jueves, 12 de junio de 2014

Incongruencias do Dicionario RAG

Se un procura determinadas palabras no dicionario en liña da RAG acaba decatándose de multiplas incongruencias e das excesivas desviacións castelanistas.
                Así “depenar”, xunto coa variante “despenar”, é sinónimo de “desplumar”; mais en troca “pena” non é sinónimo de “pluma”, como si admite o portugués ou o GDXL (Gran Dicionario Xerais da Lingua), pero non o GDsXXI (Gran Dicionario século XXI da Lingua Galega).
                Convén lembrar os principios que rexen as NOMIG (Normas Ortográficas e Morfolóxicas do Idioma galego) para entender por que detecto manifesta incoherencia na maioría das escollas léxicas do Dicionario RAG, cando existen ao menos dúas posibilidades, sexan sinónimos ou variantes dunha mesma palabra. Os principios son os seguintes:
                Que haxa proximidade entre lingua escrita e oral, mais depurando as interferencias do español.
                Que sexa un estándar supradialectal e representativo da diversidade.
                Que enraice coa tradición escrita antiga, dando preferencia ás formas tradicionais.
                E que harmonice especialmente coas linguas romances en xeral e coa portuguesa en particular, por ser esta o recurso fundamental para o léxico culto.
                Porén, como veremos a seguir, o dicionario fai en demasiadas ocasións caso omiso destes principios e dá preferencia a castelanismos e dialectalismos (formas minoritarias) como formas preferentes fronte ás palabras máis próximas ou coincidentes coas formas portuguesas.

                Velaquí algúns exemplos desta ”curiosa” preferencia do dicionario nos sinónimos polo termo máis parecido ou coincidente co castelán en contra do igual ou máis semellante co portugués, así:
                Gañar remite a Ganar.
                Amábel remite a Amable, como todos os adxectivos acabados en –ábel ou –íbel remiten á forma rematada en –able ou –ible.
                Golfiño remite a Delfín, palabra esta claramente minoritaria fronte a Golfiño ou Golfín segundo a “Nomenclatura de la Flora y Fauna Marítimas de Galicia” de Ríos Panisse.
                Gostar remite a Gustar.
                Mao/má remite a Malo/mala.
Ar remite a Aire.
Lontra remite a Londra.
Vergoña remite a Vergonza.
Pór remite a Poñer.
Nocello aparece como sinónimo de Artello e Tornecelo (port.: tornozelo), mais Nortello e Noelo remiten só á primeira palabra.
Ouvir e Ouvido remiten a Oír e Oído.
Fechar remite a Pechar.
Cinema remite a Cine.
Cinza remite a Cinsa, que ten un case esquecido sinónimo en Borralla.
Vírgula remite a Coma.
Tinxir remite a Tinguir, como Cinxir a Cinguir e só recolle Abranguer, esquecendo a Abranxer (port.: tingir, cingir e abranger).
Aspas remite a Comiñas.
Roibo remite a Rubio, a carón dos seus sinónimos Vermello e Encarnado; porén o portugués Ruivo equivale ao galego Roxo, cor entre vermello e amarelo, e o sinónimo de Vermello é Rubro, mentres que Roxo en portugués equivale ao galego Morado.
Eixo remite a Eixe.
Louvar remite a Loar.
Até remite a Ata.
Loiro remite a Louro, aínda que ao contrario que en galego a primeira é a preferida polo portugués.
Pintasilgo (port.: pintassilgo) remite a Picacardos, sinónimo de Xílgaro, mentres que Barroso remite a este último.
Segunda Feira remite a Luns, como o resto dos días con feira remiten ás formas próximas ao castelán.
Ficar remite a Quedar.
Inclusive remite a Incluso, sinónimo de Mesmo.
Corar remite a Colorear, admitindo como sinónimo Colorar.
Bulso remite a Bolso, sinónimo de Peto.
Umeiro remite a Olmo.
Choupo, considerado erro, remite a Chopo, aínda que a primeira é a palabra usada polo portugués xunto co seu sinónimo Álamo.
Coella e Coia remiten a Col, que en portugués é Couve, palabra recollida como dialectal,xunto coa variante Couva, no GDXL.
Peaxe preferido a Portaxe, a palabra patrimonial que conserva o portugués (Portagem) tamén para as autoestradas.

                Menos mal que nalgúns casos admitindo o castelanismo, este remite á forma galega:
                Marsopa remite a Toniña.
                Toupo remite a Toupa ou Toupeira, este último sinónimo como nome do animal pero cos significados adicionais da morea que fai este mamífero ou tobo do mesmo; tamén recolle a variante teupa, que remite a toupa.
                Serpente remite a Serpe.
                Cebada remite a Orxo.
                Ultraxe remite a Aldraxe.
Agua remite a Auga.
Estuario remite a Esteiro.
Bombilla remite a Lámpada.
Color remite a Cor.
Dolor remite a Dor.
Espuma remite a Escuma; aínda que a primeira tamén é a forma portuguesa.
Rechazar remite a Rexeitar.
Comenzar remite a Comezar.

