O xove doutor

Nesta ocasión, no canto dun texto sobre a lingua galega vou pór un texto literario coa convicción de que pode expresar moi ben a realidade social e lingüística do galego. Aínda que é unha ficción, está baseado nunha anécdota real.

O xove doutor chegara para substituír o vello médico don Xosé, recén xubilado. Viña provisionalmente, como interino, e por tanto non tiña moito interese nin en facer amigos nin en adaptarse ao lugar, que ademais non lle era moi do seu agrado. Porque el, que se criara na grande urbe, rodeado de xente, ruído e, sobre todo, gran cantidade de actividades posíbeis e sitios onde pasar o tempo, víase agora encerrado nunha viliña miserábel, que soamente tiña bares como lugares de ocio e seareiros rudes e pailáns cos que era moi difícil trabar unha conversa meio interesante, e por riba falaban no dialecto do país as máis das veces. Menos mal que era unha situación transitoria e non tardando moito chegaría o titular da praza; aínda que el nin por todo o ouro do mundo ocuparía unha praza así. Mais a circunstancia tiña o seu lado positivo: acadaría unha grande experiencia que, sen dúbida, lle sería moi útil no seu futuro laboral e comezaba a encher o seu currículo con traballo, ademais de títulos e cursos.

            O ambulatorio, situado nun vello edificio, era frío, moito, en inverno e cun mobiliario anticuado e poucos meios sanitarios, polo que apenas servía como consultorio e para uns primeiros auxilios que ocupasen o tempo mentres non chegaba a ambulancia do hospital provincial. Aliás, tiña o incoveniente de que sendo o máis novo tocáballe facer os servizos que os outros compañeiros non querían realizar, polo que todos os días pola mañá tiña que marchar no seu coche para visitar os consultorios das aldeas e atender os pacientes, na súa maioría xente vella que se queixaba de ser vella e que por riba facía caso omiso dos consellos que lles daba. Aínda lembra a súa primeira consulta do seu primeiro día como médico visitante naquela aldeíña perdida, cando entrou aquela paisana, de mediana idade e ben vestida dentro do que cabe, pero con todo o aspecto de levar a terra apegada á súa pel torrada polo sol, cando lle perguntou:

            -Buenos días, siéntese y dígame que le pasa.

            E ela respondeu:

            -Bo día, doutor, pois que estou con xaquecas todos os días.

            E non lle quedou máis remedio que a pór no seu sitio e deixar as cousas ben claras desde un inicio:

            -Por favor, hábleme en cristiano si quiere que la atienda. Está usted en un consultorio médico no en una cuadra.

            E a campesiña baixou a cabeza, desculpouse e comezou a falar como Deus manda, bo, ao menos tentábao. E non foi a única vez que tivo de repetir as ditosas frases no seu percurso por aqueles consultorios penosos, pois aqueles aldeáns na súa incultura esquecían con frecuencia que trataban cun médico. Porque el non tiña nada contra os dialectos, que son cousas moi curiosas e respectábeis que mesmo se estudan na universidade, mais unha cousa é que os labregos usasen o dialecto na súa vida cotiá e outra moi diferente que o fixesen cando se trataban temas serios coma a saúde, que el non tiña por que saber que querían dicir con palabras como: cadrís, xeonllo, liviáns, cerrizo, ril ou canela; porque el estudou medicina na lingua nacional, que por algo foi nomeada como tal. É certo, que isto non lle fixo demasiado popular entre os seus pacientes, mais non tiña culpa ningunha de que o anterior médico ou os compañeiros non mantivesen unha conduta profesional.

            Ben, afortunadamente, logo dun ano longo de aturar paisanos incultos e compañeiros pouco amábeis, chegou o titular da praza, unha moza do país, que por riba estaba ben contente co seu destino, e el fixo a maleta e abandonou aquela terra túzara de volta á súa querida cidade grande e ruidosa. De novo na vida normal e relacionándose acotío cos compañeiros de carreira e xente con cultura, retomando unha vida pracenteira, mais faltáballe o traballo e na cidade patria a cousa estaba realmente custosa, só saían substitucións e pouco máis, por iso cando lle chegou aquel compañeiro coa nova de prazas fixas en Portugal, onde había unha demanada de médicos e os profesionais españois estaban moi considerados, e despois de case un ano de empregos precarios e mal remunerados, non llo pensou dúas veces. Habería que mudar de ambiente outra volta pero cun chisco de sorte podería exercer nalgunha cidade, e o idioma portugués, a fala dos seus futuros pacientes, tampouco sería un gran problema dado que é moi semellante á española e el nunca foi mal estudante nin tiña mao ouvido.

            E todo lle saíu coma embude a boca de xerro, tirou unha praza de médico titular nun ambulatorio da grande, bela e cosmopolita cidade de Lisboa. O centro, aínda que nas aforas da metropole era moderno e ben equipado, e como non foi o único médico español que marchou para alí compartía un excelente piso en aluguer xunto con tres colegas máis, polo que lle resultaba moi económico.

