viernes, 7 de agosto de 2015

Gramática Comparativa das Linguas Españolas

A idea dunha gramática comparativa entre as diferentes linguas españolas –usando este xentilicio na súa orixinal acepción sinónima de “ibéricas”– levaba no meu maxín desde hai moitos anos, mais a miña incapacidade tanto técnica coma intelectual  fixo que o excelente proxecto ficase adiado até as calendas gregas.

                Así que foi toda unha agradábel sorpresa descubrir que a brillante idea fora levada a cabo por alguén, exactamente polo lingüísta asturiano Ramón de Andrés Díaz na súa “Gramática comparada de las lenguas ibéricas” (ediciones Trea, Xixón, 2013); un voluminoso libro que compara con absoluta igualdade as diferentes ou semellantes evolucións e solucións das seis linguas ibéricas (é dicir as faladas no territorio europeu de España e Portugal, pois o bérber de Melilla e o árabe de Ceuta son tamén linguas españolas pero non ibéricas): galegoportugués, asturleonés, castelán, basco, aragonés, catalán e occitano. Aínda que asumindo os diferentes estándares como suxeitos para a comparación, polo que aparecen diferenciados portugués e galego, mirandés e asturiano, e o aranés como forma autónoma do occitano.

                Ende mal, o libro non tivo moito suceso, quizais porque ten o atrevemento de tratar os seis idiomas con absoluta igualdade, sen considerar que unhas linguas son máis importantes ca outras como obxectos de estudo. Se cadra esta posición de total neutralidade, malia que o texto está redixido en castelán, fixo que o libro non fose reseñado como merece. A lingüística española non está afeita a que o castelán non goce de privilexio en calquera obra que fale sobre as diversas linguas de España, e coido que o tratamento do asturleonés e o aragonés como linguas iguais ao castelán e non como dialectos deste reborda a tolerancia da caste lingüística oficial. Con todo, o libro está editado e a disposición de todo o que queira coñecer como evoluíu o latín nos distintos romances ibéricos que chegaron até hoxe, pois o que denominamos como mozárabe non deixa de ser unha morea de especulacións, sen saber sequera con certeza se constituía unha soa lingua ou varias.

                Grazas a esta gramática podemos entender cales son as características que determinan unha lingua fronte ás súas veciñas, tanto fonémicas coma morfosintácticas e mesmo léxicas –o autor, asturiano e asturianista, non cae no erro da Academia de la Llingua Asturiana de inventar unha “lingua eonaviega” e inclúe esta fala dentro do galego–.

                A comparación entre estándares de variantes lingüísticas: portugués e galego ou mirandés e asturiano, permítenos comprobar como as linguas podentes (as privilexiadas polos estados) inflúen sobre as febles (as minorizadas), modificando a fonética, a morfosintaxe e o léxico destas. Así vemos que moitas das diferenzas entre mirandés e asturiano soamente se explican por causa do portugués e castelán:
Mir: amisade (por: amizade) / ast: amistá (cas: amistad).
Mir: cidade (por: cidade) / ast: ciudá (cas: ciudad).
Mir: cóbado (por: cóvado) / ast: coldu (cas: codo).
Mir: díbeda (por: dívida) / ast: deuda (cas: deuda).
Mir: preguicia (por. Preguiça) / ast: pereza (cas: pereza).
Mir: dezasseis, dezasiete, dezuito, dezanuobe, binte (por: dezasseis, dezasete, dezoito, dezanove, vinte) / ast: dieciséis, diecisiete, dieciocho, diecinueve, venti (cas: dieciséis, diecisiete, dieciocho, diecinueve, veinte).
Mir: pintassilbo (por: pintassilgo) / ast: xilgueru (cas: jilguero).
Mir: hoije (por: hoje) / ast: güei. Etc.

                A inclusión do basco, como idioma ibérico que é, dános a sorpresa de ver como o latín, primeiro,  e as linguas romances, despois, inflúen poderosamente nel, non soamente no seu vocabulario senón que tamén por veces na súa estrutura:
Gauza (queixo) < lat. causa, katea (cadea) < lat. catena, ahate (pato) < lat. anate, ispilu (espello) < lat. speculu, lore (flor) < lat. flore, mesede (favor) < lat. mercede, erretore (párroco) < lat. rectore, dorre (torre) < lat. turre, abuztu (agosto) < lat. augustu, denbora (tempo) < lat. tempora, bake (paz) < lat. pace, bekatu (pecado) < lat. peccatu, galtza (pantalón) < lat. calcea, gaztaina (castaña) < lat. castanea, joku (xogo) < lat. iocu, soka (corda) < lat. soca, agur (adeus) < lat. auguriu, gaztelu (castelo) < lat. castellu, boronde < lat. fronte, eliza (igrexa) < lat. ecclesia, katu (gato) < lat. cattu, piku (figo) < lat. ficu, errota (muíño) < lat. rota, saindu (santo) < lat. sanctu, koroa (coroa) < lat. corona, kipula (cebola) < lat. cipulla, etc.

