jueves, 4 de febrero de 2016

Nomes galegos dos mamíferos 2

CARNÍVOROS TERRESTRES

                Esta orde recolle os mamíferos máis “feros” da nosa fauna galega, pero tamén se inclúen os da ibérica ou europea, fóra dos cetáceos e os pinnípedes xa vistos anteriormente.
                Como adoito o castelán foi substituíndo nomes, aínda que moitas veces o galego posúa varias denominacións para unha soa especie, ou é o subministrador de nomenclatura vernácula para as especies alleas.

                Os cánidos teñen dous representantes en Galiza, ambos pouco apreciados pola tradición popular por seren directos competidores co home na caza e mesmo ladróns da súa facenda. O raposo (Vulpes vulpes), ou raposa segundo lugares, ou mesmo falantes, como nome da especie e non de xénero, tamén recibe o nome de golpe no norte, descendente directo da forma latina: vulpes > golpe, coma o castelán “vulpeja” faino dun diminutivo da forma latina (< vulpecula), termo medieval de escaso uso actual. Curiosamente a palabra latina deixou descendencia na Romania máis oriental, pero pouca ou ningunha na máis occidental. Italiano: volpe; corso: volpe ou volpi; véneto: volpe ou bolpe; lombardo: ólp, vólp, gulp ou vulp; piemontés: volp; romanche: vulp; e romanés: vulpe. No entanto, castelán: zorro/zorra (indistintamente para a especie), raposo/raposa (sobre todo en zonas que antano foron de lingua leonesa), vulpeja (arc); aragonés: rabosa/raboso, golpella (med); asturiano: rapiegu/rapiega, raposu/raposa; portugués: raposa/raposo; catalán: guineu, guilla, rabosa; occitano: rainal, guèine, mandra, volp/vòup/vop; francés: renart (antropónimo adoptado por mor da obra medieval: Roman de Renart), goupil (med); sardo: matzone, marxani.

                E o lobo (Canis lupus), cuxa denominación non crea polémica ningunha. Mentres que o raposo presenta varias denominacións de orixe diferente nas distintas linguas romances, o lupus latino é a única orixe de todas as denominacións romances: lobo (galego, portugués, castelán), llobu (asturiano), lhobo (mirandés), lupo (aragonés), llop (catalán), lop (occitano, arpitán), loup (francés), leu (valón), luv (piemontés), luf (lombardo), lô (lígur), lauv (romañol), lôf (friulano), lupo (italiano, napolitano), lupu (corso, siciliano), lovo (véneto) e lup (romanés). Ao contrario do que pasa coa raposa, nesta especie o troco de vogal final si indica mudanza de xénero: o lobo (masculino) e a loba (feminino); e a cría denomínase lobeto ou lobato, nunca “lobezno”.

                Fóra da nosa península pero en Europa hai outros tres cánidos: o chacal dourado (Canis aureus), recollido só como “chacal” no dRAG e propio do sueste de Europa e sur de Asia, nas demais linguas recibe os nomes de: chacal-dourado/comum (port), chacal común/dorado (cast), xacal comú (cat), chacal doré (fra), sciacallo dorato (ita) e golden/common jackal (ing); verbo do seu nome en galego coido máis lóxico copiar o nome latino (dourado) ca usar un adxectivo (común) que non é aplicábel entre nós. O raposo ártico (Alopex lagopus) de distribución ártica no hemisferio setentrional, cuxo nome noutros idiomas non deixa dúbida sobre a nosa denominavión: zorro polar/ártico (cast), raposa-do-ártico/-polar (port), volpe artica (ita), guineu ártica (cat), renard arctique/isatis (fra) e arctic/polar fox (ing). E o can mapache (Nyctereutes procyonoides), especie orixinal de Asia oriental introducida na Rusia europea pola industria peleteira na década dos 20 do séc. XX e que está en expansión cara ao oeste, chegando xa a Franza e Italia. Fóra do francés: chien viverrin, e do catalán: gos viverrí, o resto dos idiomas próximos apostan por o denominar: can mapache, polo seu parecido con este, así: perro mapache (cast), cão-mapache/-guaxinim (port), cane procione (ita) e raccoon dog (ing).

                Os mustélidos, a familia máis numerosa dos carnívoros na nosa terra con oito especies, presentan dúas características denominativas senlleiras: primeiro, a variedade de nomes nalgunhas especies; e segundo, a imprecisión destes nomes por denominaren por veces varias especies. Por exemplo a Mustela nivalis chamada donicela, que tamén recibe os nomes de denociña, doniña(doninha en portugués e donina en estremeño), garridiña e saltaparedes, todos eles avalados polo dicionario da RAG –dRAG, a partir de agora–, é un exemplo da primeira característica, pois ademais dos xa citados ten outros nomes como: dona das paredes, delonciña, dinucela, donirla, gunicela, cazoleira, etc. Esta riqueza de nomes tamén se dá no asturiano: llira/lliria, bonía/boniella, dolonciella/delunciella, ratallina/ratallira, papalba/papalbina, mostandiella/mustadiella, moniella, etc. Coido que cos cinco nomes que nos dá o dRAG temos abondo para nomear nun galego estándar o mustélido máis abundante do país.

                Pola contra, o seu parente máis semellante: o armiño (Mustela erminea), non presenta tal riqueza de nomes, apenas as variantes arminio e erminio da forma máis común e estándar de orixe latina e doniña branca (porque no inverno muda de todo a esta cor agás na punta do rabo) recóllense no noso territorio. Mais tamén acontece noutras linguas romances, onde o étimo latino é case universal: armiño (castelán), arminho (portugués), arminio/erminio (aragonés), ermini (catalán), hermine (francés), erminete (valón), ermellino (italiano), hermina (romanés).

                Hai dúas especies de visóns na nosa península: o visón europeu (Mustela lutreola), cuxa poboación máis próxima está no País Basco; e o visón americano (Neovison vison), especie alóctone que mora na nosa terra grazás á industria peleteira desde a década dos sesenta do pasado século. Os seus nomes estándares non presentan problema, pois coinciden cos das demais linguas romances: visón, vison/visão, visó, vison, visone, fóra do romanés (nurca) e o aragonés (nuria < lat. lutra?).

                Con Mustela putorius, chamado furón, cando está domesticado, e furón bravo ou tourón (común) cando é salvaxe, aparece a segunda característica denominativa con nomes asignados a varias especies, como “furatoxos” que maioritariamente se aplica a Martes foina pero tamén aparece ás veces como sinónimo de furón. Esta distinción denominativa entre exemplar doméstico e salvaxe é propia da Península Ibérica: castelán: hurón/turón; portugués: furão/toirão, tourão; asturiano: furón/turón; e catalán: fura/turó, fura de bosc, fura boscana. O aragonés é o único idioma que non a recolle: furón, fura.
                No leste de Europa hai dúas especies máis de touróns: o tourón xaspeado (Vormela peregusna), propio dos Balcáns orientais e as estepas euroasiáticas; e o tourón estepario (Mustela eversmanni), habitante das estepas ucraína e rusa e mais a cunca danubiana. Os nomes en galego son copia dos nomes usados noutros idiomas próximos: turón búlgaro/jaspeado e turón de estepa (castelán); turó marbrat e turó de l’estepa (catalán); putois marbré e putois des steppes (francés); marbled polecat e steppe polecat (inglés); puzzola marmorizzata e puzzola delle steppe (italiano).

                Mais é co xénero Martes onde se dá unha auténtica confusión denominativa con palabras como: martuxa (sinónimo de garduña no dRAG), martucho/martuxo aplicados a ambas as especies presentes en Galiza: a marta (Martes martes) e a fuíña ou garduña (Martes foina). Esta última ademais recibe varias denominacións máis: furatoxos, algaria, papalba, gatela, martaraña ou rabisaco (as tres últimas sinónimas de fuíña no dRAG). O problema xorde cando comprobamos que algunhas tamén se aplican a outra especie: a Genetta genetta, que tamén recibe os nomes de: algaria, martaraña, martuxo ou rabisaco. Polo que parece que usar como formas estándares aquelas denominacións que só se aplican a especies en concreto é o máis práctico –é dicir, as que se marcan en vermello–. No norte de Europa moraba –hoxe tan só en Rusia– outra especie deste xénero, famosa pola súa pel: a Martes zibellina que denominamos: marta cibelina, adaptando o seu nome científico.