            Porén, o que nunca puido esquecer foi a súa primeira paciente portuguesa: unha muller de mediana idade, ben traxeada e con todo o aspecto de levar unha vida regalada. Ela entrou e saudouno:

            -Bom dia.

El educadamente perguntoulle no seu mellor portugués:

            -Bom dia, sente-se e diga-me que lhe passa.

            Daquela foi cando a muller lle respondeu:

            -Doutor, estou com enxaquecas todos os dias.

O TMILG, UNHA XOIA POUCO COÑECIDA

Existe na rede unha ferramenta preciosa para coñecermos como era o galego medieval e, sobre todo, solucionar as nosas dúbidas sobre as formas patrimoniais: o “Tesouro Medieval Informatizado da Lingua Galega”.

            Non existe mellor testemuña do que é galego e do que non o é, porque non debemos esquecer que foi na Idade Media cando a sociedade galega era plenamente galegófona.

            Se procuramos palabras polémicas a respecto da súa identidade nativa, podemos comprobar verdades irrefutábeis, así:

            “Galicia” aparece en 8 ocasións e “Galiza” en 205, polo que parece evidente que os galegos denominaban a súa terra maioritariamente como “Galiza”; ao contrario do que ocorre hoxe.

            Na polémica entre “Medio” e “Meio/Meo”, gaña este último con 706 aparicións (meo) e mais 15 (meio) fronte a 435 do primeiro, mais coa precisión de que “meo” é maiotario nos s.XIII e XIV e “medio” ten a maior frecuencia nos s.XV e XVI. Mais por que o dicionario da RAG non recolle estes termos, perfeitamente documentados, aínda que sexa como arcaísmos, tal como faría o dicionario da RAE?

            No dobrete “aire/ar” gaña o segundo por esmagadora goleada: ar (506) contra aire (3); e así mesmo ocorre con outro dobrete admitido pola normativa oficial: “malo/mao”, con tres aparicións (malo) contra 846 (mao). E se entramos no terreo das palabras proscritas, atopamos probas irrefutábeis de que os nosos devanceiros eran furibundos “lusistas”: receber (53) contra recibir (1), sofrer (292) contra sufrir (0), escrever (11, dos cales dez nos s.XIII e XIV) contra escribir (8, dos cales seis no s.XV e dous no s.XVI).

            E procurando nos nomes propios tanto topónimos coma antropónimos, as sorpresas son maiúsculas, así entre os primeiros: Francia (0) contra França (91); Alemania (0) contra Alemaña/Alemanna/Alemana (10); Mellid (1) contra Melide (43); Orense (17, dos cales 13 no s.XVI) contra Ourense (1060); Valencia (0) contra Valença (195); Palencia (0) contra Palença (35); Huesca (0) contra Osca (13); Zaragoza (0) contra Saragoça (103); Oviedo (14, dos cales 13 no s.XV) contra Ovedo (42, dos cales 32 no s.XIII); Madrid (12, dos cales 7 no s.XV e 5 deles no mesmo documento) contra Madride (10); e –sorpresa– Coruña (3, e de finais do s.XV) contra Cruña/Crunna (151) –e aínda se discute se é A Coruña ou La Coruña–. E entre os segundos: Dios (27) contra Deus (8757) –e iso que no galego moderno desapareceu de todo–; Juan (5179, dos cales 4937 nos s.XV e XVI) contra Johan/Iohan/Joam/Joan/Ioan (7214, dos cales a maioría nos s.XIII e XIV); Luis (22, todos no s.XV) contra Loys/Lois (427); e Antonio (61) contra Antón (48) –aquí si vemos un certo equilibrio entre as dúas formas–.

            Os dicionarios galegos recollen o cultismo “calumnia” como palabra galega, e os portugueses recollen esa mesma palabra como “calúnia”, mais nos textos medievais só aparece a forma patrimonial “caloña” (= calonna), considerada hoxe un rexeitábel hiperenxebrismo polos lexicógrafos. “Calzas” é considerado lusismo, mais é o único termo que figura no galego medieval no canto do moderno “pantalóns”. El inventaban “hiperenxebrismos” e “lusismos” os nosos devanceiros? Por que se poden recuperar palabras como “pobo” (=poboo), “balea”, “amizade” ou “estrada”, substituídos na fala popular polos castelanismos “pueblo”, “ballena”, “amistá” e “carreteira”, e non “caloña” ou “calzas” (=calças)?

            Hoxe usamos tres formas para indicar unha abertura nunha parede para deixar entrar a luz do día: ventá, xanela e fiestra. A primeira, coa variante “ventán”, é a máis empregada no galego moderno; a segunda é adaptación do lusismo “janela”, se non é tamén palabra dialectal minoritaria, de uso basicamente estándar, literatura e xente cultivada, e a terceira, en claro declive e de uso culto, procede directamente do latín (fenestra) é a única que aparece recollida nos textos medievais, en tres ocasións, e irmá dos seus sinónimos italiano, catalán, ladino e aragonés (finestra), occitano (fenestra), francés (fenêtre), arpitán (fenîtra), valón (fignèsse), napolitano (fenesta), piemontés (fnetra), lombardo (fnestra), siciliano (finessra), romanche (fanestra), romanés (fereastra) e esperanto (fenestro), incluso o castelán antigo tivo a palabra “finiestra” e idiomas non romances adaptaron este termo: alemán (fenster), sueco (fönster), frisón (finster), neerlandés (venster), galés (ffenestr) ou bretón (prenestr), polo que parece un vocábulo moi útil.

