat nòctul gran/gegant (catalán), grande noctule (francés), nottola gigante/maggiore (italiano), greater noctule bat (inglés) e riesenabendsegler (alemán).

(Morcego) nóctulo das Azores (Nyctalus azoreum). Antiga subespecie de Nyctalus leisleri, hoxe considerada especie propia e endémica das Illas Azores, onde constitúe o seu único mamífero endémico. Denominado de xeito igual en todas as linguas: nóctulo de las Azores (castelán), morcego-dos-Açores (portugués), nòctul de les Açores (catalán), noctule des Açores (francés), nottola delle Azzorre (italiano), Azores noctule (inglés) e Azoren-abendsegler (alemán).

Morcego das hortas (Eptesicus serotinus) na GMG e en Hermida ou morcego de espertello na SGHN, 1980 –seica non sabían que “espertello” é sinónimo de “morcego”, aínda que moito menos estendido–. Especie paleártica dende o sur de Inglaterra e de Escandinavia e NW de África até Corea e o SE asiático; presente en Galiza de forma irregular no Golfo Ártabro, as Rías Baixas, a bacía meridional do Miño e as montañs dos Ancares e proximidades. Ten as denominacións de: murciélago hortelano/de huerta (castelán), morcego-hortelão-escuro (portugués), esperteyu d’horru (asturiano), ratpenat (bru) dels graners (catalán), sérotine commune (francés), serotina comuna (occitano), seròtino comune (italiano), serotine (bat) (inglés) e breitflügelfledermaus ou spätfliegende fledermaus (alemán).

Morcego das hortas meridional (Eptesicus isabellinus). Antano considerado subespecie de Eptesicus serotinus, habita a parte meridional da Península Ibérica e o norte do Magrebe. Recibe os nomes de: murciélago hortelano meridional/mediterráneo (castelán), morcego-hortelão-claro (portugués).

Morcego de Botta (Eptesicus bottae). Especie asiática, do sur de Anatolia, Oriente Próximo e centro de Asia e tamén do norte de Exipto, presente soamente na illa de Rodas dentro de Europa. Recibe as denominacións de: sérotine de Botta (francés), seròtino di Turchia (italiano), Botta’s serotine (inglés) e Bottas fledermaus (alemán).

Morcego de Nilsson (Eptesicus nilssonii). Especie setentrional que habita dende Franza oriental, Alpes italianos, norte de Hungría e de Ucraína polo sur e toda Escandinavia polo norte até o centro de Siberia, cunha illa na beiramar de Siberia oriental e norte do Xapón. Denominado como: murciélago (hortelano) norteño (castelán), ratpenat nòrdic (catalán), sérotine de Nilsson/boréale (francés), seròtino di Nilsson (italiano), northern bat (inglés) e Nordfledermaus (alemán).

Morcego das fragas (Barbastella barbastellus) na GMG e en Hermida. Único representante do seu xénero en Europa, habita a maior parte dela agás a metade meridional de Iberia, a maioría das illas mediterráneas e o sur balcánico, a maior parte de Gran Bretaña e Escandinavia e limita ao leste con Bielorrusia e o occidente de Ucraína; presente en toda Galiza catar a zona máis occidental da Coruña. Recibe os nomes de: murciélago de bosque/barbastela (castelán), morcego-negro (portugués), esperteyu montesín (asturiano), ratpenat de bosc (catalán), barbastelle d’Europe/commune (francés), barbastello comune (italiano), (western) barbastelle (inglés) e mopsfledermaus (alemán).

(Morcego) orelludo dourado (Plecotus auritus) en Hermida ou morcego orelludo común na GMG e morcego orelludo setentrional na SGHN. Especie europea limitando ao norte con Escandinavia central e o sur de Finlandia, ao leste co centro de Rusia e o norte do Cáucaso e ao sur faltando en Iberia meridional e mais o sur de Italia e de Grecia; presente en toda Galiza. Recibe os nomes de: (murciélago) orejudo dorado/común (castelán), morcego-orelhudo-castanho/setentrional (portugués), ratpenat orellut septentrional (catalán), oreillard roux/commun (francés), orecchione bruno/comune (italiano), brown long-eared bat (inglés) e braune langohr (alemán).

(Morcego) orelludo gris (Plecotus austriacus) en Hermida ou morcego orelludo meridional na GMG. Habita o centro e sur de Europa, limitando ao norte con Alemaña setentrional e norte de Polonia, ao leste co occidente de Ucraína e ao sur co sur de Italia e dos Balcáns; en Galiza falta na zona máis occidental da Coruña. Denominado como: (murciélago) orejudo gris/austríaco (castelán), morcego-orelhudo-cinzento/meridional (portugués), esperteyu oreyón (asturiano), ratpenat gris/orellut meridional (catalán), oreillard gris (francés), orecchione grigio/meridionale (italiano), grey long-eared bat (inglés) e graue langohr (alemán).

(Morcego) orelludo alpino (Plecotus macrobullaris). Distribuído por algúns sistemas montañosos como os Alpes, os Pireneos, os Alpes dináricos e montañas de Grecia e Creta, o centro de Anatolia, o Cáucaso e os Montes Zagros. Ten como nomes: (murciélago) orejudo alpino (castelán), morcego-orelhudo-alpino (portugués), ratpenat orellut alpí (catalán), oreillard des Alpes/montagnard (francés), orecchione alpino (italiano), alpine/mountain long-eared bat (inglés) e Alpen-langohr (alemán).

(Morcego) orelludo balcánico (Plecotus kolombatovici). Endemismo mediterráneo cunha populación fragmentada en tres zonas: rexión meridional dos Balcáns mais Turquía e Oriente Próximo, NW de Libia xunto coas illas de Malta e Pantelleria (Italia), e NW de Marrocos. Recibe os nomes de: orecchione dei Balcani (italiano), Kolombatovic’s/mediteranean long-eared bat (inglés) e Balkan-langohr (alemán).

(Morcego) orelludo sardo (Plecotus sardus). Endemismo da illa de Sardeña, descuberto a comezos de século. Recibe os nomes de: murciélago orejudo sardo (castelán), oreillard sarde (francés), orecchione sardo (italiano), origrone sardu (sardo), sardinian long-eared bat (inglés) e sardische langohr (alemán).

(Morcego) orelludo canario (Plecotus teneriffae). Endemismo canario das illas de Tenerife, La Palma, El hierro e quizais La Gomera, que incluímos por ser unha especie española. Denominado como: murciélago orejudo canario (castelán), ratpenat orellut canari (catalán), orecchione di Tenerife (italiano), Canary big-eared bat (inglés) e Kanaren-langohr (alemán).

Morcego das covas (Miniopterus schreibersii) na GMG e en Hermida. Propio da cunca mediterránea en Europa, Turquía e ao redor do Cáucaso e en Asia chega até o Xapón, tamén habita no norte do Magrebe e nalgunhas zonas de África ecuatorial; en España falta no extremo NW, polo que en Galiza habita só na zona oriental e meridional. Noutras linguas é chamado: murciélago de cueva/troglodita (castelán), morcego-de-peluche/-de-Schreibers (portugués), esperteyu de Schreibers (asturiano), ratpenat de Schreibers (catalán), minioptère de Schreibers (francés), miniottero comune/di Schreibers (italiano), common bent-wing bat ou Schreibers’ (long-fingered) bat (inglés) e langflügelfledermaus (alemán).