                O Meles meles ou teixugo recibe tamén varios nomes: porco teixo, porquello, teixo ou tourón. Pouco axeitados por diferentes motivos: os dous primeiros porque remiten a “porco”, animal que ten pouco que ver co noso mustélido, o terceiro porque o comparte cunha árbore conífera (Taxus baccata) e cun adxectivo (cor parda escura), e o cuarto porque tamén se usa, e en moita maior medida, para designar  o furón bravo. Porén hai outro, tamén recollido polo dRAG e tamén correcto: melandro, propio do galego máis oriental e o máis común do asturiano: melandru.

                Por último mustélido galego: a londra ou lontra (Lutra lutra). O dRAG dá preferencia á primeira forma e a Guía dos Mamíferos de Galicia ou a Wikipedia á segunda, que é tamén a estándar do portugués.  E aínda que hai moitas variantes do mesmo étimo latino: lóndrega/lóndriga, 
londria/lundria, loutra, londre/lundre, lóntrega, ludra, etc.; as dúas do inicio son as máis usadas.

                No extremo setentrional de Europa mora o segundo maior mustélido coñecido –o primeiro é a londra xigante ou ariranha (Pteronura brasiliensis)–: o gulo (Gulo gulo), chamado glouton en francés, glotón en castelán, glutão en portugués, golut en catalán e ghiottone en italiano, onde tamén recibe o nome de volverina, coma o francés americano: wolvérène, ambos derivados do inglés: wolverine. Con todo, o francés americano adoita usar a denominación de: carcajou, palabra de orixe algonquina, que tamén se usa ás veces en castelán: carcayú, e portugués: carcaju, sobre todo para falar de exemplares americanos. Coido que o máis correcto é adoptar o latinismo e nome científico: “gulo”, que significa “comellón”, no canto de adaptar calquera outra denominación artificial –“glotón/glutón” son formas inexistentes en galego–, tal como ocorre noutras moitas especies exóticas: gazella > gacela, giraffa > xirafa, hippopotamus > hipopótomo, gorilla > gorila, pelecanus > pelicano, etc.

                O único vivérrido do país (Genetta genetta) recibe como nomes xerais: xeneta e algaria. O primeiro ten a variante xineta e o segundo presenta a controversia de que, malia ser unha denominación inequivoca desta especie, o dRAG –e tamén o dicionario Xerais– asígnanllo a outro vivérrido foráneo: a civeta, por ser este animal, do que se extraía a substancia chamada “algaria”, o que nun inicio se denominaba: gato de algalia. Mais logo o nome pasou para nomear principalmente o seu parente veciño noso, modificándose un pouco: gato de algaria > algaria e gato algario. Polo que parece neglixencia que os dicionarios non recollan o significado maioritario da palabra na actualidade. A Genetta genetta recibe tamén moitas outras denominacións, algunhas compartidas co xénero Martes dos mustélidos: martaraña, martineta, martuxo, rabisaco, rabixo ou rabilongo (único destes sinónimos recollido polo dRAG). Curiosamente o asturiano emprega outra forma desta palabra: algaire, como sinónimo de gato bravo.

                Tampouco está de máis incluír o outro vivérrido europeu, aínda que non frecuente en Galiza polo momento –dado que seica está en expansión dende o SW ibérico–: o Herpestes ichneumon ou mangusta común, coñecido popularmente como meloncillo en castelán e sacarrabos, rato-de faraó (< fr. rat des pharaons), manguço e escalavardo en portugués. Por certo, para o dRAG este animal –que citan simplemente como “mangosta”, cando hai máis de 30 especies destas– vive na África tropical e en Asia, esquecendo que o podemos ver ao sur do Texo e copiando o substantivo castelán, sen facer a preceptiva adaptación do francés “mangouste”; orixe das demais denominacións romances: mangusta (italiano e romanés), mangusto (portugués) e mangosta (castelán e catalán).

                O único felino galego actual é o gato bravo (Felis silvestris), tamén chamado gato montés, quizais por imitación do castelán, xustamente chamado así por ser a mesma especie ca o gato doméstico. No entanto, non hai tanto tempo tamén moraba entre nós o lince, mais non o lince ibérico (Lynx pardina) da España meridional, senón o lince eurasiático (Lynx lynx), disque en recentes estudos sobre restos atopados ao longo da España setentrional, desde os Pireneos até Galiza, aínda que tampouco sería unha idea desatinada que ambas as especies confluísen outrora nesta ampla zona como ocorre co lince vermello (Lynx rufus) e o lince canadense (Lynx canadensis) ao longo de amplas zonas dos estados raianos entre os EUA e o Canadá. Os linces, antes de que se impuxese esta denominación culta na maioría das linguas occidentais: lynx (inglés, francés, neerlandés), linx (catalán, occitano), lince (castelán, portugués, italiano), luchse (alemán); recibían antano o nome popular de lobo cerval ou gato cerval (como se conserva en aragonés) en toda a península, aínda que en Galiza tamén recibía os nomes de: loberno e lobo rabaz. Así e todo, non sería moi científico recuperar estes vellos nomes para o noso felino.

                E agora o maior carnívoro europeu: o oso pardo (Ursus arctos), especie histórica e hoxe esporádica, cuxa denominación é tan nosa coma castelá, polo que non se debería recorrer ao lusismo urso como forma  propia galega. A existencia do topónimo: oseira < ursariam semella proba contundente. O seu parente Ursus maritimus, propio das terras árticas recibe o nome de oso polar ou oso branco.

                Por último, hai que incluír unha especie alóctone que comeza a morar en diversos lugares de Europa, incluída España: o mapache común (Procyon lotor), escapados de granxas peleteiras van colonizando os campos europeus con gran suceso. O nome castelán, que usamos en galego, procede do náhuatle: mapach (con mans/que usa mans) e tamén se usa en Portugal xunto co o de rato-lavadeiro, adapatción do francés: raton laveur, onde “raton” procede do inglés: raccoon, palabra algonquina para a especie; con todo, no Brasil prefiren guaxinim, palabra indíxena, ou mão-pelada para denominar a especie propia de Suramérica: o mapache caranguexeiro (Procyon cancrivorus). O –inadecuado– nome catalán: ós rentador, tamén se usa en castelán: oso/osito lavador.

domingo, 3 de enero de 2016

NOMES GALEGOS DOS MAMÍFEROS 1

CETÁCEOS E FÓCIDOS

                Das denominacións populares de animais os habitantes do mar, e entre eles os cetáceos, ocupan unha parte importante, mercé á antiga tradición mariñeira do noso pobo, por isto parece pouco razoábel que se recorra a denominacións castelás, moitas veces de orixe foránea no mesmo castelán, para denominar estes animais no estándar galego.
                No presente texto veremos algúns exemplos disto coa denominación que se dá ou se presenta como principal no dicionario da RAG (abreviado como “dRAG” no texto) a non poucos xéneros da familia dos cetáceos, animais desde moito tempo coñecidos e capturados polos nosos mariñeiros.

Así as especies das familias Balaenidae e Balaenopteridae reciben a correcta denominación xeral de balea, recuperación da palabra propia substituída na fala polo castelanismo “ballena” (Mª del Carmen Ríos Panisse: Nomenclatura de la Flora y Fauna Marítimas de Galicia, vol. II. Verba, 1983. Univ. Santiago), mais os balaenoptéridos reciben o nome específico de rorcual, absurdo galicismo (rorqual  < noruegués: röyrkval “balea con sucos”) chegado a través do castelán que non ten ningún apoio na fala, nin sequera no mesmo castelán. O termo galego vén do latín balaena, co que se designaba a calquera gran cetáceo, e maiormente os balaenoptéridos por seren os habituais do mar Mediterráneo. Por tanto usemos o termo xenérico de “balea” para todos os grandes cetáceos fóra de dous moi salientábeis: o xibardo (Megaptera novaeangliae) denominado así pola súa “xiba” na parte anterior da aleta dorsal, coincidindo con outros nomes populares noutras linguas: baleia-corcunda, ballena jorobada, balena amb gep, baleine à bosse, humpback whale, etc.; a denominación estándar é a forma máis usada entre un gran número de variantes: chibardo, chibarro/xibarro, chibarte/xibarte, xibarta/xibarto, xibarzo, xubardo, etc. E o cachalote (Physeter macrocephalus) que recibe o seu nome do aumentativo despectivo da palabra popular “cachola” con disimilación vocálica, malia o que digan certos etimoloxistas sobre unha posíbel orixe no francés antigo (cachau = dente grande) ou calquera outra hipótese que evite a nidia orixe galego-portuguesa. Existe unha variante moito menos usada: cachelote.