Ou dá preferencia á forma máis maioritaria fronte á minoritaria, en xeral con acerto:
Choiva remite a Chuvia.
Badía remite a Baía.
Doniña ou Denociña remiten a Donicela, que é pleno sinónimo de Garridiña e saltaparedes.
Gavota remite a Gaivota.
Chorida remite a Chorima.
Pixota remite a pescada, aínda que tamén admite o castelanismo Merluza pero, felizmente, non o recomenda.
Arrabaldo, considerada incorrecta, remite a Arrabalde.
Demoño remite a Demo, como os demais sinónimos: Diabo, Diaño, Diabro e Diantre.
Marelo remite a Amarelo.
Dende e Des remiten a Desde.
Éngoa remite a Ingua, mais o seu sinónimo Virilla é a palabra usada polo portugués: Virilha.
Golpe remite a Raposo.
Teixo remite a Teixugo, sinónimo de Porco Teixo.
Xabarín remite a xabaril, sinónimo de Porco Bravo.
Nebra remite a Néboa, sinónimo de Brétema, Cegoña, Fuscallo e Calixe.
Muito remite a Moito.

                Aínda que moitas veces admite como plenamente sinónimos termos máis que posibelmente casteláns ou vulgarismos xunto aos nidiamente galegos ou coincidentes co portugués:
                Gorrión con Pardal, onde a variante Pardao remite a este último.
                Tiburón con Quenlla.
                Maínzo con Millo.
                Palacio con Pazo; se ben este último termo recolle a acepción extra de: casa nobre e grande no meio rural.
                Bosque con Fraga e Foresta.
                Sombreiro con Chapeu e Pucho.
                Insulso con Eslamiado e Insípido.
Temón con Leme, por sorte Timón, admitido, remite a Temón; con todo, non recolle o sinónimo Gobernallo, preciosa palabra que nos remite á orixe do verbo Gobernar: pilotar un barco.
Guante con Luva.
Ó con Ao.
Pero con Mais.
Marrón con Castaño e Pardo.
Ordenador con Computador, onde Computadora remite a este.
Gris con Cinsento, onde Cincento remite e este último e sen esquecer os sinónimos Borrallento e Aborrallado.
Firmar con Asinar.
Saliva con Cuspe, mais Chuspe remite a este e Cuspia remite ao primeiro.
Ventá con Fiestra e Xanela, como perfeitos sinónimos.
Canino con Cairo, Cabeiro, Canteiro e Queiro, aínda que este último non deixe de ser unha variante de Cairo < lat. canarium.
Xirar con Virar.
Tarxeta con cartón.
Zapatilla con Chinela e Pantufla; e Zapatillas deportivas con Tenis (pl.).
Claraboia con Mainel, Biolo e Lumieira.
Diario con Xornal (periódico diario).
Periodista con Xornalista.
Cerca con Preto.
Regalo con Presente, Galano e Agasallo.
Empezar con Comezar, Iniciar e Principiar.
Belota con Landra.
Andamio con Estada.
Cambiar con Mudar e Trocar.
Mondar con Estonar, Depelicar, Espelicar, Pelar e Parar.
Oh! con Ó!
Consonte con Consoante, sinónimos de Segundo e Conforme.
Ancho con Largo.
Sen con Tempa e Vidalla.
Estirar con Estarricar e Estricar, malia que en portugués é Esticar.

Non recolle, nin sequera como sinónimos “menos recomendables”, palabras portuguesas perfeitamente válidas en galego, preferindo os castelanismos en uso:
Ascensor pero non Elevador.
Galleta pero non Bolacha, palabra viva nalgúns lugares.
Lentes e Anteollos pero non Óculos.
Redactar pero non Redixir.
Supervivencia e Supervivente pero non Sobrevivencia e si Sobrevivente.
Ultramarinos pero non Mercearía.
Marquesiña pero non Paraxe protexida.
Maleta pero non Mala.
Bombona de Gas pero non Garrafa de Gas.
Chistera pero non Chapeu Alto ou Cartola.
Hamaca pero non Espreguizadeira (por.: espreguiçadeira).
Científico pero non Cientista; malia que o usual é diferenciar entre o substantivo e o adxectivo (artista/artístico, prosista/prosístico, xornalista/xornalístico, etc.).
Creba (económica) pero non Falencia.
Asasinato pero non Asasinio (por.: assassínio).
Contestador automático pero non Atendedor de Chamadas.
Bufanda ou Tapabocas pero non Cachecol.
Aleta pero non Barbatana.
Caramelo pero non Rebuzado (por.: rebuçado).
Remolacha pero non Beterraba.
Cola pero non Cauda, aínda que si o adxectivo Caudal.
Cochinilla pero non Bicho de Conta.
Morcilla pero non Morcela.
Paquete pero non Pacote.
Rosetón pero non Rosácea.
Chal pero non Xaile.
Turba pero non Turfa.
Xamón pero non Presunto.
Lunar (na pel) pero non Sinal (na pel).
Zafiro pero non Safira.
Rumbo pero non Rumo.
Colorete (maquillaxe) pero non Ruxe (por.: ruge < fr.: rouge).
Paraugas pero non Gardachuvia ou Parachuvia.
Lámpada de Araña pero non Lustre.