                Vemos que a estandarización do aranés se fixo procurando a confluencia co estándar occitano, sen menoscabo de respectar a idiosincrasia desta fala pirenaica, mentres que a do mirandés se fixo converxendo co estándar portugués e de costas ao estándar asturiano, que á súa vez tomou como modelo, en gran medida, o estándar español.

                En definitiva, unha obra que merecía máis suceso e que recomendo polo moito que achega aos que gustamos da diversidade lingüística.

miércoles, 8 de julio de 2015

Os puntos cardinais

Os galegos adoitamos confundir os nomes correctos dos puntos cardinais mercé á interferencia do castelán, que á súa vez presenta algunhas dúbidas na súa denominación, dado que formas como: noreste, sureste e suroeste, aínda que admitidas, remiten ás formas con D no dicionario normativo da RAE; así os puntos se nomean en castelán comezando polo setentrión e seguindo o senso das agullas do reloxo como: norte, nordeste, este, sudeste, sur, sudoeste, oeste e noroeste.

            Tamén o portugués prefire o D, xa que soamente usa o sul nos xentilicios seguidos de guión: sul-americano, sul-africano, sul-asiático ou sul-coreano. Por tanto os puntos cardinais neste idioma son: norte, nordeste, leste, sudeste, sul, sudoeste, oeste e noroeste. A variantes este e sueste, aínda que recollidas nos dicionarios remiten sempre ás formas correspondentes antes ditas.

            Pola contra o galego estándar prefere as formas con R, fóra de dúas excepcións que convén non esquecer, así: norte, nordés, leste, sueste, sur, suroeste, oeste e noroeste. O dicionario da RAG recolle a variante “nordeste”, pero remitindo para “nordés”; e o Gran Dicionario Xerais da Lingua recolle como variantes: “noreste”, remitindo para nordés ou nordeste, “norueste” que remite a noroeste, “sudeste” que remite a sueste, e condena as formas: “norde”, “este”, “sul”, “suleste” e “sureste”, e “sudoeste”.

            E debemos saber que os seus símbolos se poden usar segundo a forma galega (a que vai primeiro nas formas duplas) ou a forma internacional (a que vai segunda): N (norte), NL ou NE (nordés), L ou E (leste), SL ou SE (sueste), S (sur), SO ou SW (suroeste), O ou W (oeste) e NO ou NW (noroeste).

            A orixe destas palabras está nas falas xermánicas e a súa adopción polas linguas romances fíxose a través do francés, o idioma con máis prestixio do período medieval. Nurtha > north > fr. nord, austra > ost/east > fr. est, suth > fr. sud e west > fr. ouest; en francés actual os puntos cardinais son: nord, nord-est, est, sud-est, sud, sud-ouest, ouest e nord-ouest. Nótese que o italiano apenas fixo unha adaptación fonética das palabras francesas: nord, nord-est, est, sud-est, sud, sud-ovest, ovest e nort-ovest. Como igualmente o catalán: nord, nord-est, est, sud-est, sud, sud-oest, oest e nord-oest; e o occitano: nòrd, nòrd-èst, èst, sud-èst, sud, sud-oèst, oèst e nòrd-oèst. E que a diferenza coas linguas xermánicas é mínima ou inexistente, así o noruegués: nord, nordøst, øst, sørost, sør, sørvest, vest e nordvest; o inglés: north, northeast, east, southeast, south, southwest, west e northwest; ou o alemán: norden, nordost, osten, südost, süden, südwest, westen e nordwest.

            Porén antes de que estes xermanismos entrasen no galego e no resto das linguas romances había outras palabras para denominar os puntos cardinais, que afortunadamente seguen a se usar como perfeitos sinónimos: setentrión e (zona, rexión, etc.) boreal para o norte; oriente e levante para o leste; meridión e (zona, rexión, etc.) austral para o sur; e occidente e poñente para o oeste. E mesmo o pobo creou algúns outros como: nacente e raiante para o leste. “Setentrión” ten un uso marcadamente literario, así como os adxectivos “boreal” e “austral”, mentres que “meridión” non está recollido por ningún dicionario galego nin portugués (que tamén admite “merídio” como adxectivo sinónimo de “meridional”) pero si polos dicionarios casteláns. Parece unha incoherencia admitir “setentrión” e o seu adxectivo derivado “setentrional” pero non “meridión” e si o seu adxectivo derivado “meridional”. Mais non se debe esquecer que até hai ben pouco a RAG non admitía a palabra “xove” pero si “xuvenil” e “xuventude”, polo que non desespero dunha futura emenda ao respecto.