A única especie da familia Phocoenidae que se dá na nosas costas recibe o nome xeral de toniña (Phocoena phocoena), cuxa variante touliña tamén recolle o dRAG e ademais o castelanismo de orixe francesa marsopa, sinónimo innecesario e sen ningunha tradición na fala popular. O nome estándar, ademais de coincidir co portugués (toninha), e a forma máis usada con diferenza face ás demais variantes: tauliña, toliña, tonliña, toulía, touliña (a segunda forma máis usada), touriña e tuniña.

As especies dos Delphinidae reciben o nome xenérico de golfiño (< lat. delphinum), coincidindo coa denominación estándar portuguesa (golfinho), cunha variante golfín de menor uso, coa excepción dos nomes específicos que reciben algunhas especies concretas. O dRAG recolle como forma preferente delfín e como secundaria “golfiño” nun alarde de estulticia castelanizante con pouca base na fala, pois é un castelanismo minoritario, e ningunha na literatura científica galega. A especie Tursiops truncatus, a habitual nos acuarios, recibe os nomes populares de boto (na costa norte) e bufa (na costa sur) –segundo Ríos Panisse–, como formas máis usadas (fronte ás variantes: bota, botiña, botiño, bufana, bufla ou bufo) e recollidas como estándares polo dRAG, xunto a arroaz, malia que esta denominación non sexa específica desta especie e si o nome xeral para todos os delfínidos que carecen de fociño ou o teñen pouco prominente. Seica o triunfo de arroaz para nomear o Tursiops truncatus no galego escrito déballe moito ás denominacións portuguesas desta especie: golfinho-roaz ou roaz-corvineiro. A Orcinus orca, por veces incorrectamente chamada “balea asasina” por tradución do inglés “killer whale”, pois non é balea nin asasina, chámase en galego candorca, que provén de aglutinación das palabras “can de orca”. As dúas especies do xénero Globicephala reciben o nome xenérico de caldeirón, castelanismo asumido polo dRAG que basea a súa denominación na forma de caldeiro da súa cabeza, cunha delas habitual nas augas galegas: o caldeirón común (Globicephala melas), e a outra excepcional:  o caldeirón tropical (Globicephala macrorhynchus); en portugués denomínase: baleia-piloto, tomado do inglés pilot whale ou do francés baleine-pilote, aínda que tamén coñece a forma caldeirão. A Pseudorca crassidens  é rara na Galiza e coñécese nalgún lugar como negrón pola súa cor case uniforme, palabra que nin sequera recolle o dRAG, aínda que o termo máis usado con diferenza, conforme o traballo de Ríos Panisse, é arroaz ou calquera das súas variantes: arroán, arroarte/arruarte, arroazo, arruá(n) ou arruaz. E o Delphinapterus leucas, coñecido internacionalmente pola súa denominación rusa: beluga (balea branca) ten dous nomes galegos dados polos mariñeiros que percorren as augas árticas: blancón > brancón (en correcto galego) e santo; mais non parece que vaian substituír a forma internacional.

A familia dos Ziphidae ou Cifíidos (“Zifíidos” segundo o dRAG), a segunda máis extensa en especies e a máis descoñecida dos cetáceos , non ten un nome xenérico para denominar popularmente as súas especies polo que se recorreu á adaptación do nome científico máis xeral: ziphius > cifio (mellor ca “zifio”, que contraria as nosas normas ortográficas); en castelán: zifio, en portugués:  zífio, pero sobre todo, baleia-bicuda, baleia-de-bico ou baleia-nariz-de-garrafa; en catalán: zífid; en francés: baleines à bec; en italiano: adaptación do nome científico (berardio, iperodonte, mesoplodonte e zifio); occitano: balena de bèc; en inglés: beaked whale. Mais como se ve varias linguas usan o incorrecto termo “balea” para denominaren estas especies debido ao seu tamaño superior ao da maioría dos delfínidos.

Os pinnípedes inclúen tres familias: os otáridos (leóns mariños e osos mariños), habitantes do hemisferio sur e do océano Pacífico; os odobénidos, cunha soa especie: a morsa (Odobenus rosmarus), cuxa presenza sería excepcional nas nosas costas, mais que reciben popularmente os nomes inapropiados de xerea (< serea) e vaca mariña; e os fócidos ou focas, onde cinco especies teñen presenza ocasional en dúas e excepcional en tres nas costas galegas. Así o lobo mariño cincento (Halichoerus grypus) é case habitual que apareza no inverno, mentres que a foca común (Phoca vitulina) é máis ocasional ca “común”; as outras tres especies de presenza excepcional son: a Pusa hispida, a Cystophora cristata e a Erignathus barbatus. A denominación popular de lobo mariño ou lobo de mar é xeral para calquera fócido, e non específico de Halichoerus grypus, e tamén é xeral o de vaca mariña, usado tamén para a morsa.

As dúas guías galegas publicadas que recollen unha listaxe estandarizada de mamíferos mariños: unha específica (X.M. Penas-Patiño e A. Piñeiro Seage - Cetáceos, Focas e Tartarugas Mariñas das Costas Ibéricas, Consellería de Pesca, 1989) e outra xeral (J.I. Díaz da Silva e Yosy Cartelle - Guía dos Mamíferos de Galicia, Baía ed., 2007) dan por veces uns nomes estándares algo incorrectos, sobre todo a primeira. A seguir inclúo unha listaxe cos nomes propostos en ambas as guías (en primeiro lugar o de Penas-Patiño/Piñeiro e en segundo o de Díaz da Silva/Cartelle, cando non coinciden), sinalando en vermello o que coido máis axeitado, ou mesmo propondo outro alternativo por considerar que o que figura é incorrecto:

CETÁCEOS:

Balaenoptera musculus – rorcual azul, balea azul. Convén non esquecer que o nome científico de xénero destas especies significa: “balea de aletas”.
Balaenoptera physalus – rorcual común, balea común.
Balaenoptera borealis – rorcual de pintas, balea de pintas.
Balaenoptera acuturostrata – rorcual alibranco, balea alibranca.
Megaptera novaeangliae – rorcual xibarte, balea xibardo. A denominación simple de xibardo, tal como ocorre na fala, abonda para denominar esta balea tan peculiar.
Eubalaena glacialis – balea vasca, balea franca setentrional. Se en portugués se  chama baleia-franca-do-atlántico-norte,  en castelán ballena franca glacial, en catalán balena franca comuna, en francés baleine franche de l’Atlantique Nord e en italiano balena franca nordatlantica, parece evidente que en galego sexa: balea franca do Atlántico. Se ben é certo que a balea franca austral (Eubalaena australis) tamén habita o Atlántico meridional, ademais do Pacífico meridional, o Índico meridional e o Antártico, Eubalaena glacialis é a única “balea franca” exclusiva deste océano.
Physeter macrocephalus – cachalote común, cachalote. Habendo tres especies denominadas “cachalote” parece lóxico identificar á máis habitual como “común”.
Kogia breviceps – cachalote pequeno. As demais linguas denominan esta especie como “pigmea”, non encontro razón ningunha para non facer o mesmo en galego porque non é o mesmo “pigmeu” ca “pequeno”; calquera cachalote común aínda xove pode ser pequeno sen ser obviamente pigmeu. Por tanto: cachalote pigmeu.
Ziphius cavirostris – zifio de Cuvier, cifio de Cuvier. Mellor co cultismo adaptado á ortografía galega. A maioría dos cifíidos levan o nome do cientista que os describiu por primeira vez.
Hyperoodon ampullatus – zifio caldeirón, cifio caldeirón. Porque a súa cabeza lembra á do caldeirón de maneira clara.
Mesoplon mirus – zifio de True, cifio de True.
Mesoplon densirostris – zifio de Blainville, cifio de Blainville.
Mesoplon bidens – zifio de Sowerby, cifio de Sowerby.
Mesoplon europaeus – (non recollido), cifio de Gervais.
Orcinus orca – candorca. Auténtica denominación galega fronte a “orca”, que ás veces se coa como castelanismo ou lusismo.
Globicephala melaena – caldeirón común. Copiar o termo inglés: “balea piloto” sería pouco científico, dado que é un delfínido e non unha balea.
Globicephala macrorhynchus – caldeirón tropical.
Pseudorca crassidens – negrón. Visto que o nome máis xeral é “arroaz”, como en todos os delfínidos sen fociño, sería máis correcto: arroaz negrón.
Tursiops truncatus – arroaz real. Como dixen anteriormente os nomes máis usados para esta especie son boto e bufa, descoñezo por que non usar calquera destes como estándar, ou inclusive os dous como sucede con outras especies (ex.: raposo e golpe, cervo e veado, porco bravo e xabaril, teixugo e porco teixo, etc.), no canto de inventar un para unha especie que non o precisa.
Lagenorhynchus acutus – arroaz pinto.
Lagenorhynchus albirrostris – arroaz careto, (non recollido). Mellor ca “careto” sería “de bico branco”, máis acorde co seu aspecto, tal como recollen o resto das linguas: roaz-de-bico-branco, delfín de morro blanco, dofí de morro blanc, dauphin à bec blanc ou white-beaked dolphin. Por tanto: arroaz de bico branco.
Grampus griseus – arroaz boto. Visto que “boto” é o nome popular do Tursiops truncatus, esta denominación só pode crear confusión. E como a especie non ten un nome concreto popular seguir o exemplo do portugués: grampo, do francés: grampus e do italiano: grampo griggio, non parece má solución: arroaz grampo.
Delphinus delphis – golfiño común. Porque en verdade é o máis común das nosas costas.
Stenella coeruleoalba – golfiño riscado.
Phocoena phocoena – toniña. Por favor esquezan o inútil castelanismo “marsopa”!