En fin, que polo xeral recolle un vocabulario moi españolizado, sen dar sequera a opción como palabras sinónimas de formas portuguesas que axudasen a descastelanizar o idioma.

martes, 6 de mayo de 2014

LENDO EN CASTELÁN PÓDESE FACER BOA LITERATURA EN GALEGO?

Adoito ver nas entrevistas aos escritores galegos como declaran que están a ler, case de forma invariábel, autores en castelán, ben orixinais ou ben traducidos a esta lingua, e por veces a autores galegos, maioritariamente clásicos, pois seica ler os contemporáneos non está demasiado ben visto no gremio.
                Mais até que punto inflúe no estilo, e mesmo na morfosintaxe e no léxico, a leitura tan habitual en castelán no canto do galego ou do portugués?, pois é evidente que ao ler imos fixando códigos de escrita na nosa memoria.
                Sería doado explicar esta realidade como a única posíbel para calquera escritor galego que queira coñecer a obra de millares de escritores foráneos, esmagadoramente non traducidos ao galego, mais tamén pasa isto no portugués? Creo que a reposta é non, así e todo, a posibilidade de lermos os clásicos ou as novidades editoriais na variedade irmá parece meta case imposíbel, por que? Quen impón que non se ofreza esta posibilidade nas nosas librarías
                Obviamente non estou en contra de ler en castelán ou en calquera outra lingua, a miña crítica insiste, ou iso pretende, na formación exclusivamente “española” que teñen os nosos escritores, que son, non se esqueza, os que van modelando o estándar culto da nosa lingua, como sucede en calquera lingua do mundo con cultivo literario. E que por tanto incide na formación dese estándar, cada vez máis castelanizado claramente no estilo, porén tamén cada vez máis na morfosintaxe, sen esquecer o léxico, xa de saída moi castelanizado na fala popular.

                Así na construción das frases se  pode notar a influencia castelá, facéndose unha mera tradución de palabra a palabra, por exemplo:
                “Tes que velo para que creas o que che digo” por: “Tes de o ver para creres o que che digo”.
                “Se tiveses vido antes non pasaría isto” (<si hubieras venido antes…), onde se usa a perífrase de acción acabada e reiterativa inapropiadamente, por: “De vires antes non pasaría isto” ou “Se viñeras antes non pasaría isto”, ou mesmo mudando a frase pero non o significado: “Por non vires antes pasou isto” ou “Como non viñeches antes pasou isto”.

                Usando tempos compostos innecesarios:
                Por teres comido a tempo (= por comeres a tempo/porque comiches a tempo); sen ter visto a escena (= sen ver a escena/non vendo a escena).
                Se ben este é un recurso habitual no portugués literario:
                Eu pensava ter agido bem (=eu pensaba que obrara ben); parecia satisfeito por ele ter abordado o assunto (=parecía satisfeito por abordar o asunto/parecía satisfeito porque abordara o asunto); apesar de ela se ter mostrado distante (=a pesar de se mostrar ela distante/a pesar de que ela se mostrase distante); etc.
                Non se debe esquecer que nesta lingua existen os tempos compostos, auxiliados preferentemente co verbo “ter”, polo que a secuencia “ter + participio” ten un valor diferente á que ten en galego. Neste soamente pode significar “acción acabada e reiterada”, e só con este sentido debemos usar esta secuencia:
                É o premio por ter gañado todos os partidos; como consecuencia de ter asistido a todas as clases; non lle interesa por os ter visto tantas veces; etc.

                Mais tamén influíndo nas construcións gramaticais propias, deturpadas polas do castelán.
 Así o uso da preposición “a” con CD comeza a ser un hábito en moitos textos:
                Vía a persoas na casa; os gardas apañaron a manifestantes soltos; etc.
                Inclusive aparecendo en perífrases moi comúns onde o seu uso é claramente proscrito, como “ir + inf.” ou “volver + inf.”:
                Iría ao seu cuarto a descansar; quería ir algunha vez a velos; imos moi amodiño a facer o mandado; vou case sempre a camiñar polo río; volveu a iniciar a corrida; volvía de novo a facer das súas; etc.

                Trasladando o “lleísmo” do castelán madrileño á sintaxe galega:
                Increpoulle outro; amólalle estar comigo; como lle afectou o feito; a el impresiónalle aquel dato; era algo que lle intrigaba; sorprendeulle que o fixese; etc.

                Ou copiando a pronominalización de verbos casteláns que non a teñen en galego:
                Mudarme de roupa; mesmo se fan fotos; xirouse por completo; non se anda con parvadas; algo que se deixaban fóra; feríndose a man; subíronse alá; abrazábase o corpo; cando se che pon un alcume; etc.