Morcego bicolor (Vespertilio murinus). Especie eurasiática dende o leste de Franza, Escandinavia meridional e norte de Italia até Manchuria e Siberia oriental polo leste e norte de Irán polo sur. Recibe os nomes de: murciélago bicolor (castelán), ratpenat/vespertilió bicolor (catalán), sérotine bicolore (francés), seròtino bicolore (italiano), parti-coloured bat ou rearmouse (inglés) e zweifarbfledermaus (alemán).

sábado, 2 de abril de 2016

Nomes galegos dos mamíferos 4

ROEDORES E LAGOMORFOS

                Antano considerados dentro dunha mesma orde: a dos Roedores, hoxe os Lagomorfos constitúen unha orde propia. Con todo, aquí trataremos ambas as ordes.

ROEDORES

                Son a orde de mamíferos con maior número de especies, e mesmo de individuos. Só catro familias teñen representantes en Galiza e algunhas máis no resto de Europa.

Esciúridos:

Esta familia compóñena os esquíos, tanto arborícolas coma terrestres, e as marmotas. Mais en Galiza soamente temos un esciúrido: o esquío común (Sciurus vulgaris), que ten unha gran distribución eurasiática, dende Irlanda e a Península Ibérica até Corea e o norte do Xapón. A SGHN (Sociedade Galega de Historia Natural) denominouno esquivo, forma propia do leste de Lugo, na súa lista patrón de 1980; mentres que a GMG (Guía dos Mamíferos de Galicia, 2007) corrixe a forma por “esquío”, que é a estándar escolleita polo dRAG. Mais á parte destas dúas formas hai algunhas máis en galego: esquilo (que coincide coa forma estándar portuguesa), esguiro/esguiriño, esquiriño, e mesmo arda e ardela –tomadas dalgúns dicionarios antigos– que enlazan co nome castelán: ardilla. Este crese que provén dunha palabra prerromana, quizais relacionada co bérber “agarda” (rato campestre), que se rexistra durante a Idade Media: “(h)arda”, á que se engade o diminutivo “–illa” no s. XVI: “ardilla”, forma finalmente triunfante, aínda que a forma antiga pervive como dialectal. Pola contra, as formas maioritarias galegas proceden directamente do latín: lat. clas. sciurus> lat. vulg. scurius> dim. scuriolus> gal. esquilo>esquío. Tamén a maioría dos nomes romances descenden do latín: esquilo-vermelho (portugués), esguil(u) (asturiano), esquiruel(l)o (aragonés), esquirol comú/vermell (catalán), esquiròl ros (occitano; var: esquiròu, eschiròl, eschiróu), écureuil d’Eurasie/roux (francés), scoiattolo comune (italiano; < dim. lat. scuriatulus), schërieul comun (piemontés), schirato/sghirato (véneto), sghirate (friuliano) e mesmo red squirrel (inglés; < anglonormando. esquirel< fra. ant. escurel) pero ferret (escocés); mais: ardilla roja/común (castelán), vinvèra (lígur), veverita roscata (romanés) eververa (arumano). A denominación de esquío vermello, tamén moi usada, parece pouco acertada dado que a coloración deste roedor vai do roxo ao pardo escuro, sendo esta última cor a que máis predomina na nosa terra.

Porén amais do único que mora en Galiza, hai outros esciúridos vivindo no resto de Europa:

O esquío voador siberiano (Pteromys volans), roedor que, malia o seu nome, plana, e non voa, de árbore a árbore e que habita dende Finlandia, Letonia e o norte de Rusia até Corea e o norte do Xapón. O súa denominación é internacional: ardilla voladora siberiana (castelán), esquirol volador siberià (catalán), polatouche de Siberie ou écureuil volant (francés), scoiattolo volante siberiano (italiano) esiberian flying squirrel (inglés).

Os dous descoñecidos –para nós– esciúridos de terra, dado que fan os seus tobos e procuran o alimento sempre no chan, do noso continente: o esquío terrestre europeu (Spermophilus citellus), morador do leste de Europa: dende Austria e Chequia até o oeste de Ucraína e os Balcáns orientais; e denominado noutros idiomas como: suslik europeo (castelán), suslic europeu (catalán), esquilo-terrestre (portugués), spermophile/souslik d’Europe (francés), citello ou scoiattolo di terra europeo (italiano) e european ground squirrel ou european souslik (inglés). E o esquío terrestre pinto (Spermophilus suslicus), que se atopa máis ao leste ca o anterior: dende Polonia, Ucraína e Moldavia até o ruso río Volga; e que se chama nas demais linguas: suslik moteado/manchado ou ardilla terrestre/de tierra manchada/moteada(castelán), suslic tacat europeu (catalán), spermophile/souslik tacheté ou écureuil terrestre (francés) e speckled ground squirrel ou spotted souslik (inglés). Aínda que adoptar o empréstimo eslavo: “suslik/souslik”, como fan moitos idiomas, sería unha solución lexítima, coido que optar por unha denominación descritiva –tamén moi utilizada– é moito máis lóxico na nosa lingua, pois amosa nidiamente que tipo de animal é.

As dúas especies de marmotas que habitan en Europa: a marmota alpina (Marmota marmota), que sobreviviu á extinción nos Alpes e montes Tatra e hoxe ademais habita, introducida, outras moitas cadeas montañosas como os Pireneos, os Cárpatos, os Apeninos setentrionais ou o Macizo Central francés. A súa denominación é xeral en todas as linguas: marmota alpina (castelán, catalán e romanés), marmotte des Alpes (francés), marmotta alpina/delle Alpi (italiano), alpine marmot (inglés), alpenmarmot (neerlandés) ou alpenmurmeltier (alemán). E a marmota bobac (Marmota bobak), que mora na estepa dende o leste de Ucraína até a maior parte de Cazaquistán. “Bobak/bobaik” é a súa denominación eslava e a que dá nome á especie, por iso é a máis usada en todos os idiomas: marmota bobak/bobac/de las estepas (castelán), marmota bobac (catalán), marmotte bobak/des steppes (francés), bobak (italiano), bobac ou marmota de stepa (romanés), bobak marmot (inglés) e steppenmurmeltier (alemán). Na wikipedia galega aparece como “marmota bobak” ou “marmota das estepas” –seguindo o exemplo do castelán–, mais coido que é máis correcto usar o seu nome de especie adaptándoo á nosa ortografía, coma se fai con outras moitas especies.

E algúns que se introduciron en Europa, como o esquío gris (Sciurus carolinensis). Especie que desprazou o esquío autóctone de gran parte de Inglaterra e que tamén se introduciu en Irlanda e zonas do norte de Italia. As súas denominacións fan referencia maioritariamente á súa cor cincenta, característica nidiamente diferente da cor entre roxa e parda escura do “esquío común”: ardilla de las Carolinas/gris oriental (castelán), esquilo-cinzento (portugués), esquirol gris (catalán), scoiattolo grigio (nord-americano) (italiano), écureuil gris (francés), eastern grey squirrel (inglés) e gray ferret (escocés).

E o esquío terrestre de Siberia (Eutamias sibiricus), sciúrido propio do norte de Asia, dende o centro de Rusia até Corea e o norte do Xapón, coloniza parques urbanos e bosques suburbanos de moitos países europeus: Franza, Suíza, Italia, alemaña, Austria, Países Baixos ou Bélxica, como consecuencia de soltas destes animais importados como mascotas. Nun inicio este esquío estaba incluído no xénero tamias, mais logo fíxose un xénero diferente para esta única especie. Todas as súas denominacións fan referencia á súa orixe asiática: ardilla de Siberia/coreana (castelán), esquilo-da-Sibéria ou esquilo-siberiano (portugués), squirol llistat de Sibèria (catalán), tamia de Siberie ou écureuil de Corée (francés), scoiattolo giaponesse ou tamia siberiana (italiano) e siberian/common chipmunk (inglés).