            Porén, tamén levamos unha boa sorpresa cando buscamos palabras patrimoniais incuestionábeis e non aparecen, como: urce/uz, berce, toupa, enxebre, miñato, regato, etc.; ou unicamente aparecen como apelidos: Fraga, Freixo, Laxe, Insua, Pita, etc. Todo isto debido a que o léxico recollido nos documentos medievais ten un carácter moi restritivo pola maioría seren textos notariais. Por isto palabras tan comúns como “neve” aparece só seis veces nas Cantigas de Santa María, “chuvia” soamente se rexistra dez veces, “fouce” catro veces, “peixe” tres veces, “lar” unha soa vez, como “meiga” ou “arbor” (= árbore), e curiosamente non aparecen nin “bosque”, “selva” nin “foresta” pero si “bosco”, unha vez, e “floresta”, tres veces. En fin, que a documentación medieval conservada tamén ten grandes lacunas, e por tanto limitacións importantes.

Os sufixos -ble/-bel e -bil

As Normas Ortográficas e Morfolóxicas do Idioma Galego (RAG-ILG, 2003) no apartado onde tratan os sufixos e terminacións din: “A solución moderna para as palabras cultas que teñen o sufixo latino –BILIS é –ble ou –bel (pl. –bles ou –beis).”; e logo: “A secuencia –bil (pl. –biles) aparece en palabras como débil, hábil, lábil, móbil, núbil”.

            Até aquí indican a realidade marcan as normas oficiais, mais o que “non ten desperdicio” é a explicación que se dá para xustificar a escolla feita:

            “A historia do sufixo –BILIS é complexa e diferente no galego e no portugués. En textos portugueses medievais aparecen –vel e –vil (plural –viis); mais tarde impúxose como única forma –vel (plural –veis). En textos galegos antigos danse as seguintes solucións […]: -vele/-bele, -vel/-bel, -vil/-bil, -vle/-ble; -vi(i)s/-bi(i)s, -viles/-biles, -veles/-beles. Esta última solución é con moito a máis frecuente”.

“A solución –ble (pl. –bles) impúxose como solución xeral en todo o territorio galego, e mesmo se documenta no norte de Portugal. Esta é ademais a solución adoptada por outras linguas (francés, catalán, castelán…). De por parte, -bel, -beis […] ten tamén unha importante presenza na lingua escrita xa desde o século XIX”.

E: “A solución –bre usouse moito na literatura desde o século XIX […] debido á tendencia popular a mudar en r o l agrupado con consoante. […]”.

Así que se nos indica que no galego medieval as formas plurais máis frecuentes eran as rematadas en –veles/-beles, mais se omite cales eran as formas singulares máis frecuentes, se cadra por que non interesa.

Tamén, que a forma –ble(s) se impón sobre as demais, pero non por que, tendo en conta que non era a forma maioritaria. Outra explicación que non procede. E ademais se indica que é solución adoptada por outras linguas romances, pero se omite que non por todas, como o italiano e demais linguas italianas tanto italorromances coma galoitalianas, o sardo, o romanés, o portugués ou as linguas retorrománicas.

Ou que se documenta no norte de Portugal, pero se omite que xunto a esta variación tamén se rexistran dialectalmente outras formas.

E que existe unha variante popular –bre que demostra xustamente o contrario do que se defende xa que a tendencia á rotatización da fala popular faría que as formas en –ble mudasen a –bre xa desde os textos máis antigos e non en textos tan tardíos como os dos séculos XIX e XX. Nótese que a palabra “nobre” se impuxo desde a Idade Media á variante “noble”, tamén documentada.

Por último, os cultismos rematados en –bil, cuxo plural en portugués é –beis (débil/débeis, hábil/hábeis, núbil/núbeis, etc.), cando e como entraron no galego, dado que no galego medieval non se rexistran? Seica non son castelanismos antes ca cultismos?, porque estou en condicións de afirmar que son palabras que o galego tomou do castelán, como tantas outras denominadas cultismos.

Mais se queremos ter unha información máis exacta do que pasou con este sufixo hai que recorrer a libros como a Gramática Histórica Galega de Manuel Ferreiro (1995): “Merece unha especial consideración o resultado do sufixo –BILE, en que a solución popular moderna –ble (ou –bre: produto da rotatización de –ble, documéntase na lingua decimonónica, e aínda de parte do século XX, con grande frecuencia) se debe á onda lingüística españolizadora que comeza a manifestarse xa no derradeiro período medieval. […], a solución tradicional era –bil, -vil ou –vel (con perda regular de –e final despois de –l), recollida literariamente na época moderna como –bel.” E para explicar a evidente existencia do sufixo –ble en textos medievais recorre á especialista en lingua galego-portuguesa C. de Azevedo Maia que indica que son formas que “têm um carácter bastante tardio e ocorrem em textos onde abundam os castelhanismos de diferentes tipos; não duvidamos, portanto, de que representam a solução castelhana da terminação –BILE(M), devendo interpretar-se como resultado da penetração do castelhano na Galiza”.