PINNÍPEDES:

Por mor da cabeza dos fócidos o nome popular de “lobo mariño” e similares se aplica sempre a algunha especie de foca máis ou menos común: galego - lobo mariño (Phoca vitulina e Halichoerus grypus), asturiano – llobu marín (Halichoerus grypus), portugués – lobo-marinho (Monachus monachus), basco – itxas zakur “can de mar” (Phoca vitulina), alemán – seehund “can de mar” (Phoca vitulina), etc. Por tanto “lobo mariño” é o sinónimo popular do cultismo “foca” e como tal se debe utilizar.
Phoca vitulina – lobo mariño, foca común.
Halichoerus grypus – foca cincenta, lobo mariño cincento.
Pusa hispida – foca anelada.
Cystophora cristata – foca de capelo. Un “capelo” é unha peza de vestir que cobre a cabeza, polo que parece unha denominación pouco afortunada para esta especie. Mellor sería adaptar o seu nome científico: foca cristada.
Erignathus barbatus – foca barbuda.

Monachus monachus – foca mediterránea. Tendo en conta que tamén se estende polas costas atlánticas do Magrebe, que a súa principal colonia está na Rep. Árabe Saharaui e que existe unha pequena colonia nas Illas de Madeira (onde recibe o nome de lobo marinho), non parece moi acertado o de “mediterránea”. Fóra do portugués e do catalán, onde se denomina como vedell marí (becerro mariño), as demais linguas traducen o seu nome científico: foca fraile/foca monje, phoque moine, foca monaca, monk seal, mönchsrobbe; así que non vexo motivo para non facer o mesmo en galego: foca monxe (lat. monachus > occ. monge > gal. monxe).

sábado, 5 de diciembre de 2015

ADVERBIOS E LOCUCIÓNS ADVERBIAIS ENXEBRES

Tal como comentamos coas preposicións e conxuncións, tamén os adverbios e as súas  locucións que non coinciden ou se parecen aos do castelán van desaparecendo da fala cotiá, nun proceso inexorábel cara á asimilación coa lingua dominante.
                No entanto, convén non esquecer que no paso do galego medieval ao contemporáneo xa houbo unha boa morea de adverbios e locucións que se deixaron de usar: a dur/de dur (custosamente), a festo/enfesto (para enriba; en declive), a emproo/ambroo (para baixo), anvidos (contra vontade), asaz (bastante), ben leu (axiña), chus (máis), cras (o día de mañá), dementre (mentres), des i (desde ese momento), eire (hoxe), ensembra/ensembla (xunto con; en conxunto), festiño (de presa), juso (abaixo), suso (arriba), toda via (sempre; decontino), toste (cedo; axiña), etc.

Non poucos dos adverbios e locucións que inclúo na listaxe a seguir aparecen no galego estándar usado por escritores e outros gozaron de mellor fortuna na lingua literaria pasada, mais o meu desexo é que uns tamén se utilicen no galego oral para que deixen de ser simples termos literarios e outros obteñan o seu lugar dentro do galego literario como formas caracterizadoras dun determinado tipo de fala.

Acó/Aló – acá/alá. Orixinalmente son perfeitos sinónimos cunha distribución territorial concreta: os primeiros propios do norte e os segundos do sur de Galiza. Porén a norma gramatical, dado que os segundos son os máis usados na escrita –seica por se semellaren máis aos seus correspondentes casteláns (acá/allá) e portugueses (cà/là)– tentou dar un valor aos primeiros recomendando a súa utilización cos verbos de movemento; mais a verdade é que poucos escritores seguen esta regra e devagar van desaparecendo da escrita e supoño que tamén da fala, porque como en calquera lingua normativizada o estándar ditamina que léxico vai perdurar.

Allur – noutra parte. Recollido polo dXerais (Gran Dicionario Xerais da Lingua)pero non polo dRAG (Dicionario da Real Academia Galega) e aínda vivo, ben que pouco usado, en portugués baixo a forma: alhures, procede do occitano “alhors” e por tanto entrou no galego na Idade Media. Ex.: se non o atopas alí procura allur.

Arestora. En verdade non é un sinónimo exacto de “agora”, pois indica que a acción se desenvolve nese mesmo momento, mentres que “agora” pode indicar iso mesmo pero tamén un tempo actual máis ou menos amplo. Ex.: arestora/agora entra pola porta; mais: agora a xente vive máis libre; iso son costumes de antano, non de agora.

Asemade – ao mesmo tempo, simultaneamente. Palabra eminentemente literaria que tamén pode ser conxunción co significado de “tan pronto como”. Ex.: é difícil facer dous cousas ben asemade; envieicho asemade chegou.

Asieu – abofé/a fe, de certo/certamente/ con certeza, de veras/de verdade, sen dúbida, xaora. Adverbio de afirmación infrecuente non recollido polo dRAG pero si polo dXerais, que remite a “abofé”, aparecendo con anterioridade nos dicionarios de E. Rodríguez González (1958-61) e X.L. Franco Grande (1972).

Avante – adiante. O dRAG recólleo como termo marítimo, cousa que non ocorre no dXerais nin noutros dicionarios anteriores, e tampouco nos dicionarios de portugués ou de español onde é perfeito sinónimo de “adiante”, aínda que de moito menor uso –eis outro novo misterio da lexicografía académica–.

Cadora – arreo, decontino, seguido. Calquera dos catro é moito mellor ca adverbios acabados en “–mente” como: continuamente, ininterrompidamente ou continuadamente; lexítimos pero innecesarios. Ex.: nunca cala, fala arreo/cadora/decontino/seguido.

Destarte – así, deste modo. Non recollido polo dRAG pero si polo dXerais. Velaquí unha pequena xoia pouco usada mesmo no galego literario. Ex.: destarte non conseguirás ren.

Disque – segundo parece, segundo se di, seica. Ex.: disque virá mañá como moi tarde. Nótese que é unha dúbida que se presupón afirmativa polo que non é sinónimo doutros adverbios e locucións como: talvez, quizais/quizabes, (se) acaso, ao mellor, se cadra, se callar, pode/poida que, etc. Ex.: disque o fixo ela, mais non hai probas.

Doután, a/ao – sen freo/taxa, libremente. Locución que comeza a aparecer nos textos literarios. Ex.: ela facía o que quería, vivía a doután.

Eiquí/Eí/Eilí – aquí/aí/alí. O dRAG non recolle estas variantes dialectais, aínda que fosen moi utilizadas na literatura noutrora (non así as variantes: aiquí, aí e ailí), nin sequera como formas menos recomendábeis, tal como fai noutras ocasións (pra > para, pro > pero, etc.); en troques o dXerais si as recolle remitindo ás formas estandarizadas.