Glíridos:

O dRAG recolle dúas formas para denominar estes roedores en galego: leirón e lirio, ambas en igualdade de preferencia; aínda que hai algunhas máis: liria, lirón, leiranco, liranco ou lirango. E mesmo formas compostas con “rato” como: rato leirón e rato monteiro/montés –esta última tamén se emprega para denominar, máis correctamente, o “rato de campo”–  claramente rexeitábeis polo lóxico motivo de non seren múridos. Porén as guías de mamíferos prefiren a primeira forma, quizais por case coincidir coa portuguesa: leirão (< lat. glirionis: aumentativo de glis), que ten como sinónimo a forma: arganaz, de orixe descoñecida. No noso país moran dúas especies:

O leirón careto (Eliomys quercinus). Aínda que o dRAG define o adxectivo “careto”: “coa cara branca e o resto da cabeza escuro”, xusto o contrario desta especie; por extensión pódese referir a calquera animal “que pareza que leva unha careta”, como é o caso. Este glírido distribúese por Europa occidental, agás as Illas Británicas e a Península Escandinava, e zonas dispersas de Europa oriental e Rusia; e os nomes que recibe son: lirón careto/común (castelán), ratu durmidor/caretu (asturiano), mincharra roya, rata careta/faixada/dormidera (aragonés), rata cellarda (catalán), leirão(-dos-pomares) ou rato-dos-pomares/da-serra (portugués), (topo) quercino (italiano), topu mascaratu (corso), lérot (commun) ou loir lérot/des greniers ou rat-bayard (francés), lûte des toets (valón) e garden dormouse (inglés).

E o leirón rilón (Glis glis), forma proposta pola SGHN e confirmada pola GMG, que ten o defecto de ser unha redundancia, dado que rilón (forma usada no Courel) é unha metátese de lirón. A miña proposta é seguir a denominación máis usual das demais linguas: lirón gris (castelán), llirón gris ou ratu ablaneru (asturiano), mincharra blanca (aragonés), liró gris ou rata dormidora grisa (catalán), arganaz/lirão-cinzento (portugués), ghiro (italiano), ghjira (corso), loir gris (francés), sodoirmant ordinaire (valón), pârs (romanés) e edible/fat dormouse (inglés); é dicir: leirón gris/cincento, pois a súa cor é a diferenza máis rechamante fronte aos demais lirios europeus. Tamén aparece citada esta especie como leirón rabudo, aínda que o seu rabo non pareza máis longo ca o do “leirón careto”, e rato papalbo (Atlas de Vertebrados de Galicia, SGHN, 1995), nome popular pouco recomendábel  por razóns obvias. Este glírido vive en Europa continental, bardante o norte, desde o norte ibérico até o norte de Irán, e foi introducido no centro de Inglaterra.

Ademais destes dous lirios hai tres glíridos máis en Europa:

O leirón castaño (Muscardinus avellanarius). Especie europea, o máis pequeno dos lirios,  que falta na Península Ibérica, nas illas do Mediterráneo agás Sicilia, no norte de Gran Bretaña, e na maior parte de Escandinavia e no norte europeu alén de Letonia. As súas denominacións noutras linguas son: lirón enano ou muscardino común (castelán), rata dormidora rogenca (catalán), arganaz-castanho (portugués), muscardin (francés), moscardino e nocciolino (italiano), hazel/common dormouse (inglés), sorg mëscatiegl (napolitano) e ecrake-noejhe (valón). A súa cor entre castaña e roxa é o su trazo máis rechamante face aos demais leiróns.

O leirón rabipelado (Myomus roachi). Endemismo do SE de Bulgaria e Turquía europea, denominado: lirón colipelado (castelán), rata dormidora de cua pelada (catalán), loir myomine (francés), mouse tailed dormouse (inglés) emausschläfer (alemán, “leirón rato”). Sen dúbida ningunha é o rabo pelado, coma o dos múridos, a característica principal desta especie máis terrestre ca arbórea.

E o leirón balcánico (Dryomys nitedula). Denominado como: muscardino balcánico (castelán), rata dormidora dels Balcans (catalán), arganaz-balcânico (portugués), lérotin (francés),driomio (italiano) eforest dormouse (inglés); é unha especie propia do leste de Europa, dende Austria e NE de Italia, o sur de Polonia e Grecia cara aos bosques de Ucraína e Rusia. Semella unha copia reducida do leirón careto, con orellas máis curtas e rabo máis peludo, por isto o francés chámalle: “leironciño careto”.

Múridos:

Esta familia está composta soamente polos verdadeiros ratos e ratas. Os pequenos múridos reciben varios nomes populares: rato –con diferenza o máis usado–, fura e furelo para os caseiros (xénero Mus); e rato do campo/montés e furaño (este último tamén usado para a “musaraña”) para os campestres (xénero Apodemus). En Galiza habitan as seguintes especies:

Rato caseiro (Mus musculus), así denominado correctamente na GMG. Seica sexa o mamífero máis estendido do planeta, bardante o home, e o que teña meirande número de individuos; en Europa pode ocupar calquera espazo habitado polo home, ou preto del. Denominacións noutros idiomas: ratón casero/doméstico/común (castelán), mure caseru/domésticu/común (asturiano), rato-caseiro/-doméstico (portugués europeu) ou camundongo (brasileiro), ratolí comú/domèstic/de casa (catalán) ou rat furet (rosellonés), mirga/murga d’ostal ou rata/ratuga ou fura/fureta ou soritz (occitano), souris grise/domestique/commune (francés), sori (valón), topo(lino) comune/domestico (italiano), tuparellu (corso), sòrighe ou topi (sardo), murigiö de cà ou rat ou sorèc (lombardo), giari/giare (piemontés), sórag dumèstic (romañol), sorz (véneto), surice (napolitano), soarece de casa (romanés), soaricu di casâ (aromano) e house mouse (inglés).

Rato mouro (Mus spretus) na GMG, nunha má adaptación do seu nome castelán, dado que a primeira acepción do adxectivo “mouro” é “escuro” e este rato ten unha cor tirando a castaña roxiza, polo que sería mellor copiar o segundo nome portugués –que xa aparecía no Atlas de Vertebrados de Galicia (SGHN, 1995): “ratiño roibo”– e chamarlle: rato roibo/rubio. É un endemismo do Magrebe, a Península Ibérica e a costa mediterránea francesa, que en Galiza só mora en Ourense e o sur de Lugo. Denominacións noutras linguas: ratón moruno (castelán), rato-das-hortas ou ratinho-ruivo (portugués), souris d’Afrique du Nord/à queue courte (francés), topo del Mediterraneo occidentale (italiano) e algerian/western mediterranean mouse (inglés).

Rato do campo (Apodemus sylvaticus) na GMG. Vive na maior parte de Europa, até Lituania, Bielorrusia e Ucraína polo leste e o sur de Escandinavia polo norte, tamén mora na costa setentrional do Magrebe. Ás veces denominado tamén como: rato montés, recibe noutras linguas as denominacións de: ratón de campo (castelán), mure de campu ou ratu montesín (asturiano), rato-dos-bosques ou ratinho-do-campo (portugués), ratolí de bosc/rostoll (catalán) ou rat campestre (en rosellonés), mulot sylvestre/ordinaire/gris ou souris de terre/sylvestre/des bois ou rat-mulot ou rat sauteur (francés), topo selvatico (italiano), topu campagnolu (corso) e wood/field mouse (inglés).