                E abusando dunha construción lexítima en galego, como a voz pasiva, que é un recurso literario, sobre todo poético, pero moi pouco utilizado na linguaxe popular:
                Constantinopla é conquistada polos otománs no 1453 (=os otománs conquistan Constantinopla en 1453); os indíxenas son exterminados polos colonos (=os colonos exterminan os indíxenas); a guerra foi levada a cabo por interese (=a guerra levouse a cabo por interese); a partilla será feita polo xuíz (o xuíz fará a partilla); etc.
                Non obstante, o reintegracionismo mírao con bos ollos por ser un recurso frecuente na lingua literaria portuguesa:
                Estimando que seria errado deixar algo; a sua música foi acompanhada pelo vento; etc.

                Aínda que é na fraseoloxía, con permiso do vocabulario –que ben merece un artigo á parte– , onde a pegada da castelanización é máis rechamante:
                Unha de cal e outra de area (unha no cravo e outra na ferradura); tocarlle o punto débil (darlle no fraco); ser un don Ninguén (ser ninguén de ningures); tirar a toalla (pedir papas); de boquilla (pola boca pequena); ser un mosquiña morta (ser auga que dorme); ancha é Castela (o mar é longo); ir por la e saír tosquiado (ir mallar e vir mallado); súama (iso non me pesa); as paredes ouven (as silveiras teñen orellas); irse polas ramas (falar do xato e esquecer o trato); darse a gran vida (levar unha vida de abade); falar polos cóbados (falar por sete, falar os sete falares), á volta da esquina (na volta da man); toca madeira! (meigas fóra!); etc.

                Con todo, o presente texto preténdese máis como unha reflexión en voz alta ca como unha áceda crítica a un problema constatábel e en incremento, pero de difícil solución: a inexorábel presenza da cultura castelá na cultura galega e como aquela vai modificando, por veces dun xeito máis imperceptíbel do que coidamos, a nosa, facendo que esta cada vez se pareza máis a ela, até se cadra a súa disolución nela?
                Vexo no portugués unha máis que posíbel axuda para mudar unha deriva que polo de agora parece imparábel, mais ao contrario que o reintegracionismo, non comparto que a solución sexa asumir o estándar portugués como propio, creando unha diferenciación tan grande entre o galego popular –moi castelanizado, non o esquezamos– e o estándar que provoque a desafección de amplos sectores da sociedade galega.

                O portugués débenos servir para corrixir desviacións e fixarmos un léxico moito máis noso, porén partindo sempre da lingua que está instalada, para ben ou para mal, na nosa sociedade. É suicida pensarmos que todo o que se fixo até o presente foi errado e non nos serve como alicerce de calquera estándar.

domingo, 16 de marzo de 2014

SABER RESPONDER

O primeiro que convén saber é a diferenza entre os verbos “responder” e “contestar”, pois o primeiro é “dicir algo sobre unha pregunta previa” e o segundo é “dicir algo opóndose a algo previamente expresado”, como demostra o adxectivo “contestatario” (que manifesta oposición contra algo estabelecido).  Estes significados son os que conserva o portugués, mais o galego, mercé á influencia do castelán, usa tamén “contestar” como sinónimo de “responder”; algo que se debería evitar se se pretende usar unha lingua máis enxebre. “Retrucar” e “replicar” teñen o significado de “responder amosando oposición a algo”, polo que ás veces funcionan como sinónimos de “contestar”.

                E o segundo é que en galego xenuíno nunca se responde afirmativamente unha pregunta cun simple “si”, senón que se debe utilizar o verbo principal ou o auxiliar, se o hai, ou o adverbio, usado na pregunta, na resposta.  Pola contra, no caso negativo o simple adverbio “non” abonda. De novo o castelán serve de modelo, de mao exemplo, para deturpar o galego. Xa que logo, a preguntas como as seguintes habería que responder afirmativamente así:
Queres que vaia contigo? –Quero /  –Ven.
Seguro que podes ir? –Seguro /  –Podo.
Comezou a sesión? –Comezou.
Chegou tarde? –Chegou.
Vas ir ao cinema? –Vou (ir) / –Irei.
Voltarás mañá? –Voltarei.
                En todos os casos o adverbio “si” pode acompañar a resposta, actuando como reforzo:
Quero, si; Seguro, si; Comezou, si; etc.
Mais se vai só é un claro castelanismo, desafortunadamente, cada vez máis implantado na fala e mesmo no estándar literario.
                Adverbios e locucións como: xaora, abofé, de certo, de veras, sen dúbida, con certeza, etc., tamén poden, ás veces, substituír os verbos na resposta afirmativa, aínda que non é o máis usual:
Seguro que podes ir? –Xaora / –Sen dúbida.
Chegou tarde? –Abofé /  –De certo.

domingo, 26 de enero de 2014

Brasileiro

Recentemente merquei un libro para aprender portugués: “Portugués para Dummies”; en que o que me impulsou á súa adquisición foi que ofrece unha visión do portugués enteiramente brasileira, malia que na portada aparezan ambas as bandeiras do Brasil e Portugal.
Sendo un dos poucos métodos no mercado español onde un pode coñecer dun xeito abondo real como falan o portugués os brasileiros, é dicir, a maior parte dos lusófonos; cunha visión da lingua corrente que un se vai atopar se visitar o país.