Eis – velaí/velaquí. O dRAG recólleo como forma incorrecta –aínda admitido nas primeiras NOMIG (1982) pero desaparecido na revisión de 1995– e remite ás formas equivalentes admitidas; así e todo o dXerais e boa parte dos dicionarios do século pasado recollen este arcaísmo, que ten un uso exclusivamente literario pero que tamén é a forma estándar do portugués –e seica isto último sentenciou a súa exclusión do estándar galego–. En portugués é preceptiva a aglutinación cos artigos e pronomes: a(s)/o(s) (Ex.: ei-lo resultado; as cadeiras, ei-las); mais en galego non se adoita facer (Ex.: eis o resultado; as cadeiras, eis as están).

Hogano – actualmente, hoxe en día. Outro adverbio cun uso nidiamente máis literario ca oral, do que hai que saber que tamén se pode utilizar co seu significado orixinal: este ano. Ex.: iso é unha moda de hogano; hogano teremos máis produción ca en anos anteriores.

Meio/Meo. Esta forma medieval foi substituída no galego moderno pola correspondente castelá: “medio/medeo”, que xa aparece en textos medievais serodios dos séc. XV e XVI, inzados de castelanismos. Tamén funciona como substantivo e adxectivo anteposto, mentres que como adxectivo posposto se usa “medio”, seguindo o modelo do portugués. O académico e escritor D. X. Cabana recóllea no seu vocabulario final da tradución d’A Divina Comedia asegurando que “meo” é forma aínda viva na Terra Chá, mais a RAG non a recoñece como forma galega actual e segue o modelo do castelán utilizando sempre “medio”. O dXerais pola contra, recolle “meo” remitindo a “medio” e “meio” como forma incorrecta. Ex.: deixa a fiestra meio/meo aberta; está no meio/meo da praza; só resta meia/mea legua de camiño. Mais: ten unha estatura media.

Outrosí – ademais, tamén, do mesmo xeito. Ex.: outrosí podes mudar o contrato.

Paseniño – devagar, amodo, engorde, pouco a/e pouco, aos poucos.  Calquera das precedentes é máis enxebre ca a  tamén correcta: lentamente, que debe o seu maior emprego á súa similitude coa forma castelá correspondente. Ex.: aínda que vou paseniño rematarei pronto.

Porén – así e todo, con todo, non obstante, secasí, emporiso. Conxunción adversativa, que inclúo nesta listaxe por ser sinónima do adverbio “secasí”, estigmatizada antano como lusismo, malia a súa innegábel documentación no galego medieval, pero que hoxe é plenamente admitida no galego estándar. Con todo, o seu uso é basicamente literario e coido que sería moi beneficioso tamén a súa incorporación ao galego oral, cando menos nun rexistro culto.

Ren – nada. Resgatado do galego medieval soamente se usa, a nivel literario fundamentalmente, como obxecto directo detrás de forma verbal. Ex.: non dixo ren. A variante “res”, tamén recollida polos dicionarios aínda ten menos uso –eu non lembro vela en texto ningún actual– e no dRAG remite a “ren”. Por tanto non pode substituír a “nada” en moitos casos, mais este si pode substituír a “ren” sempre. Ex.: non hai nada que facer, non dixo nada.

Secasí – de todos os xeitos, de calquera maneira. No dXerais aparece tamén a variante “secomasí”. Ex.: secasí tanto ten como o fagas. Aos poucos vai aparecendo nalgúns textos literarios pero ten difíciles competidores:  agora/ora ben, así a/e todo, con todo, emporiso, no entanto (lusismo innecesario admitido como concesión ao reintegracionismo), non obstante e porén (recuperado do galego medieval).

U. Adverbio interrogativo que só serve para preguntar onde se atopa algo ou alguén en tempo presente, mais que debería ser sempre usado para esta circunstancia. E mentres que o portugués recolle este adverbio como un mero arcaísmo sen uso na actualidade, o asturiano recolle “ú” como sinónimo interrogativo de “ónde”. Na nosa lingua nunca vai acompañado de verbo ningún e sempre vai seguido da segunda forma do artigo determinado (usando trazo) ou da segunda forma do pronome persoal átono (sen usar trazo). Ex.: –U-la solución? –Iso mesmo pregunto eu, ula?

Xacando – pode ter dous valores, moi parecidos pero non exactamente iguais, cuxos sinónimos son: antano, noutrora (naquel tempo pasado, naquela época, noutro tempo) e daquela, entón (por aquel tempo, naquel momento). O matiz podémolo notar se usamos os seus sinónimos pero non, abofé, ao usar este adverbio. Ex.: antano/xacando a xente facía esas cousas; por iso entón/xacando dixen aquilo.

Xalundes – en algures, noutro sitio, noutra parte. O dXerais especifica que o lugar descoñecido “é afastado”, matiz que non recolle o dRAG nin tampouco o dicionario de Galaxia; por tanto empréguese segundo o significado “oficial”. Ex.: non o atopo pero debe estar xalundes/en algures.

miércoles, 4 de noviembre de 2015

PREPOSICIÓNS E CONXUNCIÓNS ENXEBRES

Tal como ocorre coa fraseoloxía, que pouco a pouco aquela que non coincide ou se parece á castelá vai desaparecendo do galego cotián, sucédelle igual a varias preposicións e algunhas conxuncións; porque a asimilación coa lingua dominante non ten límites.
Moitas das palabras que vou incluír na listaxe a seguir aparecen no galego estándar usado por moitos escritores, mais a miña proposta é que tamén se empreguen no galego oral de calquera falante para que se non convertan en meros termos literarios.

Preposicións:

Antre/entre/ontre – das tres variantes existentes na Idade Media soamente as dúas primeiras chegaron até o galego moderno e unicamente a segunda é aceptada pola normativa. Porén convén saber que a forma “antre” foi a preferida polos escritores do séc. XIX e da primeira parte do séc. XX. O dXerais (Gran Dicionario Xerais da Lingua) recóllea remitindo á forma “entre” e o dRAG (dicionario da Real Academia Galega) debería facer o mesmo, tal como fai con outras formas non recomendadas: pra, pro, sobor.

Após – despois de. Preposición xa recollida polo dRAG que antano estivo vetada por suposto lusismo, a pesar de estar ben documentada tanto no galego antigo coma moderno, se ben xa no séc. XIX tivese un uso moi residual nos textos. Xa que logo, no galego actual perdeu uso, tanto oral coma escrito, a favor da locución preposicional de que é sinónima, aínda que en portugués segue a estar ben viva.

Até/ata – estas dúas variantes recuperáronse desde o galego antigo polo galego literario e asumíronse polo estándar para substituíren a forma castelá que as desprazara na lingua oral: (h)asta/(h)astra. Estas últimas formas, xaora, son xa as únicas que aparecen nos textos decimonónicos. O dRAG dá preferencia á segunda forma sobre a primeira, que coincide coa forma estándar portuguesa.  Aínda que o seu uso é agora unánime no galego escrito, semella que vai levar o seu tempo que acade o mesmo suceso no galego oral.

Cabo – esta preposición adoita aparecer máis como locución preposicional: “cabo de”, ca soa; aínda que en ambos os casos siginifica: ao lado de, xunto a. Estas últimas locucións son os seus máis directos rivais, triunfando tanto no galego oral coma escrito por ser similares ás formas máis usadas polo castelán, que tamén ten unha preposición semellante: “cabe”, claramente en desuso e de uso case soamente literario. Nós non temos por que seguir o seu exemplo.

Catar – forma parte dese gran grupo de preposicións galegas co significado de “excepto”. Este cultismo é o máis usado, con diferenza, tanto en castelán coma en portugués (“exceto” na nova ortografía) e seica o é tamén en galego. Con todo, non estaría de máis recuperar no uso cotián todos os seus sinónimos galegos, todos eles admitidos pola RAG: agás/aga, bardante (de), catar, fóra (de), menos, quitado/quitando, sacado/sacando, salvante/salvo, senón e tirante.

Dende/desde/des – deste trío de variantes da mesma preposición no dRAG a primeira e a última remiten á segunda, a gran triunfadora a causa de coincidir coa forma estándar do castelán e do portugués. Así e todo convén saber que ningunha é vulgarismo, xa que proceden directamente do latín: de in de > “dende”, de ex de > “desde” e de ex > “des”; que as dúas primeiras están perfeitamente vivas no galego oral e literario, e a segunda tivo unha presenza considerábel na escrita decimonónica; mentres que a terceira, xa un arcaísmo, soamente se usa literariamente na locución conxuntiva: “des que”. Tamén é bo coñecer que “dende” é a forma estándar do asturiano e do aragonés.