Rato da fraga (Apodemus flavicollis) na GMG. Especie europea fóra das zonas meridionais da Península Ibérica e illas do Mediterráneo e o extremo setentrional do continente, que tamén habita a beiramar da Asia mediterránea. Noutros idiomas recibe as denominacións de: ratón leonado (castelán), mure leonáu (asturiano), ratolí de coll groc (catalán), mulot à collier (roux)/fauve (francés), topo selvatico a/dal collo giallo (italiano) e yellow-necked mouse (inglés). O Atlas dos Vertebrados de Galicia (SGHN, 1995) daba como segundo nome o de: “rato de colar”, moito máis distintivo da especie e usado polas demais linguas, pois na nosa terra é propio das fragas das montañas orientais e non simplemente das fragas.

Á parte destas catro especies que moran en Galiza hai oito máis no resto do continente:

Ratiño miúdo (Micromys minutus)para a SGHN, por ser o rato máis pequeno de Europa, pero non recollido na GMG por non habitar Galiza. Especie paleártica dende Inglaterra até Xapón, en España está presente dende o norte de Navarra até o leste de Asturias. As denominacións noutras linguas recollen a súa querenza polas gramíneas, onde adoita facer os seus niños: ratón espiguero (castelán), ratín (asturiano), ratolí de les collites (catalán), rat/souris  des moissons  (francés), topolino delle risaie (italiano) e harvest mouse (inglés). Se cadra o galego debería facer igual: rato das colleitas.

Rato listado (Apodemus agrarius). Especie distribuída dende Europa oriental até o Pacífico asiático, e aquí dende Corea a Taiwán; cuxa característica principal é a lista negra que percorre o seu lombo dende a cabeza ao rabo, e que por isto recibe os nomes de: ratón listado (castelán), ratolí de camp (catalán), mulot rayé ou souris rayée (francés),topo selvatico a dorso striato (italiano) e striped field mouse (inglés).

Rato rupestre (Apodemus mystacinus). Especie dos Balcáns e Oriente Próximo, que habita nas zonas de montaña rochosas con escasa vexetación herbácea; denominada: ratón balcánico (castelán), ratolí de camp de bigotis (catalán), mulot rupestre (francés), topo selvatico rupestre (italiano) e rock mouse ou broad-toothed field mouse (inglés).

Rato alpino (Apodemus alpicola). Endemismo dos Alpes, denominado xustamente: ratón alpino (castelán),topo selvatico alpino (italiano) e alpine field mouse (inglés).

Rato pigmeu (Apodemus uralensis < antes: A. microps). Propio do centro e leste de Europa até o centro de Asia, recibe os nomes de: ratón de campo enano (castelán), ratolí de camp petit (catalán), mulot pygmé (francés) e pygmy/Ural field mouse (inglés); por ser a especie máis pequena do seu xénero.

Rato espiñento de Creta (Acomys minous). Endemismo desta illa, cuxo nome o define perfeitamente e que é o mesmo en todas as linguas: ratón espinoso de Creta (castelán), ratolí espinós de Creta (catalán), rat épineux de Crète (francés) e cretan spiny mouse (inglés).

Rato estepario (Mus spicilegus). Habitante das chairas e estepas dende Austria e Chequia até Ucraína ao leste e a Península Balcánica ao sur, denominado: ratón estepario (castelán), souris des steppes (francés) e steppe mouse (inglés).

Rato macedónico (Mus macedonicus). Endemismo de Macedonia e Bulgaria e algunhas zonas illadas do Oriente Próximo, chamado: souris de Macédoine (francés) e topo macedone (italiano).

E os múridos meirandes basicamente teñen dous nomes xerais: rata e lirio, conforme recolle o dRAG; sendo o segundo moito menos usual e compartido con leiróns e lurias. Hai dúas especies en Galiza e no resto do continente, e ambas viñeron de Asia en tempos históricos e acompañando o home: primeiro Rattus rattus cara ao s.VIII e despois Rattus norvegicus a partir do s.XVI; e ambas as especies teñen hoxe unha distribución case mundial, fóra da Antártida e o extremo ártico, mercé á expansión europea. As principais diferenzas físicas entre as dúas parentes é a maior longura de orellas e rabo –que sempre sobrepasa a lonxitude do resto do seu corpo– en Rattus rattus contra o maior tamaño e corpulencia en Rattus norvegicus, alén de que a cor desta vai do pardo ao gris e o daquela do negro ao gris escuro. Mais tamén existe unha diferenza de hábitat dado que a primeira prefire o meio rural e as partes altas das casas, polo que tamén recibe o nome de “rata de tellado”, e a segunda o meio urbano e as partes máis inferiores e húmidas das casas e vilas, polo que tamén se lle denomina “rata de sumidoiro”. Aínda que a palabra “rata” é de orixe descoñecida, ela e os seus derivados están moi estendidos: rat (francés e inglés), rata (castelán, galego e catalán), ratte (alemán), rato (portugués e galego), ratto (italiano), ratazana (portugués), ratolí (catalán), ratón (castelán) ou arratoi (basco). Con todo, mentres que as palabras “rata” e “ratón” se documentan en castelán dende o s.XIII, nin “rata” nin “rato” aparecen en textos medievais  galegos pero si “mur” (pl.mures), que tamén aparece en castelán para ir decaendo co paso do tempo até o seu estado actual de desuso en castelán e de desaparición en galego, que non obstante ten derivados seus ben vivos: murar, murador, muraño e mureira.

A SGHN denomina rata do campo a Rattus rattus, e a GMG: rata cincenta; mentres que na Wikipedia galega é rata negra, que é o nome máis usual na maioría das demais linguas: rata negra/de barco/de tejado (castelán), ratazana-preta ou rato-preto/-de-telhado (portugués), rata negra/de camp/traginera (catalán), aguarón negru/de teyáu/común/de barcu (asturiano), rat noir/des greniers/des champs (francés), ratto nero/dei tetti/comune (italiano), black/ship/roof/house rat (inglés) e hausratte ou dachratte (alemán). Calquera das tres é aceptábel (rata negra/do campo/de tellado), mais a de “rata cincenta” é confusa pois tan gris pode ser a “rata de tellado” coma a “rata de sumidoiro”. Esta especie é menos abundante no norte de Europa ca no sur e en contacto con Rattus norvegicus sempre é desprazada por esta última.

Rata común é o nome dado pola SGHN e asumido pola GMG para Rattus norvegicus por ser a especie máis habitual no mundo urbano –practicamente habita calquera poboación humana–, porén no mundo rural é máis común a especie anterior ca esta, polo que sería mellor unha denominación máis característica da especie, como a de rata parda, recollida por case todas as linguas xunto a outras: rata parda/gris/de alcantarilla (castelán), ratazana-castanha/-de-água ou rato-marrom/-castanho (portugués), rata comuna/de claveguera (catalán), aguarón gris/pardu/d’alcantariella (asturiano), rat brun/d’égout/gris ou surmulot (francés), ratto norvegese/marrone/grigio/delle chiaviche ou surmolotto ou pantegana (italiano), brown/common/street/sewer rat (inglés) e wanderratte (alemán).