O que máis chama a atención a respecto do portugués estándar é a pronuncia, sobre todo de certas sílabas, que dan un marcado sotaque, totalmente inconfundíbel, ao falante brasileiro fronte ao falante portugués. Se cadra as diferenzas fonéticas máis rechamantes son:
A maior nitidez das vogais na fala fronte á tendencia ao enxordecemento das vogais átonas do portugués europeu (ex.: “peixi” fronte a “paix”) e a realización como –I  de todo –E final: fome (fomi), sangue (sãgi), carne (kaghni), ele (eli), sempre (senpri), correr (koghé), nadadores (nadadoris).
Unha maior tendencia a pronunciar o R múltiplo como un son aspirado parecido ao da nosa gheada, aínda que esta pronuncia tamén se dá en Lisboa, espallándose aos poucos polo resto de Portugal: rato (ghatu), ao redor (au ghedó), carroça (caghosa), perto (peghtu), etc.; mais mantendo o son vibrante habitual do R simple: carro (kaghu)/ caro (karu), ferro (feghu)/ fero (feru). E ao mesmo tempo tamén hai un enxordecemento do –R final de palabra: amar (amá), sentir (senchí), fazer (fasé), dor (do), calor (kaló), etc.
A pronuncia das sílabas DI e –DE final como “yi” e TI e –TE final como “chi”, fenómeno que a partir de Rio de Janeiro e São Paulo, principais cidades do país, vaise espallando polo resto da nación como modelo estándar: de (yi), médico (méyiku), onde (onyi), grande (granyi), dia (yía), difícil (yifisiu), pedir (peyí), direito (yireitu), liberdade (libeghdayi), etc.; ótimo (óchimu), repetir (ghepechí), útil (uchiu), notícia (nochisia), divertido (yiveghchidu), intestinos (inteschinus), romântico (ghománchiku), antes (anchis), norte (noghchi), triste (trischi), sete (sechi), quente (kenchi), arte (aghchi), etc.
A pronuncia do –L final de sílaba como U, bastante xeral por todo o país: Brasil (brasíu), alma (auma), papel (papeu), sul (suu), alta (auta), mil (miu), fácil (fasiu), celta (seuta), animal (animau), etc.

No plano morfosintáctico as diferenzas máis rechamantes son:
A modificación dos pronomes persoais, coa desaparición das formas da segunda persoa: “tu” e “vós”, apenas vivas nalgunhas zonas do país e converténdose por tanto en dialectalismos, e a súa substitución por “você(s)”, orixinalmente a forma de respecto, que agora é, coma en Portugal: “o senhor/a senhora”. En consecuencia hai unha reorganización do paradigma, tanto tónico: 1ª persoa singular: eu, mim, comigo; 1ª persoa plural: nós, conosco; 2ª persoa: você(s), si, consigo; e 3ª persoa: ele(s)/ela(s), si, consigo; coma átono: 1ª persoa singular: me; 1ª persoa plural: nos; 2ª e 3ª persoa: lhe(s), o(s)-lo(s)/a(s) –la(s), aínda que tamén se usa “te” para a segunda persoa. Ex.: eu te amo = eu o amo = eu amo você. Con todo, o uso de “o(s)/a(s)” é máis propio dunha linguaxe culta.
E tamén unha importante mudanza na flexión verbal que queda reducida a só catro formas. Así o Presente de Indicativo de Falar é: eu falo, você/ele/ela fala, nós falamos e vocês/eles/elas falam. Existindo, ademais, na fala coloquial a tendencia a substituír o pronome “nós” por: “a gente”, que obviamente se conxuga coas formas verbais da 2ª e 3ª persoa: a gente fala muito = nós falamos muito.
A modificación pronominal trouxo tamén consigo unha reorganización dos posesivos, desaparecendo “teu/tua” e “vosso/vossa”, substituídos por “seu/sua”, e como consecuencia disto creáronse uns novos posesivos para a terceira persoa: “dele/dela”. O esquema resultante é o seguinte: 1ª persoa singular: meu/minha; 1ª persoa plural: nosso/nossa; 2ª persoa: seu/sua; e 3ª persoa: dele/dela. Ex.: me diga o seu nome (= me diga o nome de você), me diga o nome dela; é a sua irmã (de você), é a irmã dele; os seus amigos são gente boa (de você), os amigos dela são gente boa.
A tendencia a suprimir o artigo diante de posesivo. Ex.: vi a meu lado, vendo filmes em seu videocassete, isso afetara sua modéstia, estivesse em sua mente, você em sua cegueira, em troca de nossa contemplação, etc.
A proclise dos pronomes como forma xeral cando en portugués ou galego é prescritivo a enclise; e a mesoclise (ex.: come-lo-ia) é de uso apenas literario e arcaizante. Ex.: eu o tenho, eu te dou dinheiro; ela se encontra cá; me parece bem; vou o procurar lá; me traz a conta?; me diga o seu nome; lhe dá o seu passaporte; ou se perderá.
O uso case xeral do xerundio fronte ao infinitivo xerundial. Ex.: está falando /está a falar, continua chovendo /continua a chover, andam montando/andam a montar, etc.