Malia – a pesar de. Aínda que recollida polo dRAG é máis usada no galego literario ca no falado. Ex.: malia o mao tempo eu vou ir. Cando vai seguida da conxunción “que” convértese nunha locución conxuntiva co significado de: aínda que, a pesar de que. Ex.: malia que non chegaches a tempo todo saíu ben.

Perante – O seu significado é “en presenza de” ou “fronte a/diante de”, polo que non sempre é sinónima de “ante”. Aínda que recollida polo dRAG e existindo tamén en portugués, o seu uso é máis literario ca oral infelizmente.

Pra – para. Aínda que recollida como autorizada polo dRAG, é variante non recomendada que remite á forma plena: para. Así e todo, a forma plena usa como primeira pronuncia “pra” e como segunda “para”. Para maior incoherencia as propias NOMIG recoñecen que “para” é forma minoritaria fronte ás variantes “pra” e “pa” (esta última non recollida no dRAG). É ben certo que as formas “para” e “pera”, a primeira con moita diferenza, son as máis utilizadas nos textos medievais fronte á minoritaria daquela “pra”, mais non é menos certo que no galego actual soamente se documentan “pra” e “pa” (de feito ningún informante emprega a forma plena “para” no libro: A nosa fala. Bloques e áreas lingüísticas do galego. Consello da Cultura galega, 1996), seica “para” é forma minoritaria pero moi empregada en cidades como a Coruña, Ferrol ou Vigo. Vemos que neste caso o principio das NOMIG que di que: “formas definitivamente mortas e arcaicas non deben suplantar outras vivas e galegas”, non se aplica. Ademais, “pra” foi a forma máis utilizada pola literatura moderna até que se impuxo “para” como forma normativa preferente nunha sorte de concesión ao reintegracionismo –e á converxencia co castelán de paso–, esquecendo que a forma “pra” é usada como forma informal e popular na ortografía portuguesa. Por último, “pra” sempre contrae diante dos artigos determinados dando lugar a: “prá(s)/pró(s)” en galego, e “prà(s)/prò(s)” en portugués; e con “pa” ocorre o mesmo: “pá(s), pó(s)”. Como curiosidade dicir que as “Normas ortográficas del gallego-asturiano” (Academia de la Llingua Asturiana – Secretaría Llingüística del Navia-Eo, 2007), escrupulosamente cinxidas á fala viva –castelanismos incluídos–, recollen como únicas formas normativas: pra/pa.

Sinte – ademais de. Pouco coñecida e case desaparecida, mesmo a nivel literario; mais aparece recollida polo Dxerais, e antes del por varios dicionarios do séc. XX e xa en 1884 polo dicionario de Valladares Núñez, e inclusive na “Gramática elemental del gallego común” de Carballo Calero, xunto cunha variante “sinto”, e na primeira redación das NOMIG (1982), para desaparecer coa revisión de 1995 –outro dos misterios léxicos da RAG–. Así e todo, hoxe semella que non pode competir coas locucións preposicionais sinónimas: “ademais de” (a máis usada por case coincidir coa do castelán), “amais de” e “alén de” (que conta co engadido de case coincidir coa máis usada polo portugués: além de).

So – baixo, debaixo de. Preposición desaparecida da fala e recuperada polo galego literario que conviría que tivese máis suceso na lingua oral. O portugués relatinizouna engadíndolle o “-b” orixinal: sob <sub, que para nada inflúe na súa pronuncia; e no castelán apenas se utiliza nalgunhas frases feitas: so capa de, so pretexto, so pena de.

Sobor – sobre. Variante da segundo forma, a máis usada e recoñecida como normativa, que, non obstante, é recollida polo dRAG como forma non recomendábel que remite a “sobre”. É forma minoritaria –é dicir: pouco usada pero galega e viva– que gozou dun certo uso literario por “diferencialismo” (tan lexítimo como utilizar só as palabras que coinciden co portugués (que é o que fai o reintegracionismo) ou co castelán (que é o que fan a maioría dos escritores galegos)), mais que caeu en desgraza pola súa adealla de rareza. O galego ten outras variantes como: sóber, sober e sóber (está última a máis próxima do seu étimo latino: super). Tanto “sobor” coma “sobre” pódense usar seguidas da preposición “de” como locucións adverbiais co mesmo significado ca sen a preposición: sobre de, sobor de.

Conxuncións:

Mais – como sinónima da conxunción “e” está en claro retroceso, mesmo no galego literario, grazas a ser peculiar do galego-portugués e inexistente en castelán. Ex.: eu mais ti somos dous. Tamén pode aparecer reforzada precedida polas conxuncións “e” e, máis raramente, “a”. Ex.: eu e/a mais ti somos dous. E cando vai seguida dos artigos determinados contrae con eles adoptando a seguinte pronuncia: maila(s)/mailo(s), que se pode representar ou non na escrita. Ex.: ti mais o/mailo Xoán ides á festa. E como sinónima de “pero” compite con esta no galego literario, mais no falado a cousa muda notabelmente. Ex.: ven cando queiras mais non deixes de me chamar. En portugués evoluíu a “mas” e o castelán tamén coñece este “mas”, de grande uso na antigüidade e de emprego apenas literario na actualidade.

Nen – nin. O dRAG non recolle esta variante desaparecida do galego oral, mais o dXerais si pero remitindo a “nin”. No entanto é unha palabra que gozou dun grande uso no galego literario e que aínda forma parte del por mor da ortografía reintegracionista (“nem”). As NOMIG recoñecen que “nen” era a forma case exclusiva do galego medieval para a seguir explicaren a evolución a “nin” (polo seu carácter átono e mais a influencia de dos indefinidos “ningún” e “ninguén”) no galego moderno sen facer ningunha mención á –máis ca posíbel – influencia do castelán como lingua de prestixio durante os últimos séculos; neste caso ser a forma maioritaria antano non xustifica a súa adopción como forma normativa –o que serve para a preposición “para” non serve para a conxunción “nen”–.

Pro – pero. O dRAG recolle esta variante remitindo á forma plena e as NOMIG xustifican a escolla desta forma plena como unha mudanza interna de tonicidade xa que se recoñece que o antigo “pero” debía de ser case sempre “peró”, forma aínda viva no leste de Lugo e no galego asturiano, que deu lugar á moderna forma sincopada “pro”. Nin unha soa mención a que “pero” coincide coa forma castelá e para eles debe de ser casualidade o triunfo da forma coincidente coa propia do español. Por certo, no portugués recóllense as formas “pero” e “peró” como conxuncións antigas.

jueves, 8 de octubre de 2015

EXPRESIÓNS ENXEBRES

Seguindo co fío da fraseoloxía galego, non é difícil ver como aos poucos tamén o castelán se vai instalando en todas esas expresións máis habituais que toda fala ten, substituíndo as formas máis enxebres por aquelas que coinciden ou se parecen ás do castelán. Lembremos que o adxectivo “enxebre” significa “sen mestura” e tamén “peculiar e exclusivo dun país (ou dunha fala no noso caso)”, polo que as expresións enxebres son as que caracterizan o galego fronte ás súas linguas máis próximas. Se digo que algo “dáme igual” ou “dáme o mesmo” emprego a mesma expresión que usaría en castelán: “me da igual, me da lo mismo”; mais se quero utilizar unha expresión sinónima enxebre entón direi: “tanto me ten”. Do mesmo xeito que o falante habitual de castelán traduce as súas expresións ao galego cando usa a nosa fala, o falante galego fai o mesmo e neste caso diría: “tanto me tiene”; porén o axeitado é usar as primeiras expresións en castelán e a forma enxebre en galego, ou ao menos dar prioridade á forma enxebre na nosa lingua.

                A seguir (unha expresión enxebre moito mellor ca: “a continuación”) redacto unha listaxe con algunhas expresións enxebres que deberían prevalecer nun galego coidado sobre expresións copiadas do castelán ou con máis suceso pola súa semellanza coas propias do castelán. En primeiro lugar figuran as expresións enxebres recomendadas.
A bálamo, a bao, a barullo, a bater, a carradas, a darlle cun pau, a embute, á envorca, a esgalla, a fartar, ás mans cheas, a mazo, a/ás moreas, a pote, a varrer, ás petadas, etc. – en abundancia (como se ve o galego non carece de formas para evitar usar este calco do castelán, aínda que admitido pola normativa).