Arvicólidos:

É a familia duns pequenos roedores, moitas veces incorrectamente denominados “ratos” ou “ratas” polo seu parecido con estes. As especies máis pequenas (xéneros Microtus, Myodes e Chionomys) reciben denominacións populares como: corta (recollido no dRAG e dXerais, entre outros, e usado na provincia da Coruña principalmente), ratiño pataqueiro (en Caaveiro, norte da Coruña), rato cego (forma usada tamén en portugués) e trilladeira (no Courel, derivado do v. trillar = rillar, e termo non recollido nos dicionarios). Descartadas as formas con “rato”, dado que estes roedores, malia o seu parecido, non son ”verdadeiros ratos”, soamente restan as outras dúas –que son as usadas até agora nas listas patrón feitas–, mais que presentan cadanseu defecto: “trilladeira”, a súa reducida área de uso; e “corta”, que tamén se utiliza para denominar outros animais: traza, caruncho ou couza; grilo ceboleiro, cortón ou ralo; e muraño ou musaraña. Con todo, dou preferencia a “corta” por ser a única que recollen os dicionarios, mais ambas as palabras son sinónimas e así se deben usar. Fronte ao portugués que usa tamén “rato” para estas especies, coma o alemán (“maus”) ou o basco (“lursagu” = rato terrestre), o castelán prefire derivados como: “topillo”e “ratilla”, aínda que este segundo menos usado,–curiosamente non recollidos polo dicionario da RAE, que só inclúe o galicismo “campañol” de nulo uso na lingua– ao igual ca o catalán “talpó” (< talp: “toupa”) –que tamén coñece os nomes de: “rata de séquia/de marjal” (=rata de rego/de marisma)– e o asturiano “topín” (< topu), xurdidos polas toupeiras que tamén fan estes roedores; mentres que outras linguas obtan por termos específicos: “vole” (inglés), “campagnol” (francés, < italiano: campagnolo “campesiño”), “arvicola” (italiano, que tamén usa ás veces formas derivadas: “topo talpino” e “topo campagnolo”) e “corta” ou “trilladeira” (galego). Na nosa terra habitan seis especies:

Corta dos prados (Microtus agrestis) na SGHN ou trilladeira dos prados na GMG, é unha especie propia da Europa máis húmida, dende Gran Bretaña, o norte ibérico e Escandinavia até o centro de Siberia, evitando as beiras do Mediterráneo e os Balcáns, sendo abondosa en toda Galiza. Dado que é a abundancia de herba alta o seu hábitat característico sería mellor chamarlle: corta dos pasteiros, para a non confundir co Microtus lusitanicus, nome que xa aparecía como segunda opción: trilladeira dos pastos, no Atlas de Vertebrados de Galicia (SGHN, 1995). Recibe as denominacións noutros idiomas de: topillo/ratilla agreste (castelán), topín montesín/montascosu (asturiano), rato-do-campo-de-cauda-curtaou ratinho-dos-pastos(portugués), talpó muntanyenc/agrest (catalán), campagnol agreste (francés), arvicola/campagnolo agreste (italiano), field/short-tailed vole (inglés) e erdmaus (alemán).

Corta do campo (Microtus arvalis) para a SGHN e trilladeira pataqueira para a GMG.Especie escasa en Galiza (S de Ourense) que se estende pola Europa menos mediterránea e menos nórdica até o centro de Siberia e que mora na metade setentrional ibérica evitando o occidente. É máis característica dos campos cultivados e clareiros boscosos, como recollen as denominacións noutras linguas: topillo campesino/de campo ou ratilla campesina(castelán), topín llabrador (asturiano), rato-do-campo-comum/-silvestre/-camponês (portugués), talpó camperol/dels prats (catalán), campagnol des champs/commun/vulgaire (francés), topo campagnolo comune ou arvicola campestre (italiano), common vole (inglés) e feldmaus (alemán).

Trilladeira dos campos (Microtus lusitanicus) na SGHN e corta dos prados na GMG, para este endemismo ibérico do cuadrante NW chegando polo leste até a Gascuña meriodional, o norte de Navarra e o Sistema Central polo sur; moi abundante na nosa terra e que mora preferentemente en prados non asolagados.Chamado noutras linguas: topillo lusitano (castelán), topín/ratupataterue ratín de prau(asturiano), rato-cego ou rato-dos-prados-lusitânico (portugués) e lusitanian pine vole (inglés).

Trilladeira rabela (Microtus duodecimostatus < antes: Pitymys d.) para a SGHN e trilladeira mediterránea para a GMG. Suxiro corta mediterránea, para esta especie endémica da Península Ibérica e o SE de Franza con escasa presenza en Galiza (sur de Ourense), conforme ás denominacións maioritaria nas demais linguas: topillo mediterráneo/común (castelán), topín mediterráneu (asturiano), rato-cego-mediterrânico ou rato-dos-prados-mediterrânico (portugués), talpó comú (catalán), campagnol provençal (francés), mediterranean pine vole (inglés) e mittelmeer-kleinwühlmaus (alemán).

Corta rubia (Myodes glareolus), nome proposto pola SGHN e asumido pola GMG para esta especie europea que se estende até o centro de Siberia, mais que non habita as beiras do Mediterráneo nin a maior parte de Iberia, agás unha franxa setentrional que chega en Galiza só aos bosques das serras orientais cantábricas.Ten denominacións parecidas noutras linguas: topillo rojo (castelán), topín roxu/colloráu (asturiano), talpó roig (catalán), campagnol roussâtre/des bois/des grèves/des sables/du Nord (francés), arvicola rossastra/dei boschi (italiano) e bank vole (inglés).

Corta nival (Chionomys nivalis) para a SGHN ou trilladeira nival na GMG.Especie propia dos sistemas montañosos de Europa meridional e de Oriente Próximo, querecibe nomes parecidos nos demais idiomas:Topillo/ratilla nival (castelán), topín nivalou neverón (asturiano), rato-das-neves (portugués), talpó de tartera/de les neus (1º = corta de pedral, catalán), campagnol des neiges (francés), arvicola delle nevi (italiano), european snow vole (inglés) e schneemaus (alemán).

Para as especies maiores (xénero Arvicola, con tres especies actualmente onde outrora só se recoñecía unha: Arvicola terrestris) hai dous nomes utilizados nas listas patróns: luria (SGHN) e rata de auga (GMG). E ambas presentan cadanseu defecto: luria, claramente relacionada cos seus sinónimos lirio e leirón; e rata de auga, que estigmatiza estes arvicólidos cun nome que realmente non lles pertence: rata. Tamén reciben outros nomes: rato de auga/do muíño (malia que o seu tamaño é máis de “rata” ca de “rato”), rata aguadeira, rata de río, aguadana, aguaneira, aguana,aguanetae aguanón; aínda que as que teñen a raíz “agua-“ teñen o defecto de que tamén se usan para nomear o insectívoro: Galemys pyrenaicus, sobre todo “aguaneira”. Porén, o dRAG unicamente recolle tres opcións para Arvicola sapidus: lirio, leirón e luria, mais as dúas primeiras como segunda acepción fronte á primeira de glírido e soamente a terceira como denominación exclusiva desta especie.

A especie Arvicola sapidus é un endemismo da Península Ibérica e o occidente de Franza. Chamada luria grande na lista da SGHN e rata de auga comúnna GMG,ten como denominacións noutras linguas: rata de agua (castelán), ratu d’agua ou aguarón/ratu d’agua (asturiano), rata d’aigua ou rat-buf (catalán), rato-de-água (portugués), rat d’eau ou campagnol amphibie (francés), arvicola acquatica sud-occidentale/meridionale (italiano), ur-arratoi (= rata de auga, basco) e southwestern/southern water vole (inglés). A súa necesidade de vivir cabo das correntes de auga e a súa presenza en toda Galiza fai que a denominación máis axeitada poida ser a de luria de auga/común.