Por último, o rigoroso estudo sobre a “Forma e función do sufixo –uel no galego medieval” de R. Mariño Paz (Cadernos de Lingua nº 27, 2005) parece que non deixa lugar á dúbida sobre como e cando se pasou de usar –vel a –ble. As súas conclusións sobre a forma deste sufixo son esclarecedoras:

“Na variación –uel(es) / -ble(s) do galego escrito na idade media o eixe estruturador principal é o diacrónico: […], as variantes sen síncope da vogal postónica predominan ata 1450 e sofren un rápido ocaso posteriormente. […]. Mais, polo que se refire á forma, en todos os xéneros se percibe o predominio da opción –uel / -ueles (ou variantes) ata o ecuador do século XV. Paréceme fundada, por tanto, a sospeita de que a fulgurante expansión de –ble(s) na prosa notarial posterior a 1451 estivo en relación directa co aumento da familiaridade co castelán que se daría na actividade profesional de notarios e escribáns a partir do ecuador do século XV. […] as variantes con síncope da vogal postónica tamén resultaban esperables na deriva diacrónica do galego e que hai esporádicos exemplos delas en textos antigos; con todo, creo que a súa tardía e rápida difusión na prosa notarial si se debe interpretar como inducida polo castelán, […]”.

Velaquí un estudo que dá dados incuestionábeis e non teorías, se cadra por iso non tivo o suceso que merecía.

Após e tras

Estas dúas preposicións teñen en común comparter certa polémica sobre o seu uso en galego: a primeira non foi admitida pola normativa oficial até a reforma de 2003 e mesmo a desgusto, sendo curioso que se alguén procura a palabra no dicionario online da RAG non a atopará; pola contra, a segunda é case rexeitada polo sector reintegracionista, e así no Manual Galego de Língua e Estilo se di: “Trás apenas é utilizada em locuçons espaciais do género de por trás de ou para trás, e NUNCA como sinónimo de depois de.”

            Mais en ambos os casos son prexuízos inxustificados os que condenan o seu uso, dado que ambas están perfeita e amplamente documentadas no galego e avaladas polo uso no galego moderno.

            Após, que vén do latín “ad post”, está amplamente documentada no galego medieval e recollida pola maioría dos dicionarios antigos: o da RAG de 1913-28; o de Carré Alvarellos (1933); o de Rodríguez González (1958-61), o de Franco Grande (1972); e mesmo actualmente polo Gran Dicionario Xerais da Lingua (2009), aínda que como forma non estándar que remite a “despois”; e mais o Gran Dicionario Século 21 da Lingua Galega (2005), como sinónima de “despois de”. Mais o seu uso no galego moderno decaeu até case desaparecer da fala viva. Por que?

Porque nunca tivo moito éxito no castelán, onde se documenta escasamente na súa lingua medieval: dúas veces na “Vida de San Millán de la Cogolla” (1230) de Gonzalo de Berceo; unha no “Calila e Dimna” (1251); unha no “Libro de buen amor” (1330) de Juan Ruiz; unha no “Libro de caza” (1337) de Juan Manuel; e sete nunha “Biblia” de 1400. Malia isto, o dicionario da RAE recolle esta palabra, que define como adverbio de tempo desusado, para remitir a “después”.

Pola contra, no portugués tivo mellor vida e é plenamente utilizada na lingua moderna, aínda que ten un uso máis formal e literario ca o seu equivalente “depois de”.

E verbo do adverbio “despois/depois”, do latín “de ex post”, resulta curioso saber que ambas as formas se documentan amplamente no galego medieval, cunha pequena diferenza a prol da forma usada actualmente no estándar: despois; e que no galego popular presenta varias variantes: despoixa(s), despous, depoixas, dempois, dempoixa(s), dempós. Xa que logo, “depois” pode ser un dialectalismo ou un arcaísmo, pero nunca un lusismo.

Tras, que vén do latín “trans”, amplamente documentada desde o galego medieval até o actual, equivale a “detrás de” ou a “despois de” e pode presentar a variante “tras de”, co seu mesmo valor.

En castelán, empregada desde os inicios da lingua, tamén ten bastante uso cos valores de: despois de; na busca de; detrás de; e ademais. Mais en portugués, aínda que coñecida desde o inicio, caeu en manifesto desuso. Así a “Breve Gramática do Português Contemporâneo” de C. Cunha e L. Cintra sinala que “a preposição trás, que indica situação posterior, arcaizou-se. Na língua actual é substituída pelas locuções atrás de e depois de; mais raramente, por sua sinónima após.” Velaquí a razón pola que o reintegracionismo rexeita o uso desta preposición, malia que o dicionario online Estraviz a recolla, dando como sinónimos dela: após, depois de; atrás, detrás de.