Aí falaches! – ti dixéchelo! (< cast: tú lo has dicho), así se fala!
“Balavento, a” é unha expresión que serve para dous conceptos:  que algo ocorra de súpeto (chegou a balavento), e que algo se faga rapidamente e sen orde (estalo a facer a balavento).
Bicada, tirar/sacar – sacar proveito. Ex.: ese non fai ren sen tirar bicada.
Cacho para cribo/testo, de; ao leilán – dun lado para outro. Ex.: ese asunto faino ir de cacho para testo, como non pensa as cousas sempre anda ao leilán.
Cacho, sacar de – pór fóra de si. Ex.: sempre consegue sacarme de cacho. Tamén se pode usar a expresión “sacar dos meus/teus/seus/... trumiños”.
O adverbio “cadora” – continuamente (Ex.: é esaxerado dicir que no outono chova cadora), forma  a expresión:  cadora e cando – de vez en cando. Ex.: vén por casa cadora e cando.
Coidado, perder – non se preocupar. Ex.: verbo do diñeiro perde coidado.
Cheda, dar – botar unha man. Ex.: a ver se me podes dar cheda con isto.
Cheo, estar – estar farto. Ex.: estou cheo das túas queixas.
Chupe, a – verticalmente, a pique. Ex.: o cantil cae a chupe sobre o mar.
Cor, de – de memoria. Ex.: sabíase a lición toda de cor.
Corde a corde, de – dun extremo a outro. Ex.: o percurso é de corde a corde. “Corde” tamén se usa na expresión “andar a corde” – andar con tento, andar con tino. Ex.: anda a corde e non te trabuques.
Dado, ser – ser amábel, obediente ou de bo trato. Ex.: esa rapaza éche ben dada.
Desmán, a – desviado, fóra do camiño. Ex.: a casa fica a desmán da nosa rota.
Doután, a/ao – sen freo, libremente. Ex.: vive a doután.
E logo – Esta expresión tan nosa vale tanto para preguntar coma para responder. No primeiro caso serve para suavizar o ton da pregunta (E logo onde vives? E logo que queres?), como  sinónimo de “por que?” despois dunha resposta (–Non o puiden facer. –E logo?) e como forma de saúdo equivalente a “como che vai?” ou “que che contas?”; mais como resposta pode substituír a “pois claro” ou a unha pregunta á pregunta (–Non che gusta o rapaz? –E logo!, –Non vas vir? –E logo?).
Espiñada, sentir/ter/darse a – ter un presentimento (en galego sentimos coma  “que se nos crava unha espiña” no canto dunha “corazonada” como en castelán). Ex.: dáme a espiñada de que me tocará o boleto.
Facer cinsas, non – non levarse ben. Ex.: eses dous non fan cinsas.
Falar en banda – falar por falar. Ex.: esa sempre fala en banda.
Fas ou por nefas, por – por unha cousa ou (por) outra, querendo ou sen querer. Ex.: por fas ou por nefas sempre atopa unha escusa.
Ferrar unha má partida – facerlle unha xogada (a alguén). Ex.: con esa venda ferroume unha má partida.
Fío, a – continuamente, seguido, sen interrupción. Tamén se pode usar “decontino”. Ex.: está chora que chora a fío/decontino.
Fío a fondo, de – de principio a fin, de cabo a rabo. Ex.: para entendela tes de a ver de fío a fondo.
Fociño, torcer/virar o – amosar desacordo perante algo. Tamén se pode usar “torcer o bico”. Ex.: non torzas o fociño/bico que che é bo trato.
“Gardar o rego” ou “a gardarrego” serven para indicar que algo se fai como se debe, disciplinadamente. Ex.: fai o choi  a gardarrego/gardando o rego.
Manducar a boroa (a alguén) – burlarse (de alguén). Ex.: deixa xa de me manducar a boroa.
Mentes, facer – facer memoria. Ex.: agora fago mentes de todo.
Mentes de, ter – ter intención de. Ex.: non tiña mentes de o facer.
Non dar + participio (algo) – non lograr/conseguir + verbo (algo). Ex.: non dei chegado a tempo.
Non era/foi sen tempo, sen tempo non era/foi – xa era hora. Ex.: sen tempo non era que chegases.
Non ser quen de – non ser capaz de. Ex.: non eramos quen de levantar a pedra.
Non tal – claro que non, de maneira ningunha.
Non ter perda – non se poder equivocar/perder; non desperdiciar nada, non sobrar nada. Ex.: o camiño non ten perda; esta carne non ten perda ningunha.
Nunca tal fixera! – oxalá non o fixera/fixese!
Nunca tal se viu/pasara/fixen – nunca se viu/pasara/fixen nada igual.
Ollo, deixar de – perder de vista. Ex.: o neno non o deixaba de ollo.
Quen mo/cho/llo... dera! – oxalá puidera(s)/puidese(s)... ! Ex.: mercar esa casa? Quen ma dera!
“Peneiriño” é unha palabra usada con dúas expresións: “estar no peneiriño” – estar moi ben. Ex.: ese rapaz está no peneiriño na súa casa. E “traer (a alguén) no peneiriño” – tratar moi ben (a alguén). Ex.: cando vai á súa casa tráeno no peneiriño.
Pioca, andar á – andar a pedir.
Piques de, a – a punto de. Ex.: estivo a piques de apañalo.
Pónteme fóra! – sae de aquí!
Porta de tarabelo, ser – ser pan comido. Ex.: ese choio é porta de tarabelo.
Raxeira, á – ao sol. Ex.: non te poñas á raxeira que te vas queimar.
Repelo, a – sen gana, a desgusto, de má gana. Ex.: todo o fai a repelo.
Roer o chito, hai que – hai que se dar por vencido. Ex.: ás veces hai que roer o chito.
Rumbo, a – sen medida. Ex.: como non sabía botou a cantidade a rumbo.
Sen trello nin trambello – sen pés nin cabeza. Ex.: non se poden facer as cousas sen trello nin trambello.
Si tal – claro que si, por suposto (castelanismo).
Socairo de, ao – ao abrigo/abeiro de. Ex.: hai que se pór ao socairo daquel portal.
Tanto ter – dar igual/o mesmo, non importar. Ex.. tanto ten que veñas ou non.
Tas en bas, estar de – estar ao tope. Ex.: o local estaba de tas en bas.
Turras, andar ás – estar desavidos. Ex.: mellor non as xuntes que andan ás turras.
Vagabán, a – (aberto) de par en par. Ex.: deixou a fiestra aberta a vagabán.
“Vela”, como acción de velar, emprégase en dúas expresións: “andar á vela” – vixiar. Ex.: convén andar á vela con ese suxeito; e “en vela” – sen durmir. Ex.: pasei a noite toda en vela.
Vir a xeito – ser adecuado/axeitado. Ex.: a resposta do Xián veu moi a xeito.
“Xacer” pódese empregar en dúas expresións: “estar de bo/mao xacer” – estar cómodo/incómodo. Ex.: estaba de mao xacer naquela casa; e “ser de bo/mao xacer” – ser de doado/difícil trato/contentamento. Ex.: non che é persoa de bo xacer.
Xis, botar un – botar unha ollada. Ex.: déixame o xornal que só vou botar un xis.
Zonza, á – á espreita, ao asexo, á esculca. Esta expresión úsase claramente menos ca as súas sinónimas. Ex.: andaba á zonza detrás dela.

                Espero que este mangado de expresións enxebres –soamente unhas poucas das posíbeis– sirvan para que alguén poida mellorar a súa linguaxe, facéndoa máis enxebre, é dicir: máis galega.

viernes, 4 de septiembre de 2015

Fraseoloxía galega ou castelá?