E Arvicola scherman, até hai pouco considerada subespecie de Arvicola amphibius, é unha especie distribuída polas montañas ibéricas setentrionais e do centro de Europa dende os Alpes occidentais até os Cárpatos orientais, pero en Galiza só mora nas serras máis orientais de Lugo e Ourense. Denominada luria pequena pola SGHN e rata de auga setentrional na GMG, recibe os nomes noutros idiomas de: rata topera/de agua norteña (castelán), ratu fozón/de prau/topineru ou aguarón toperu (asturiano), rata talpera ou talp de camp (catalán), rato-dos-lameiros (portugués), arvicola acquatica montana (italiano), rat taupier (francés) e montane water vole (inglés). Dado que o seu hábitat está nos prados húmidos de montaña non sería má denominación a de luria de lameiro/montañesa, porque é unha especie claramente montañesa.

Alén destas especies da nosa terra hai outros arvicólidos en España e no resto de Europa. Entre os pequenos:

Corta de Cabrera (Microtus cabrerae). Endemismo ibérico que mora en varias zonas discontinuas: o Prepireneo aragonés, o Sistema Ibérico meridional, as Serras Béticas e o Sistema Central. Ten o mesmo nome en todas as linguas: topillo/ratilla de Cabrera (castelán), rato-de-Cabrera (portugués), talpó de  Cabrera (catalán), campagnol de Cabrera (francés) e Cabrera’s vole (inglés).

Corta pirenaica (Microtus gerbei< antes: M. pyrenaicus).Endemismo pirenaico que chega até o leste da Cordilleira Cantábrica e boa parte da Aquitania francesa, denominado: topillo pirenaico (castelán), talpó pirinenc (catalán), campagnol souterrain des Pyrénées (francés), Gerbe’s volepyrenean pine vole (inglés) e Pyrenäen-kleinwühkmaus(alemán).

Corta bávara (Microtus bavaricus). Endemismo dos Alpes bávaros e tiroleses, denominado: topillo bávaro (castelán), campagnol souterrain de Bavarie (francés), bavarian pine vole (inglés) e bayerische kurzohrmaus (alemán).

Corta nórdica (Microtus oeconomus). Especie da tundra holártica que se estende por Asia, o NW de Norteamérica e o norte de Europa, chegando no noso continente até o norte de Alemaña; que recibe os nomes de: ratilla nórdica (castelán), talpó nòrdic (catalán), campagnol nordique (francés), tundra/root vole (inglés) e nordische wühlmaus (alemán).

Corta de Ondrias (Microtus levis = M. epiroticus, M. rossiaemeridionalis). Especie do sur dos Balcáns e das estepas orientais europeas, dende Romanía, pasando por Ucraína e Rusia, até Finlandia e mesmo Noruega; chamada: ratilla de Ondrias ou topillo griego (castelán), campagnol d’Ondrias (francés), east european/sibling vole (inglés) e Ondrias-feldmaus ou südfeldmaus (alemán). Como se ve, toma o seu nome maioritario do seu descubridor Ondrias en 1966.

Corta subterránea (Microtus subterraneus), chamada trilladeira soterrania pola SGHN, aínda que non é unha especie ibérica, pois esténdese por toda Europa agás a Península Ibérica, as Illas Británicas e Escandinavia. Recibe os nomes de: topillo europeo (castelán), campagnol souterrain (francés), arvicola sotterranea ou topo talpino soterraneo (italiano), common pine vole (inglés) e kurzohrmaus (alemán). O seu nome científico procede de ser unha especie de vida máis subterránea ca as súas parentes.

Corta levantina (Microtus guentheri). Especie propia dos Balcáns e Oriente Próximo, que recibe os nomes de: ratilla mediterránea (castelán), talpó mediterrani clar (catalán), campagnol lévantin (francés), Günther’s/Levant vole (inglés) e Levante-wühlmaus (alemán).

Corta alpina (Microtus multiplex). Especie dos Alpes que chega polo SE até Serbia e Montenegro, denominada: topillo de Fatio (castelán), talpó de Fatio (catalán), campagnol des Alpes (francés), arvicola di Fatio (italiano), alpine pine vole (inglés) e Fatio-kleinwühlmaus (alemán).

Corta de Tatra (Microtus tatricus). Endemismo dos montes Tatra, que lle dan o nome, e os Cárpatos entre Ucraína e Romanía; denominado: topillo de Tatra (castelán), campagnol souterrain de Tatra (francés), Tatra pine vole (inglés) e Tatra-kleinwühlmaus (alemán).

Corta de Thomas (Microtus thomasi). Especie propia do SE de Europa, dende Bosnia e Serbia até Grecia e Macedonia, que recibe os nomes de: topillo de Thomas (castelán), campagnol de Thomas (francés), Thomas’ pine vole (inglés) e Balkan-kurzohrmaus (alemán).

Corta de Savi (Microtus savii). Endemismo itálico que ocupa a Península Italiana e a bacía do Po até as ladeiras dos Alpes suízos, denominado: topillo oscuro (castelán), talpó mediterani fosc (catalán), campagnol souterrain de Savi (francés), arvicola di Savi ou topo talpino del Savi (italiano), Savi’s pine vole (inglés) e Savi-kleinwühlmaus (alemán).

Corta de Felten (Microtus felteni). Endemismo de Serbia, Albania, Macedonia e Grecia, denominado de xeito similar como: topillo de Felten (castelán), talpó de Felten (catalán), campagnol de Felten (francés), Felten’s pine vole (inglés) e Felten-kleinwühlmaus (alemán).

Corta de Liechtenstein (Microtus liechtensteini). Endemismo dos Alpes orientais, que se espalla dende o norte de Italia, pasando por Austria e Eslovenia, até Croacia; denominado de maneira similar nas demais linguas: topillo de Liechtenstein (castelán), Liechtenstein’s pine vole (inglés) e Illyrische kurzohrmaus ou Liechtenstein-kleinwühlmaus (alemán).

Corta balcánica (Dinaromys bogdanovi). Especie propia dos Alpes dináricos dende Croacia até o norte de Grecia, denominada: topillo nival de los Balcanes (castelán), talpó dels Balcans (catalán), campagnol de montagne (francés), Balkan/Martino’s snow vole (inglés) e bergmaus (alemán).

Corta gris de lombo roibo (Myodes rufocanus < antes: Clethrionomys r.). O xénero Clethrionomys desaparece para que as súas especies se incorporen ao xénero Myodes, denominadas en inglés: “red-backed voles” ou “cortas de lombo roibo”. Esta especie eurasiática esténdese dende Escandinavia até o norte do Xapón e o extremo oriental de Siberia; e recibe os nomes de: topillo chinchilla (castelán), talpó roig i gris (catalán), campagnol gris-roux/de Sundevall (francés), grey red-backed/grey-sided vole (inglés) e graurötelmaus (alemán). Coido que a denominación que lle dou en galego axústase perfeitamente á principal característica da especie.

Corta ártica (Myodes rutilus < antes: Clethrionomys r.). Esta especie holártica tamén mudou de xénero, coma a anterior, e esténdese polo norte de Escandinavia e Siberia até Alasca e o norte do Canadá. Todos os seus nomes son similares: topillo ártico (castelán), talpó boreal (catalán), campagnol bóreal (francés), northern red-backed/ruddy vole (inglés) e Polarrötelmaus (alemán).

E entre os grandes:

A luria eurasiática (Arvicola amphibius), a terceira especie deste xénero e habita dende Gran Bretaña até Siberia oriental, deixando fóra a Península Ibérica e as illas mediterráneas. As súas denominacións noutras linguas son –os nomes ibéricos coinciden cos de Arvicola scherman por seren consideradas antano a mesma especie–: rata topera (castelán), rata talpera (catalán), rato-dos-lameiros (portugués), rat taupier ou grand campagnol ou campagnol terrestre/nageur (francés), arvicola acquatica europea/terrestre ou ratto d’acqua (italiano) e european/northern water vole ou water rat (inglés) e schermaus (alemán).