E por último recalcar as coñecidas diverxencias léxicas, tan propias de idiomas moi estendidos, así (Bra/Por): celular/telemóvel, terno/fato(traxe), time/equipa, trem/comboio, maiô/fato-de-banho, grama/relva(céspede), estação/gare, freio/travão, ônibus/autocarro, perua/carrinha, aeromoça/hospedeira, calcinhas/cuecas(bragas), etc.

A conclusión, persoal obviamente, é que o brasileiro é unha variedade, fronte ao portugués europeu, con moita personalidade, tanto como para xustificar que haxa dobraxes e traducións diferentes para ambas as variedades, aínda que a intercomprensión é totalmente posíbel. Se isto ocorre entre brasileiro e portugués europeu, como non vai ocorrer o mesmo co galego, onde as variacións fonéticas, morfosintácticas e léxicas son aínda máis importantes; sen que isto empeza unha grande intercomprensión, loxicamente menor ca a que se dá entre brasileiro e portugués europeu, nin a pertenza do galego ao sistema lingüístico do portugués.

A miña experiencia persoal é que non se pode ler ningún texto literario en portugués, sexa europeu, brasileiro ou africano, sen botar man do dicionario se se quer comprender cabalmente o mesmo. E dubido moito que ningún galegofalante poida evitar esta mesma situación se antes non ten estudado a lingua/variedade irmá; o cal recomendo encarecidamente.

domingo, 1 de diciembre de 2013

Por que non usamos apóstrofo?

             Por que o galego non utiliza o apóstrofo para representar as elisións que a lingua corrente fai ao falar? Se un olla as demais linguas romances decátase de que a representación destas elisións mediante o uso do apóstrofe é o normal nelas: francés, italiano, catalán, occitano, romanche, sardo, corso, véneto, lombardo, piemontés, valón, friulano, etc.; mesmo o aragonés e o ástur-leonés representan esta realidade fonética incuestionábel nos seus estándares (limitando a súa representación, xaora, aos usos máis xeneralizados), caso diferente é o mirandés por ter unha normativa baseada na propia do portugués, onde o uso do apóstrofo está actualmente moi limitado). O romanés substitúe o apóstrofo co uso do guión para casos semellantes (ex.: l-am vazut, vazund-ul, m-as odihni,…).

             O portugués, a nosa variante/lingua irmá (que cada quen use a denominación que prefira) tamén usou o apóstrofo ao longo da súa historia escrita, mais cunha tendencia á súa desaparición desde o Renacemento, que se fixo case definitiva coa reforma ortográfica de 1911. Hoxe só se usa en palabras compostas que inclúen a preposición de: cobra-d’água, pau-d’alho, estrela-d’alva, galinha d’angola, etc.; para a separación dos artigos en títulos de obras das preposicións que os preceden: n’Os Lusíadas, d’Os Sertões, troquei Os Lusíadas pel’Os Sertões, sendo tamén posíbel non utilizalo deixando a preposición íntegra: em Os Lusíadas, de Os Sertões, troquei Os Lusíadas por Os sertões; cando se usan pronomes persoais ou demostrativos referidos a Deus, Xesús, a Virxe ou a Providencia: os milagres d’Ele, a fé n’Ele, confiemos n’Aquela, etc.; e facultativamente coas formas santo e santa: Sant’Ana e Sant’Iago, e por tanto tamén: Santa Ana, Santo Tiago e Santana e Santiago.

             Se alguén accede a textos galegos históricos que conserven a grafía orixinal ve que o uso do apóstrofo foi normal desde os primeiros textos medievais até o primeiro terzo do século XX. Certo que non había unha regulación do seu uso, dado que isto só pode chegar coa implantación dun estándar, polo que se utilizaba indiscrinadamente nun intento de fidelidade á fala. Así autores hoxe clásicos como Castelao, Risco ou Otero Pedraio reproducen nos seus escritos moitos dos fenómenos da fonética sintáctica galega, e a perda das vogais átonas finais, fundametalmente -e, en contextos antevocálicos é un feito consagrado neles: s’asconden, qu’os, tod’o, d’honor, co’axuda, sobr’esto, antr’as, qu’ela, d’omes, ind’os, etc.