Até que punto a fraseoloxía máis habitual que empregamos é realmente galega? Os que estamos afeitos a ler en portugués vemos que moitas das frases feitas máis comúns, sendo en esencia semellantes, se expresan dun xeito diferente a nós, en tanto que as súas equivalentes en galego reproducen literalmente ou case as mesmas frases feitas que en castelán (a orde dos exemplos sempre é: portugués / galego / castelán):
De braços cruzados / cos brazos cruzados / con los brazos cruzados.
De mãos dadas / apañados/collidos da man / cogidos de la mano.
Água pela barba / coa auga ao pescozo / con el agua al cuello.
Fazer tempestade em copo d’água / afogar nun vaso de auga /ahogarse en un vaso de agua.
Dar uma mãozinha / botar unha man / echar una mano.
Virar casacas / mudar/cambiar de chaqueta / cambiar de chaqueta.
Feito nas coxas / feito cos pés / hecho con los pies.
Levar a peito / tomar a peito / tomar a pecho.

                Noutras ocasións a fraseoloxía portuguesa, doadamente entendíbel, afástase na forma, que non no contido, do seu equivalente en galego e castelán:
Meter os pés pelas mãos / meter a cabeza do revés / meter la cabeza del revés.
Onde Judas perdeu as botas / onde Cristo perdeu o sombreiro / donde Cristo dio las tres voces.
Pôr pulga atrás da orelha / andar coa mosca na orella / estar con la mosca detrás de la oreja.
Pôr a pata na poça / meter a zoca/pata / meter la pata.
Ir desta para melhor / pasar a mellor vida / pasar a mejor vida.

                E nalgunhas hai coincidencia, case ou plena, entre portugués e galego fronte ao castelán:
Ficar para tia / quedar para tía / quedarse para vestir santos.
Trocar alhos por bugalhos / mesturar allos con bugallos/cebolas / confundir la velocidad con el tocino.
                Mais tamén hai unha fraseoloxía común, literalmente ou case, ás tres linguas:
Armado até os dentes / armado até/ata os dentes / armado hasta los dientes.
Pôr os pontos nos is / pór/poñer os puntos sobre os is / poner los puntos sobre las íes.
Sem pés nem cabeça / sen pés nin cabeza / sin piés ni cabeza.
Estar de mãos atadas / ter as mans atadas / tener las manos atadas.
Engolir sapos / tragar sapos / tragar sapos.

                E finalmente está a fraseoloxía que non se pode deducir mercé ao coñecemento das outras linguas:
À balda / ao chou, ás toas / al azar.
Coisas do arco da velha / non ser cousa deste mundo / ser de antología.
Dar troco / dar parola / dar palique.
Fazer um negócio da China / ser unha bicoca/ganga / ser una bicoca.
Ter lata / ser un cara lavada / tener la cara dura.
Pregar uma peta / meter un calote / pegar un pufo.
Achar/procurar chifre em cabeça de cavalo / buscarlle tres pés ao gato / buscarle tres pies al gato.

                Logo de todos os exemplos vistos, coido que hai motivos para que xurda a pregunta coa comecei este texto, non si?

                Os libros que usei para fixar a fraseoloxía estándar galega son: Dicionario de Fraseoloxía Galega (Xerais, 2008) e Dicionario Fraseolóxico Século 21 castelán/galego (Galaxia/do Cumio, 2007).

viernes, 7 de agosto de 2015

Gramática Comparativa das Linguas Españolas

A idea dunha gramática comparativa entre as diferentes linguas españolas –usando este xentilicio na súa orixinal acepción sinónima de “ibéricas”– levaba no meu maxín desde hai moitos anos, mais a miña incapacidade tanto técnica coma intelectual  fixo que o excelente proxecto ficase adiado até as calendas gregas.

                Así que foi toda unha agradábel sorpresa descubrir que a brillante idea fora levada a cabo por alguén, exactamente polo lingüísta asturiano Ramón de Andrés Díaz na súa “Gramática comparada de las lenguas ibéricas” (ediciones Trea, Xixón, 2013); un voluminoso libro que compara con absoluta igualdade as diferentes ou semellantes evolucións e solucións das seis linguas ibéricas (é dicir as faladas no territorio europeu de España e Portugal, pois o bérber de Melilla e o árabe de Ceuta son tamén linguas españolas pero non ibéricas): galegoportugués, asturleonés, castelán, basco, aragonés, catalán e occitano. Aínda que asumindo os diferentes estándares como suxeitos para a comparación, polo que aparecen diferenciados portugués e galego, mirandés e asturiano, e o aranés como forma autónoma do occitano.

                Ende mal, o libro non tivo moito suceso, quizais porque ten o atrevemento de tratar os seis idiomas con absoluta igualdade, sen considerar que unhas linguas son máis importantes ca outras como obxectos de estudo. Se cadra esta posición de total neutralidade, malia que o texto está redixido en castelán, fixo que o libro non fose reseñado como merece. A lingüística española non está afeita a que o castelán non goce de privilexio en calquera obra que fale sobre as diversas linguas de España, e coido que o tratamento do asturleonés e o aragonés como linguas iguais ao castelán e non como dialectos deste reborda a tolerancia da caste lingüística oficial. Con todo, o libro está editado e a disposición de todo o que queira coñecer como evoluíu o latín nos distintos romances ibéricos que chegaron até hoxe, pois o que denominamos como mozárabe non deixa de ser unha morea de especulacións, sen saber sequera con certeza se constituía unha soa lingua ou varias.

                Grazas a esta gramática podemos entender cales son as características que determinan unha lingua fronte ás súas veciñas, tanto fonémicas coma morfosintácticas e mesmo léxicas –o autor, asturiano e asturianista, non cae no erro da Academia de la Llingua Asturiana de inventar unha “lingua eonaviega” e inclúe esta fala dentro do galego–.

                A comparación entre estándares de variantes lingüísticas: portugués e galego ou mirandés e asturiano, permítenos comprobar como as linguas podentes (as privilexiadas polos estados) inflúen sobre as febles (as minorizadas), modificando a fonética, a morfosintaxe e o léxico destas. Así vemos que moitas das diferenzas entre mirandés e asturiano soamente se explican por causa do portugués e castelán:
Mir: amisade (por: amizade) / ast: amistá (cas: amistad).
Mir: cidade (por: cidade) / ast: ciudá (cas: ciudad).
Mir: cóbado (por: cóvado) / ast: coldu (cas: codo).
Mir: díbeda (por: dívida) / ast: deuda (cas: deuda).
Mir: preguicia (por. Preguiça) / ast: pereza (cas: pereza).
Mir: dezasseis, dezasiete, dezuito, dezanuobe, binte (por: dezasseis, dezasete, dezoito, dezanove, vinte) / ast: dieciséis, diecisiete, dieciocho, diecinueve, venti (cas: dieciséis, diecisiete, dieciocho, diecinueve, veinte).
Mir: pintassilbo (por: pintassilgo) / ast: xilgueru (cas: jilguero).
Mir: hoije (por: hoje) / ast: güei. Etc.

                A inclusión do basco, como idioma ibérico que é, dános a sorpresa de ver como o latín, primeiro,  e as linguas romances, despois, inflúen poderosamente nel, non soamente no seu vocabulario senón que tamén por veces na súa estrutura:
Gauza (queixo) < lat. causa, katea (cadea) < lat. catena, ahate (pato) < lat. anate, ispilu (espello) < lat. speculu, lore (flor) < lat. flore, mesede (favor) < lat. mercede, erretore (párroco) < lat. rectore, dorre (torre) < lat. turre, abuztu (agosto) < lat. augustu, denbora (tempo) < lat. tempora, bake (paz) < lat. pace, bekatu (pecado) < lat. peccatu, galtza (pantalón) < lat. calcea, gaztaina (castaña) < lat. castanea, joku (xogo) < lat. iocu, soka (corda) < lat. soca, agur (adeus) < lat. auguriu, gaztelu (castelo) < lat. castellu, boronde < lat. fronte, eliza (igrexa) < lat. ecclesia, katu (gato) < lat. cattu, piku (figo) < lat. ficu, errota (muíño) < lat. rota, saindu (santo) < lat. sanctu, koroa (coroa) < lat. corona, kipula (cebola) < lat. cipulla, etc.

                Vemos que a estandarización do aranés se fixo procurando a confluencia co estándar occitano, sen menoscabo de respectar a idiosincrasia desta fala pirenaica, mentres que a do mirandés se fixo converxendo co estándar portugués e de costas ao estándar asturiano, que á súa vez tomou como modelo, en gran medida, o estándar español.

                En definitiva, unha obra que merecía máis suceso e que recomendo polo moito que achega aos que gustamos da diversidade lingüística.