E a rata de almiscre (Ondatra zibethicus) –denominación usada na Wikipedia galega–. Especie norteamericana introducida na maior parte de Europa, que en España penetra no norte do País Basco e Navarra. As súas denominacións nas demais linguas son moi semellantes: rata almizclera/almizclada (castelán), rato-almiscarado (portugués), rata mesquera ou ondatra (catalán), rat musqué/d’Amérique (francés), topo muschiatoou ondatra (italiano) e muskrat (inglés; < musquash (termo indíxena) + rat). Malia os nomes populares é unha “gran luria” e non múrido ningún.

E ademais os lemins, propios do norte eurasiático e norteamericano, que en Europa teñen tres representantes: o lemin da tundra (Lemmus lemmus), endemismo propio da Cordilleira Escandinava e mais o norte desta península, que recibe os nomes de: lemming vulgar/de tundra (castelán), leming de cap negre (catalán), lemingue-da-Noruega (portugués), lemming des toundras/du nord/d’Europe/de Norvège/commun (francés), lemming/lemmo norvegese (italiano), Norway/norwegian lemming (inglés), berglemming (=lemin de montaña, alemán), lemen (noruegués) e fjällämmel (=lemin de montaña, sueco); o lemin siberiano (Lemmus sibiricus), morador da Siberia máis ártica que penetra no extremo setentrional da Rusia europea, co mesmo nome case en todas as linguas: lemming siberiano (castelán), lemingue-pardo-da-Sibéria (portugués), lemming de Sibérie/brun (francés), lemming/lemmo bruno siberiano (italiano), siberian brown lemming (inglés) e sibirischer lemming (alemán); e o lemin da taiga (Myopus schisticolor), habitante da taiga dende a Península Escandinava até o Pacífico siberiano, denominado basicamente igual en todos os idiomas: lemming oscuro/de bosque (castelán), leming pisarrenc (catalán), lemingue-dos-bosques (portugués), lemming des bois/des forêts (francés), wood lemming (inglés), waldlemming (alemán), skoglämmel (sueco) e skoglemen (noruegués). Como se ve, a maioría das linguas adopta o xermanismo “lemming”, aínda que esta palabra non adoita aparecer nos dicionarios españois. O portugués é das poucas que adapta a palabra, como: “lemingue” ou “lêmingue” (no Brasil); e tamén o italiano que adapta o latinismo: “lemmo”. Aínda que o Gran Dicionario Seculo XXI da Lingua Galega recolle este estranxeirismo: lémming (pl. lémmings), coido máis razoábel adaptar esta palabra á única pronuncia galega posíbel: lémming >lemin; seguindo o exemplo doutro xermanismo adaptado: meeting>mitin.

Porén ademais das catro familias de roedores que contan con especies en Galiza, hai seis familias máis con representantes no resto de España e noutros países europeus:

Aínda que os hámsteres domésticos proveñan maioritariamente de dúas especies asiáticas: o hámster ruso (Phodopus sungorus) e o hámster dourado sirio (Mesocricetus auratus), Europa alberga tres especies autóctones de Cricétidos: o hámster común (Cricetus cricetus), propio de gran parte de Europa, dende Bélxica e Alsacia até a cordilleira do Altai e o río Ienisei en Rusia, e que recibe os nomes de: hámster vulgar/europeo (castelán), hàmster comú (catalán), hamster-comum (portugués), hamster d’Europe/commun e cochon de seigle/des blés (francés), criceto comune (italiano), european/eurasian/black-bellied/common hamster (inglés) e feldhamster ou europäischer hamster; o hámster dourado romanés (Mesocricetus newtoni), endémico do SE de Romanía e do norte de Bulgaria, que é denominado como: hámster rumano/dorado (castelán), hàmster daurat (catalán), hamster de Roumanie/de Newton/doré de Roumanie (francés), criceto dorato di Romania (italiano), romanian/Dobrudja hamster (inglés) e rumänischer hamster/goldhamster (alemán); e o hámster migrador (Cricetulus migratorius), que mora nas estepas eurasiáticas, dende Moldavia e Ucraína até Mongolia e o NW da China, e chámase: hámster migrador (castelán), hàmster gris (catalán), hamster migrateur (francés) e grey/migratory hamster (inglés). Como se ve, a maioría dos idiomas occidentais adoptaron o xermanismo “hamster” para denominaren as especies desta familia.

As sicistas, pequenos roedores moi semellantes aos ratos pero con patas posteriores máis longas, un rabo longuísimo e unha lista negra percorrendo o seu lombo dende a cabeza ao rabo –coma no “rato listado”–, pertencen á exclusiva familia dos Zapóridos. En Europa moran dúas especies: a sicista nórdica (Sicista betulina), que se atopa dende Polonia, Chequia e Austria até o centro de Siberia; e recibe os nomes de: sicista nórdica, ratón listado nórdico ou ratón gregario (castelán), sicista/ratolí dels bedolls (catalán), siciste des bouleaux ou sminthe errant (francés), northern bitch mouse (inglés) e waldbirkenmaus (alemán). E a sicista esteparia (Sicista subtilis), que vive nas chairas dos Balcáns, Romanía, Ucraína e o sur de Rusia; e ten como nomes: sicista esteparia ou ratón listado estepario (castelán), sicista/ratolí de les estepes (catalán), siciste des steppes ou sminthe des steppes (francés), southern birch mouse (inglés) e steppenbirkenmaus (alemán). Coido que usar o seu nome de xénero é o máis correcto, dado que non son auténticos ratos.

Os castores, en plural porque son dúas as únicas especies vivas da familia dos Castóridos, e ambas habitan Europa, porque á especie autóctone: castor eurasiático (Castor fiber), hai que engadir a introdución do castor americano (Castor canadensis) en Finlandia e no norte de Rusia. Coido mellor a denominación de “eurasiático” ca “europeu” porque a especie chega por Siberia até o centro de Asia. Nalgúns lugares aparece a denominación de befre (< lat. fiber) como sinónimo, mais é un castelanismo e neste idioma é un arcaísmo sen apenas uso. O castor anda a ser introducido na maioría dos países europeus, mesmo en España na cunca alta do Ebro, pois esta especie morou outrora no norte ibérico até séculos máis próximos do que moita xente pensa (s.XVII ou XVIII).

Os Espalácidos é unha familia moi descoñecida en Europa occidental porque as súas especies habitan na parte oriental do continente e pasan a maior parte da súa vida baixo terra. Fóra do italiano que adapta o seu nome de xénero para as denominar: “spalace”; a maioría das linguas occidentais optan por un nome que recolle a súa dupla condición de roedor e morador subterráneo: “rata topo”, “rat-taupe”, “mole-rat”, “rata talp cega” ou “blindmaus” (= rato cego). Por isto coido que a mellor opción en galego sería seguir este exemplo e denominalas como: “rata toupeira”, onde a segunda palabra aproveita os seus significados de: “toupa” e “morea de area e galería produto da escavación dunha toupa ou roedor –coma as cortas–”. En Europa hai unhas seis especies, dúas máis coñecidas e catro apenas coñecidas: a rata toupeira occidental (Spalax leucodon), propia dos Balcáns, Hungría, Romanía e oeste de Ucraína, e denominada noutros idiomas como: rat-taupe (francés), spalace occidentale (italiano), lesser mole-rat (inglés) e westblindmaus (alemán); a rata toupeira oriental (Spalax microphthalmus), que habita nas estepas de Ucraína e o sur de Rusia, e é denominada noutras linguas como: rata topo grande/oriental (castelán), rat-taupe ordinaire/à petits yeux (francés), spalace orientale (italiano), greater mole-rat (inglés) e ostblindmaus (alemán); a rata toupeira de Bucovina (Spalax graecus), propia de Romanía, Moldavia e Ucraína, e chamada en inglés: Balkan/Bukovin mole-rat; a rata toupeira de areal (Spalax arenarius), endémica de Ucraína e denominada en inglés: sandy mole-rat; a rata toupeira xigante (Spalax giganteus), moradora do sur de Rusia e denominada en inglés como: giant/russian mole-rat; e por último, a rata toupeira de Podolia (Spalax zemni), un endemismo de Ucraína central e occidental, chamada en inglés: Podolian/Podolsk mole-rat.