Convén coñecer que no portugués “atrás” ten un uso máis corrente ca “detrás”, que se considera máis formal: come bolacha atrás de bolacha, ele ficou atrás dela, estar atrás de alguém. Pola contra, en galego preférese máis “detrás” para indicar posición e “atrás” para indicar dirección, aínda que no galego medieval “tras” e “atrás” eran maioritarias fronte a “detrás”, e ambas indicaban tamén posición.

Por último non esquecer o que nos di o “Manual de Gramática Galega” de Freixeiro Mato para usarmos correctamente ambas as palabras, moitas veces sinónimas: “A preposición após, equivalente á locución prepositiva despois de, indica posterioridade espacial ou temporal a respeito dun límite próximo” e “A preposición tras indica localización espacial ou temporal posterior, sendo equivalente ás locucións atrás de e despois de.”

Xove: palabra non grata

Malia ser unha palabra que forma parte do léxico da maioría dos galegofalantes actuais, “xove” é unha palabra condenada no seu uso, tanto como substantivo coma como adxectivo, pola RAG; con todo, o VOLG recolle a forma como correcta pero non como recomendábel. Este cultismo, documentado en castelán desde finais do s.XII (iouen, jouen) pero non no galego medieval, entrou no galego moderno a través do castelán:” xóven/xóvenes”, mais dado que outros cultismos coa súa mesma tipoloxía se adaptaron seguindo a evolución patrimonial galega: abdomen > abdome, pollen > pole, semine > seme, lichene > lique ou germine > xerme; non había razón ningunha para que esta palabra non seguise o mesmo camiño: iuvene > xove, e esta foi a proposta que se usou literariamente.

            A RAG propón substituír esta palabra polo substantivo “mozo” e polo adxectivo “novo”, esquecendo que non sempre son substitutos axeitados. Vexamos algúns exemplos:

Entrou unha persoa xove / entrou unha persoa nova / entrou un/unha mozo/a.

É un grupo de xoves / é un grupo de novos / é un grupo de mozas e mozos.

A xove dama é bela / a dama nova é bela / a dama que é moza é bela.

            Non sei as razóns da RAG, porque non se dan, para proscribir unha palabra que ademais é usada polo resto das linguas romances: jeune (francés), giovane (italiano), jove (catalán e occitano), jovem (portugués), xoven (asturiano), choben (aragonés), giòvanu (sardo), giovo (piemontés), zoeno (xenovés), djonne (valón), zovins (friulano), etc.

            De por parte, o resto dos cultismos relacionados con esta palabra si son admitidos: xuventude, xuvenil ou rexuvenecer. Nótese que o adxectivo “xuvenil” ten un matiz nidiamente diferente do de “xove”, referíndose o primeiro a unha idade máis nova ca o segundo.

Lusismos recomendábeis 2

Sigo achando que hai demasiados castelanismos evitábeis e doadamente substituíbeis por lusismos máis axeitados ao galego. Por exemplo:

Beterraba ou remolacha – o lusismo procede do francés “betterave”, mentres que o castelanismo vén do italiano “ramolaccio”. E entre un lusismo e un castelanismo, a opción coherente só pode ser a primeira. Aínda que outra posibilidade sería adoptar o latinismo: “armoracia”.

Cacahuete ou amendoín – o castelanismo procede do náhuatl “tlalkakáhuwalt”, mentres que o lusismo, adaptación de “amendoim”, é unha mestura do termo tupí “manduí” e a patrimonial “amêndoa”. Parece lóxico preferir a palabra que mantén unha raíz galega.

Leitor e lector, leitura e lectura – do primeiro par só a segunda forma se rexistra nun texto do s.XV, mais do segundo par, ambas as formas documéntanse en dous textos do s.XV, mais mentres a primeira faino cun texto nidiamente galego (…esta escriptura toda a leitura da sustiçon do dito…), a segunda aparece nun texto algo castelanizado (…con a lectura e abtos da dita citacion…). Lembremos que no galego medieval se rexistra “liçon” (portugués actual “lição”) pero non o actual “lección”.

Melancia ou sandía – non parece oportuno insultar a tal froito, dado que “sandía” é voz patrimonial co significado de “necia”, problema que non ten o castelán porque a palabra sinónima é “sandia”, con mudanza de tonicidade.

Vaso e copo – dado que o lusismo “garfo”, como utensilio para comer, está plenamente aceptado e xustificado, algúns tamén botan man das demais denominacións portuguesas para o resto das pezas usadas para comer, esquecendo –ou descoñecendo- que soamente este cuberto popularizou o seu uso serodiamente, primeiro entre a nobreza e logo entre o pobo, e que as demais xa tiñan nome galego desde a Idade Media: coitelo, culler, prato e vaso. Por tanto, botar man do lusismo “copo” para substituír a “vaso” é mero prexuízo, visto que esta palabra está perfeitamente documentada nos textos medievais.