             Mais coa estandarización do galego chegou a desaparición do apóstrofo: o reintegracionismo mirábase no portugués, e o “isolacionismo” –vaia nome máis mal posto– mirábase no castelán, como ambos os estándares destes idiomas non usan apóstrofo, este non podía ter un lugar no noso estándar e toda unha tradición do seu uso foi ao carallo: porque as tradicións propias non contan cando se imitan as alleas. Así xa as “normas” propostas polo Seminario de Estudos Galegos en 1933 prescriben a súa desaparación, aínda que non a do guión en determinados casos: a i-auga, querel-o neno, vol-os, todal-as, n-estou, co-este, etc. Mesmo para xustificar esta opción se chegou a afirmar que o uso de apóstrofo afea notoriamente o texto; así que se fodan os franceses, italianos, cataláns e mesmo ingleses. O que se non dixo é porque non afeaba de igual maneira o guión de “come-lo caldo”, tan usado até non hai moito.

             A actual normativa só permite o seu emprego “cando se pretende reproducir fielmente a prosodia do galego oral ou dialectal” e tamén “na citación de títulos e cabeceiras de publicacións cando o artigo inicial se intrega coas preposicións de ou en”. Para min que na primeira posibilidade se recoñece ás claras que a fidelidade á correcta pronuncia do galego queda moi minguada sen o seu uso; e xa é frecuente que a maioría dos neofalantes pronuncien o galego coma o castelán, é dicir, sen elidir nin alongar todas as vogais que entran en contacto ao formaren frases:
Apaña a culler do chan e déixaa encol da mesa.
Dixo que a cervexa sería de Alemaña de hoxe en diante.
Os neofalantes pronuncian a frase palabra por palabra, tal como aprenderon en castelán, mais a verdadeira pronuncia non pode ser máis que esta:
Apañ’a  culler do chan e déixaa’ncol da mesa.
Dixo qu’a cervexa sería d’Alemaña d’hoxe’n diante.

  Loxicamente non reclamo escribir tal como se pronuncia seguindo os exemplos anteriores, mais é sintomático da deriva da nosa lingua que non se optara por un uso racional do apóstrofo seguindo o exemplo doutras linguas romances, regularizando unicamente os casos máis xerais que se deberían representar.

  Lembremos que ningunha lingua romance española paga o triste portádego de se escribir exactamente como o castelán, fóra do galego. Grazas a isto o galego semella graficamente máis achegado ao castelán ca linguas moito máis próximas lingüisticamente, coma o ástur-leonés ou o aragonés. Mais non sempre foi así.
i antr’o chan i o firmamento,
as nubes de denso polvo
qu’iba levantand’o vento;
Rosalía de Castro – Follas novas.


  E mesmo hai unha normativa ortográfica galega que recoñece e regula o uso do apóstrofo: a elaborada pola Academia de la Llingua Asturiana para o gallego-asturiano. Nesta recóllese a utilización do apóstrofo  cos pronomes átonos “me”, “te”, “che” e “se”, a preposición “de” e a conxunción e relativo “que”diante de palabra que comece por vogal ou h; e da preposición “pra/pa” diante de palabra que comece por a ou ha: Nun ch’importa qu’axude pr’aforrar d’esta forma un soldo.

sábado, 28 de septiembre de 2013

AO MEU CARÓN OU A CARÓN DE MIN

Con frecuencia vexo como a locución adverbial “a carón” úsase acompañada dun posesivo:
*Sentou ao meu carón, *camiñaba ao seu carón, *estaban a carón noso,  *vou a carón teu, etc.
                Mais esta locución e a súa variante preposicional “a carón de” nunca aparecen nos  exemplos de uso con posesivo ningún, tanto en dicionarios coma en gramáticas. O cal é lóxico porque en galego os posesivos unicamente acompañan substantivos ou adxectivos substantivados; razón pola que o seu uso xunto a adverbios é rexeitado como evidente castelanismo: *diante súa (diante dela(s)/del(es)),* enriba nosa (enriba de nós),* detrás túa (detrás de ti).
                Xa que logo o motivo por que se produce esta anomalía é que o escritor, ou falante, comete o erro de considerar a palabra “carón” como sinónima de “lado” ou “beira”, que si son substantivos, e por tanto admiten posesivos, pero que tamén forman parte de locucións adverbiais (á beira, ao lado) e preposicionais (á beira de, beira de, ao lado de). Polo que con estas palabras si podemos escoller entre usar posesivos ou pronomes:
                Sentou ao meu lado / sentou ao lado de min, camiñaba á súa beira / camiñaba á beira del,  estaban ao noso lado / estaban ao lado de nós, etc.
                O galego ten unha longa cantidade de sinónimos para expresar a proximidade de algo a algo, con preposicións, locucións adverbiais e locucións preposicionais:
                Á beira (de), beira de, cabo de, a carón (de), de carón (de), cerca de, de cerca, ao lado (de), onda, a/á par (de), de par (de), en par de, ao pé (de), preto de, de preto, a son de, xunta, (a) xunta de, xunto a/de, e máis algunha que se me esquece.
                Nótese que non se inclúe a preposición “canda”, porque o seu significadado real é: “ao mesmo tempo ca/que”, e soamente se debe usar cando se poida trocar por esta expresión:
                Pasou canda estabas alá = Pasou ao mesmo tempo que estabas alá, irei canda vós ao cole = irei ao mesmo tempo ca vós ao cole.
                Mais ningunha delas admite o acompañamento de posesivo ningún.
Velaquí algúns exemplos de uso destas preposicións e locucións:
                Vímolo de preto/cerca, vímolo a carón/á beira/á par, mais tamén: vímolo ao noso lado/á nosa beira.
                Puxo a maleta de carón/ao pé/ao lado, mais tamén: puxo a maleta á súa beira/ao seu lado.