O porco espiño (Hystrix cristata), é único representante dos Hystrícidos que mora en Europa e o auténtico mamífero con esta denominación, pois aínda que na fala popular se empregue como sinónimo do “ourizo cacho” –e así o recolle o dRAG na súa primeira acepción–, é esta especie africana a verdadeira dona de tal nome. Así o recollen as denominacións das demais linguas: puercoespín crestado (castelán), porc espí (catalán), porco-espinho-de-crista-africano (portugués), porc-épic à crête/commun/d’Europe (francés), crested porcupine (inglés), istrice ou porcospino (italiano). Semella que foron os romanos os que introduciron a especie en Italia, onde habita dende o centro até Sicilia. Coido que seguindo o exemplo máis usado débese chamar a esta especie: porco espiño cristado.

O coipo (Myocastor coypus), orixinario do sur de Suramérica e única especie dos Caprómyidos en Europa, hoxe mora, mercé á industria peleteira, nunha boa parte de países do continente: Franza, Bélxica, Países Baixos, Alemaña, Italia e varios países balcánicos, e tamén en España, en zonas do País Basco, Navarra, Cantabria e Cataluña. Recibe varias denominacións, algunha abondo inadecuada, así: coipo, coipú e nutria (roedora) (castelán); coipú (catalán); rato-do-banhado, nutria, caxinguie ratão-d’água (portugués); ragondin (francés; < rat gondin (rata de río)); nutria e castorino (italiano); coypu, river rate nutria (inglés); nutria, biberratte (rata-castor) e wasserratte (rata de auga) (alemán); beverrat (neerlandés: “rata-castor”); nutrie (romanés); nutria (húngaro, finés); nutrija (serbio, esloveno, lituano), etc. Descartado usar o americanismo “nutria”, por razóns obvias, coido que adaptar o seu nome de especie é o máis correcto, que procede do mapuche: koypu.

LAGOMORFOS

                Antano considerados como roedores, hoxe constitúen a súa propia orde, mais con unicamente dúas familias: os Ocotónidos, coas picas, propias de Asia setentrional e Norteamérica, pero que até non hai moito tiveron un representante en Europa: a pica sarda (Prolagus sardus), que sobreviviu nas illas de Córsega e Sardeña até a súa extinción no s.XVIII.

E os Lepóridos, que inclúe os coellos e as lebres:

Cun coello autóctone europeo: o coello bravo (Oryctolagus cuniculus), como o denomina a GMG. A cría denomínase “cazapo”, tanto nos exemplares domésticos –que descenden da forma salvaxe– coma nos bravos. Hoxe a especie esténdese pola maior parte de Europa occidental e central, incluídas as Illas Británicas e o sur de Escandinavia, porén a súa área orixinal era a Península Ibérica e mais a beiramar setentrional do Magrebe. Recibe as denominacións de: conejo común/europeo(castelán), coneyu européu (asturiano), conello/conillo/coniello (aragonés), coelho-europeu/-bravo (portugués), conill de bosc (catalán), conilh/coniu europèu (occitano), coniglio selvatico europeo (italiano), conillu/conillyu (sardo), lapin de garenne/commun (francés), european/common rabbit (inglés) e wildkaninchen (alemán).

E outro alóctone: o coello de rabo de algodón ou coello de Florida (Sylvilagus floridanus),orixinario do leste de Norteamérica e América central até o norte de Venezuela e introducido como especie cinexética no NW de Italia e no sur de Franza. Recibe os nomes de: conejo de Florida (castelán), conill de Florida (catalán), coelho-da-Flórida (portugués), lapin à queue blanche/de Floride (francés), silvilago orientale ou minilepre (italiano) e eastern cottontail (inglés).

E seis especies de lebres vivindo no noso continente, das que tres se dan en España, e as dúas primeiras en Galiza. Até non hai moito unicamente se recoñecían dúas especies en Europa: a lepus timidus e a lepus capensis; considerada antano esta última como unha especie única con varias subespecies que se espallaba por Africa e Eurasia, mais estudos xenéticos posteriores fixeron clasificar como especies o que antes se consideraban como simples subespecies:

A lebre ibérica(Lepus granatensis), así correctamente chamada na GMG e a especie máis común en Galiza e no resto da Península Ibérica até o sur do Ebro; que recibe as denominacións de: liebre ibérica (castelán), lebre-comum (portugués), llebre ibèrica (catalán), lièvre ibérique (francés), Granada/iberian hare (inglés) e iberischerhase (alemán).

A lebre cantábrica(Lepus castroviejoi) ou lebre do piornal na GMG –nome copiado do castelán –. Endemismo da Cordilleira Cantábrica, denominada noutros idiomas como: liebre de piornal/de Castroviejo (castelán), lebre-cantábrica (portugués), lièvre des Monts Cantabriques/des genêts (francés), lepre cantabrica (italiano), broom hare (inglés) e Castroviejo-hase ou ginsterhase (alemán).

A lebre europea GMG (Lepus europaeus), que habita a maior parte de Europa, dende Gran Bretaña –onde foi introducida hai moito– até o sur de Finlandia e o centro de Siberia, e mesmo o NE de España ao norte do Ebro chegando polo oeste até Asturias central; denominada noutras linguas: liebre europea (castelán), lebre-europeia (portugués), llebre comuna/europea (catalán), lièvre d’Europe (francés), lepre europea/comune (italiano), european/brown hare (inglés) e feldhase (alemán).

E tres no resto de Europa:

A lebre variábel (Lepus timidus), que recibe o seu nome por variar de cor –de castaño a branco– segundo a estación do ano; e que habita dende Escandinavia e leste de Polonia até o norte do Xapón, con illas de presenza nos Alpes, Irlanda e Escocia. Denominada noutras linguas como: liebre de montaña/variable (castelán), lebre-da-Eurásia/-azul/-da-montanha/-alpina (portugués), llebre de les neus (catalán), lièvre variable (francés), lepre variabile/bianca (italiano), mountain hare (inglés) e schneehase (alemán).

A lebre itálica (Lepus corsicanus). Especie endémica da Península Itálica e Sicilia, e introducida cara ao s.XIV en Córsega, que hoxe diminúe pola presión da lebre europea, introducida en Italia con fin cinexético. Nomes: liebre corsa (castelán), lepre appenninica/italica (italiano), lièvre d’Italie (francés), corsican/apennine/italian hare (inglés), korsika-hase ou italienischer hase (alemán).

E a lebre do Cabo (Lepus capensis), lebre africana e do Oriente Próximo hoxe só recoñecida como especie moradora de Sardeña en Europa, onde foi introducida dende o norte de África quizais na época romana; que recibe os nomes de: liebre de El cabo (castelán), lebre-do-Cabo (portugués), llebre del Cap (catalán), lièvre du Cap/de la Mediterranée (francés), lepre del Capo/africana ou lepre sarda –á variedade de Sardeña– (italiano),Cape/brown/desert hare (inglés) e Kaphase ou wüstenhase (alemán).