Mais non sempre se xustifican algúns lusismos adoptados por escritores, así:

Pazo e palacio – velaquí dúas palabras sinónimas para a RAG, agás na acepción de “casa grande” onde se usa só a primeira, que proceden do mesmo étimo latino “palatium” > palacio > paaço > paço/pazo, até dar coa única forma medieval e, por tanto, patrimonial; e por riba amplamente representada na toponimia. “Palacio” é un cultismo en portugués que desprazou a forma patrimonial para se referir aos edificios suntuosos, sobre todo se eran residencias reais, mais nótese que a “casa do concello” recibe aínda o nome de “paço municipal”. Con todo, en galego tamén pode ser un simple castelanismo dos denominados de “luxo”, porque é totalmente prescindíbel.

Preguntar ou perguntar – As dúas variantes proceden do latín vulgar “praecunctare”, derivado á súa vez do latín clásico “percontari”, mais a documentación galega medieval é esmagadoramente maioritaria a prol da forma sen metátese, é dicir de “preguntar”; por tanto soamente o interese por converxer co portugués estándar xustificaría a escolla do lusismo por parte do reintegracionismo, aínda que sen esquecer que a forma metatizada conta con egrexios exemplos de uso no galego literario, como Cunqueiro.

Regra e régua – ambas as formas proceden do mesmo étimo latino “regula”, pero mentres que a primeira é a forma patrimonial documentada na lingua medieval e orixe do verbo “regrar”, a segunda só se usa en portugués, e no galego reintegracionista, na acepción de “peza para trazar liñas rectas”, que tamén admite a outra forma.

Arabismos

Os arabismos galegos, ben entraron directamente ao galego-portugués na época medieval, os máis antigos, ben chegaron a través do castelán e do portugués, os máis modernos e numerosos. Mais nestes últimos por que deben prevalecer os vindos do español sobre os do portugués cando hai diferenza? Vexamos uns cantos exemplos:

Acea – curioso caso de arabismo (as-saniya) con evolución patrimonial estritamente galega, fronte ás formas portuguesa (azenha) e castelá (aceña). O catalán descoñece este arabismo e denomina este “muíño de auga” -a súa outra denominación galega- como “molí hidràulic”.

Aceite e óleo – na actualidade, seguindo o modelo do español, a primeira emprégase como xenérica para todo tipo de óleo e a segunda só para os óleos litúrxicos e o empregado na pintura, e tamén para a composición de palabras que expresen a idea de óleo (petróleo, oleoduto, oleaxinoso, etc.); mais o portugués, aténdose á significación orixinal do arabismo (az-zait = zume de oliva), reduce o significado de “azeite”, que tamén é a forma máis documentada no galego medieval, ao extraído da oliva, polo que “óleo” é a palabra xeral para calquera tipo de aceite. Este castelanismo semántico pasou, ademais de ao galego, ao asturiano e mais o aragonés, pero é, loxicamente, descoñecido polo resto das linguas romances: catalán (oli), francés (huile, do fr. ant.: oile > uile), italiano (olio), lombardo (oli), romanés (ulei), véneto (ojo), etc.

Acequia – aínda que os dicionarios galegos non recollen esta palabra, considerada castelanismo, e remiten aos seus sinónimos: quenlla, cal ou canle; non convén esquecer que si se rexistra en portugués (acéquia) e que mesmo se rexistra no galego medieval ao menos unha vez nunha cantiga de Sta. María: “menynna foi a bever // ena cequia, e dentro caer”. Nótese que se recolle a forma sen A: cequia < ár. saqiya.; ao igual que en catalán: séquia, sèquia ou síquia; e en aragonés: ceica ou zaica; mentres que as formas portuguesa e castelá proceden do ár. hisp. assáqya.

Albanel – ende ben, a forma galega recuperouse para o estándar logo de desaparecer do galego moderno substituído polo castelanismo “albañil”. O portugués escríbeo con V: alvanel. Descoñezo por que o que valiu para esta palabra non valiu para outras.

Alcaide e alcalde – ambas as palabras están ben documentadas no galego medieval e malia a súa semellanza proceden de étimos diferentes: al-qaïd (xefe de tropa) e al-qâdi (xuíz); e mentres a primeira palabra está en manifesto desuso, a segunda, mercé a ocupar un significado moi usado, non periga en absoluto. Porén non convén esquecer que este significado se expresa con termos moi distintos nas demais linguas do noso contorno: prefeito (Brasil), presidente da câmara municipal (Portugal), batlle (catalán), maire (francés), primer cònsol (occitano), sindaco (italiano), mayor (inglés), etc.

Alcázar ou alcácer – o primeiro, usado polo castelán, é o único que recollen os dicionarios, mentres que o segundo é o preferido polo portugués, que con todo non descoñece “alcáçar”. Resulta curioso que a lingua medieval galega só documenta “alcacer” na “Crónica xeral e crónica de Castela”, mentres que a toponimia actual rexistra tres “alcázar” por ningún “alcácer”: A Capela-O Alcázar (Ponteareas), Alcázar de Milmanda (Celanova) e O Alcázar (Salvaterra de Miño).