            Ademais das desviacións por castelanismos, convén facer fincapé en dúas incorreccións nada castelanistas: o hiperenxebrismo norde e o “lusismo” sul. O primeiro xorde sobre unha base real: a sonorización do T (mudanza do T en D) nas palabras “nordés”, “nordesía” e “nórdico”, e a ideoloxía do diferencialismo lingüístico como reacción á castelanización do idioma, polo que a palabra atinxiu certa fortuna no galego literario de inicios do s.XX (ex.: Álvaro Cunqueiro - Mar ao norde, 1932), chegando mesmo até case finais do mesmo século; hoxe parece unha palabra totalmente desterrada da lingua literaria. Mentres que o “lusismo” sul, comeza a aparecer máis notoriamente cando o portugués principia a ser un modelo para a lingua literaria. A fronteira entre lusismo e arcaísmo é moi feble e moitas veces se califican como lusismos auténticos arcaísmos, mais hai unha comprobación que non adoita deixar lugar á dúbida: a verificación documental da palabra cuestionada no léxico medieval e neste caso a única palabra que se documenta nos textos galegos medievais é “sur”. Con todo, “sul” aparece xa no dicionario de Valladares Núñez (1884), e despois noutros varios dicionarios e mesmo no Glosario de Voces Galegas de Hoxe de Constantino García (1985), como variante de “sur”; xa que logo, trataríase máis dun dialectalismo ca dun lusismo e como é a única opción que contempla o reintegracionismo, agoiro que a palabra seguirá aparecendo en textos ao norte do Miño.

jueves, 4 de junio de 2015

ADAPTACIÓN DA ORTOGRAFÍA PORTUGUESA A OUTRA FALA: O MIRANDÉS

Como ben sabemos o reintegracionismo reivindica a adopción da ortografía portuguesa para o galego, mais unha adopción sen unha adaptación produce erros, ao meu ver. O caso do mirandés, fala asturleonesa do extremo nordés portugués e cooficial na súa zona de uso, é paradigmático do que supón unha adaptación da ortografía portuguesa que queira respectar a idiosincrasia da fala que se quer escribir.

                Resulta lóxico entender que a escasa tradición literaria do mirandés, antes da normativización ortográfica actual, se fixera usando a ortografía portuguesa –a única que coñecían os alfabetizados da zona–, sen ter apenas en conta os textos existentes nas demais variantes da lingua asturleonesa á que pertence esta fala.

                A Convenção Ortográfica da Língua Mirandesa, oficial para a escrita do mirandés e redactada en portugués –onde terei visto isto antes? –, expresa nos seus Princípios gerais: “Estando a aprendizagem do mirandês ligada ao português, a maioria das soluções adoptadas aproxima-se mais das soluções portuguesas que das espanholas” ; e na Apresentação: “O asturiano está hoje dotado de uma norma ortográfica flexível, que dá possibilidade de expressão às suas variedades. Esta norma, contudo, não é adequada à grafia do mirandês: a pesar de pertencerem ao mesmo continuum lingüístico, os dois idiomas ocupam extremos opostos do território respectivo, traduzindo-se o seu afastamento geográfico e o seu alheamento comunicativo em diferenças de fala bastante significativas, que as normas ortográficas respectivas não podem ignorar. Estes motivos e outros –como a influência, em pano de fundo, da ortografia do espanhol e do português– desaconselhavam a procura de uma unidade de escrita transfronteiriça, de difícil e morosa construção.” Por tanto, non queda dúbida ningunha das intencións da normativa ortográfica mirandesa: que a lingua mirandesa quede como idioma rexional portugués, pois este convértese na única referencia normativa tida en conta –de novo estou ante unha historia coñecida–.

                Na ortografía das vogais do mirandés vemos que aínda que estas pertencían orixinalmente ao mesmo sistema ca o resto do asturleonés, igual ca o do castelán ou o do aragonés: de cinco fonemas e tres graos de abertura, a influencia do portugués fixo que o mirandés acabase incorporando unha pronuncia que distingue entre vogais medias abertas e fechadas, aínda que sen carácter fonémico, polo que na ortografía se representa esta maior ou menor abertura segundo as regras do portugués: ciêgo, costiêlha, ouxigénio, castiêlho, nuôsso, heirói, muôrte, tiêrra, chapéu, defrência, fiêrro, puôrta, tiêmpo, fuônte, trés, siête, nuôbe, fuôra, nó (non (en pausa)), etc.