                Agarda a son da porta/xunto á porta/de par da porta/ cabo da porta/ onda a porta.

viernes, 21 de junio de 2013

Unha lingua franca internacional

O concepto de “lingua franca” xorde no Mediterráneo tardomedieval cando os mariñeiros e mercadores que o percorrían víronse na necesidade de usar unha linguaxe intelixíbel para comerciar en todos os portos. Antes outras linguas estendidas, grazas ao poderío dos seus falantes, cumpriran esa función como o grego ou o latín, mais a peculiaridade da “lingua franca” foi que por primeira vez se trataba dunha lingua que non pertencía a ningún pobo concreto porque era unha mestura de varias linguas faladas: o francés, o árabe , o italiano, o español, o catalán, o grego e o turco; cunha gramática moi básica e con mudanzas ao longo da súa existencia entre o s. XIV e o s. XIX.

            O normal foi que unha lingua natural cumprise o papel de “lingua vehicular” nun territorio, máis ou menos extenso, como pasou co latín durante toda a Idade Media até case o s. XVIII entre as persoas cultas ou o francés entre a aristocracia europea do s. XVI ao XIX, ou actualmente o inglés desde o século pasado, como lingua vehicular internacional abranxendo todo o planeta por primeira vez na historia.

            Porén todas as linguas vehiculares tiñan o defecto de facer que o idioma dun pobo se impuxese sobre os demais e por riba que non sempre eran linguas doadas de aprender para os falantes doutras linguas, polo que xurdiu na segunda metade do s. XIX unha auténtica epidemia de inventores de idiomas artificiais co propósito de que servisen como linguas vehiculares, que aínda hoxe non deu rematado. Así aparecen o “Volapük”, creado en 1879 polo sacerdote alemán J. Martin Schleyer; o “Esperanto” do doutor polaco Zamenhof en 1887; o “Bolak” en 1899 polo francés Léon Bollack; unha reforma do esperanto por Louis de Beaufront en 1907 dará lugar ao “Ido”; etc.; porén de todas elas só o “esperanto” logrou sobrevivir até hoxe cun importante número de utentes e unha distribución internacional.
            Mais unha segunda vaga aparecerá ao longo do s. XX como: “Idiom Neutral” en 1902 polo ruso Waldemar Rosenberger; “Latino Sine Flexione” en 1903 polo italiano Giuseppe Peano; “Basic English” en 1930 por Charles Kay Ogden; o curioso “Folkspraak” en 1995, baseado só nas linguas xermánicas; etc.; porén, entre todas destaca polo seu relativo suceso “interlingua”, creada en 1951 pola International Language Association (IALA), baseada lexicamente nas principais linguas romances e na gramática sinxela do inglés.
            E mesmo no que levamos de século séguense a crear “linguas artificiais” con propósito de lingua auxiliar, como: o “Mondlango” en 2002 polo chinés He Yafu, pero baseado nas linguas romances; o “Sambahsa” en 2007 por Olivier Simon, baseado no proto-indoeuropeo pero cunha gramática moito máis simplificada; ou o “Angos” en 2011 por Benjamin Wood, cun vocabulario moito menos eurocéntrico do habitual. E tamén linguas como mero xogo lingüístico, así o “Brithenig”, aínda que creada en 1996, como suposta lingua romance evoluída no Reino Unido; ou o “Wenedyk”, o mesmo suposto pero en territorio polaco.


            En definitiva, por que se houbo e hai tantas propostas de linguas francas ou auxiliares para podérmonos entender en todo o mundo, non triunfou ningunha? Porque o nacionalismo lingüístico o impede, o nacionalismo mesquiño e torpe dos falantes de español, francés, alemán, ruso ou chinés, por exemplo, que aspiran a ocupar unha posición de privilexio no conxunto das linguas, e o máis importante e esmagador dos falantes de inglés, que como lingua franca internacional de facto hoxe en día non ven necesidade ningunha de trocar unha situación tan favorábel, onde non deben de mudar de lingua para se entender polo mundo adiante, esquecendo que a situación actual é o resultado dun dominio político e económico concreto que non ten por que durar no tempo, como tampouco duraron outros. Cando mude o poder económico e político, mudará tamén a lingua de prestixio, e parece que é algo que se comeza a producir, aínda que estas mudanzas levan o seu tempo.