Alcoba – palabra que non acho documentada no galego medieval e que escribimos con B, mentres que o portugués a escribe, e pronuncia, con V: alcova. Con todo, procede do árabe: al-qubba.

Alcol ou alcohol – das dúas formas admitidas pola RAG, aposto decididamente pola que reflicte a pronuncia real, tanto en galego coma en castelán. E se hai unhas linguas que preferen a escrita con hache: inglés, español, catalán, neerlandés, alemán (alkohole); outras o escriben sen el: francés e romanés (alcool), portugués (álcool), italiano (alcol), occitano (alcòl).

Aldea ou aldeia – contra o que coidan algúns reintegracionistas, a primeira forma, coincidente coa do castelán, é a máis documentada con diferenza no galego medieval, polo que dificilmente pode ser un castelanismo. O I epéntico intervocálico non é un fenómeno descoñecido no galego, mais nunca foi un fenómeno tan xeral coma no portugués.

Alecrín e romeu – esta planta ten estes dous sinónimos, o primeiro é o usado en portugués (alecrim) e é de orixe árabe, mentres que o segundo, moito máis usado na nosa lingua, é de orixe latina e con variacións é o máis usual nas linguas occidentais: romero (español), romaní, romer (catalán), rosmarinus (latín), romanin (occitano), romarin (francés), rosmarino (italiano), rosemary (inglés), rosmarin (alemán, danés, sueco, etc.). Non parece problemático coñecer e usar as dúas denominacións, sen esquecer que a segunda é a máis habitual.

Alface ou leituga – aínda que a primeira palabra, o arabismo (al-khass) usado polo portugués para denominar esta planta, poida parecer un lusismo, esta perfeitamente documentada no galego moderno, mesmo con variantes: alfacia, alfácer. Con todo, a segunda palabra, de orixe latina (lactuca), é a máis espallada polo territorio e polas demais linguas romances: lletuga (catalán, pero tamén: enciam), lechuga (castelán), llechuga (asturiano) e lleituga (ast. occ.), laitue (francés), lattuga (italiano), lattuca (siciliano, sardo), leitûga (lígur); e mesmo non romances: lettuce < fr. ant. letues (inglés), laktuko (esperanto).

Alfándega ou aduana – ambas as palabras son de orixe árabe e patrimoniais, mais a primeira é a estándar do portugués (alfândega) e a segunda a do español, polo que semella máis coherente coincidir coa nosa lingua xemelga, aínda que a segunda forma estea máis estendida: catalán (duana), francés (douane), occitano (doana) e italiano (dogana).

Alferga ou dedal – aínda que as dúas palabras son galegas, a primeira ten o honor de ser un arabismo (al-hilqa) exclusivamente galego, mentres que a palabra xurdida de dedo tamén é a usada polo portugués e o castelán, e o catalán utiliza a variante “didal” (< dit “dedo”).

Alfombra (castelán)/tapete ou alcatifa(portugués) – nin o primeiro nin o terceiro se documentan nos textos medievais, mais o segundo, proveniente do lat. tapete, si; por exemplo, na Crónica Troiana: “fórõsse assentar todos quatro sobre hu tapete moy fremoso, que ouuera de terra.” Así que parece que máis unha vez o arabismo castelán (alfombra < ár. Al-humra) substituíu a palabra patrimonial conservada no portugués (tapete). Con todo, “tapete” aparece nos dicionarios galegos co seu significado español: pano sobre un móbel; pero non “alcatifa”: tapete ou alfombra fina; mentres que “alfombra” en portugués é un tapete groso. Vaites, xustamente o castelanismo que coincide cun lusismo é o que queda fóra.

Algodón ou cotón– a primeira é unha palabra xa documentada na Idade Media que non oferece problema ningún, e obviamente a ditongación nasal portuguesa é un fenómeno posterior; mentres que a segunda é sinónima da primeira unicamente cando se refere á lanuxe branca da semente do algodoeiro, ao tecido que se fai con ela ou a lanuxe en xeral dalgúns froitos ou plantas. Esta palabra só se admite en portugués como “lanuxe de certos froitos” e en castelán para “tecido de algodón estampado”. Daquela como chegou este galicismo ao galego e cando, dado que na nosa lingua ten máis acepcións ca nas linguas próximas?

Almofada – este arabismo compite coas palabras “cabezal, cabeceira ou cabeceiro”, e se o fai exitosamente é debido principalmente á súa semellanza coa forma española: “almohada” ou a coincidencia coa portuguesa “almofada”; non obstante, convén sinalar que esta palabra portuguesa designa exactamente o “coxín” galego ou o “cojín” ou “almohadón” español, mentres que o “cabezal” galego recibe en portugués o nome de “travesseiro”, tamén existente en galego (traveseiro).

Álxebra – esta palabra espallouse polas linguas occidentais desde o latín medieval, quen foi o que o tomou do árabe, e as formas diferen pouco: álgebra (español e portugués), àlgebra (catalán), algèbra (occitano), algebra (italiano, inglés e alemán), algèbre (francés), álxebra (asturiano) ou alchebra (aragonés). Hai uns cantos arabismos máis que comparten un uso xeneralizado nas linguas occidentais como: cero, escrito maioritariamente con Z: zero; guitarra (guitar, guitare, gitarre, chitarra, etc.); mesquita (mezquita, mosqueta, mosque, moschee, etc.); azafrán (safran saffron, açafrão, zafferano, safrà, etc.); xarope (xarop, jarabe, sirop, syrup, sirup, sciroppo, etc.); tambor (tambour, tamburo); etc.

Asasino – a palabra chegou a Occidente da man dos templarios que volvían das Cruzadas, onde tiveron que lidar cunha caste de matadores profesionais que atacaban as autoridades, tanto cristiás coma musulmás. Esta palabra, tamén existente en catalán (assassí), francés (assassin), italiano (assassino) e español (asesino), rexístrase en portugués medieval como: anxixin, acecino, assesino, assasino e assassino, que sería a que ficaría. A actual forma galega é a adaptación desta última para desbotar o hiperenxebrismo “asesiño”, tirado da forma castelá.

Atalaia – curiosamente no galego medieval só se testemuña coa actual forma castelá (atalaya) nos Foros de Castelo Rodrigo, xa que logo, fóra do territorio galego. Con todo, é un topónimo moi frecuente no país.

Azar – esta palabra para designar a flor da laranxeira, inexistente en portugués que a denomina como: “flor da laranjeira”, parece unha adaptación bastante recente do arabismo español: azahar.

Azucre – esta palabra deriva do árabe: as-sukkar, como o esp.: azúcar e mais o por.: açúcar. En asturiano sobreviven as formas “azucre”, a máis usada, e “azúcare”, con E paragóxico, que é a orixe da primeira, e seguramente da nosa forma.

Cenoria/cenoura/zanahoria – velaquí tres evolucións diferentes da mesma palabra árabe: sufanâriya. A forma galega ten unha variante, menos usada, con metátese de iode: cenoira; mentres que a forma portuguesa perde o ditongo na súa pronuncia maioritaria.

Espinaca ou espinafre – aínda que ambas proceden da mesma palabra árabe (ispinah ou isbinakh), non atopo documentación galega medieval delas. A primeira, castelanismo recollido nos nosos dicionarios, seméllase ao catalán “espinac” e mais o aragonés “espinaque”, en tanto que a segunda, a solución portuguesa, non aparece en ningún dicionario galego usual; o Estraviz, obviamente, só recolle o lusismo.

Garrafa e botella – en galego usamos a segunda palabra, de orixe francesa (ant. fr: boteille < lat. vg. butticula), chegada polo castelán, mentres que en portugués utilizan a primeira, de orixe árabe (qarraf). O problema de asumir este lusismo xorde porque a palabra “garrafa” tamén é galega e designa unha especie de gran botella repoluda que en portugués chaman “garrafão”. Por certo, o étimo latino está na orixe do español “botija > botijo”, que en portugués é “moringa” e en galego RAG: “porrón” ou “barril”, malia que ambas as palabras designen recipientes diferentes de sobra coñecidos, mais aquí a RAG non acepta o castelanismo “botixo” nin tampouco o lusismo, co doado que sería asumir este último.

Laranxa – non se rexistra no galego medieval, polo que parece un lusismo (laranja) adaptado á ortografía galega moderna e aceptado sen problemas. Desde logo, as laranxas non deberon ser froitas frecuentes no mundo galegófono até hai moi pouco.

Xabaril – forma minoritaria, xunto coas variantes máis minoritarias: “xabarín” e “xabarí”, para denominar o “porco bravo” ou “cocho bravo”, formas maioritarias no galego, xunto con variantes como “porco fero” e “porco montés”. Procede do árabe “gabalî” (montés) < “hinzîr gabalî” (porco montés), que tamén deixou formas nas outras linguas iberorromances: “jabalí” en español, “javali” en portugués, “chabalin” en aragonés e “xabalín” en astuariano, que tamén usa as denominacións “gochu bravu” e “gochu montés”; agás en catalán que usa “senglar”, do latín “singularis” < “porcus singularis”, como a maioría das linguas romances occidentais: occitano “singlar”, arpitán “sengllér”, “francés “sanglier”, valón “singlé”, italiano “cinghiale”, corso “cignali”, etc. Intúo que o moderno éxito desta palabra como forma estándar fronte ás maioritarias con “porco” ou “cocho” se debe a compartir orixe e semellanza cos correspondentes estándares castelán e portugués.

Xadrez – este arabismo (< ár. xatranj) é un lusismo adoptado para substituír o castelanismo “axedrez” (esp. < ajedrez); se cadra porque os lexicógrafos non tiveron a ben recuperar o arcaísmo “xedrez”, única forma que se documenta no galego medieval: “Et este sabia mellor xedrez de quantos no mundo avia” (Historia troiana), “ante si ja jogando o xedrez cõ hu seu caualeyro” (Crónica troiana).