                Tamén se segue a regra das vogais átonas do portugués, polo que as letras E e O moitas veces representan os fonemas I e U respectivamente: bestido (pronunciado como: bistidu), bergonha (birgoña), cebada (sibada), cerrado (sirradu), dezir (disir), bendima (bindima), centeno (sintenu), etc.; molino (mulinu), coneilho (cuneillu), lhibro (llibru), etc.

                O sistema consonántico mirandés ten algunhas diferenzas con respecto ao portugués estándar, sendo a máis rechamante a conservación das sibilantes medievais, comúns nas linguas medievais galegoportuguesa, asturleonesa e castelá, algo que só conservan tamén algunhas falas trasmontanas do portugués. Ten, ao igual ca o portugués, o fonema palatal fricativo xordo escrito con X, coma en galego e asturiano, (xastre, xordo, xara, baixo, xabon…) e mais o palatal fricativo sonoro escrito con J e G+E/I, coma en portugués (hoije, jeito, laranjeira, janeiro, registrar, rejistir…), o alveolar fricativo xordo escrito con S- diante de vogal ou consoante xorda, -SS- entre vogais e -S tras consoante ou en fin de sílaba ou palabra (saber, semitério, screbir, scalada, passo, farsa, triste, ásparo, gustos…) e mais o alveolar fricativo sonoro escrito con S- diante de consoante sonora e -S- entre vogais (mesmo, smagar, cismar, coser, asa, eisemplo…); e ademais unha sibilante dental fricativa xorda que escriben con Ç e C+E/I (çapato, cebada, dieç, caçurro, çquilar, cuçpir, lhuç, paç…) e unha dental fricativa sonora escrita con Z (cozer, dezena, cozinar, zgusto, rapaza, dezir, znudar…).

                Tamén hai diferenciación co portugués, e semellanza co galego e o resto do asturleonés, na existencia do fonema oclusivo palatal xordo, escrito co CH (chama, chabe, cheno, chober, chubir (subir), borracho…), e na inexistencia do fricativo labial sonoro ou labiodental, escrito en portugués co V, letra soamente usada para escribir estranxeirismos pero pronunciada sempre como bilabial (berde, bida, nobenta, ber, bendima, benir, oubir, etc., pero Vénus, Varsóvia, vianense, TV, etc.); e co asturleonés no uso do Y, co valor do semivogal /J/, aínda que soamente nunhas pouquísimas palabras: yê, you, yá, yêuga (egua), yêrba.

                Para representar a consoante nasal final –N usa, ao igual que nos cultismos en portugués (hífen, hímen, sêmen, pólen, abdómen, espécimen, sémen, cânon, elétron, plâncton, líquen, …), o –N: formaçon/formaçones, tambien, region/regiones, algun/alguns, cun (con), nun (non (diante de forma verbal)/nun < en+un), nin, quien, pan/panes, en/an, eimigrórun, ten, deixórun, achégan, afástan, son, stan, etc. Con todo, a pronuncia actual é a dunha vogal nasal sen consoante por influencia da pronuncia portuguesa, do mesmo que xeito que o galego desnasalizou as súas vogais por influencia do castelán.

                Como se ve, aínda que o portugués constitúa case a única referencia normativa na normativización dun estándar mirandés, non se fai unha adopción sen unha certa adaptación que respecte a visualización daquelas peculiaridades fonémicas máis rechamantes do mirandés fronte ao portugués estándar. Tamén na morfoloxía se visualizan certas peculiaridades desta fala asturleonesa tan influída historicamente polo portugués, como á súa vez o asturiano e mais o leonés o están polo castelán –e tamén o galego–.

                Os artigos determinados toman a forma de la ou l’(diante de vogal)/las para o feminino e l/ls para o masculino, sendo esta representación do artigo masculino verdadeiramente unha solución insólita dentro do contexto das linguas romances ibéricas. Xustifícase esta grafía tan peculiar beseándose na pronuncia velarizada deste artigo que se apoia na palabra que o segue ou na que o precede. E os indeterminados escríbense con un/uns para o masculino e ûa/ûas (con til como o do ñ) para o feminino, sendo esta palabra a única do mirandés que leva til, para representar a pronuncia en hiato ou nasal velar do artigo indeterminado feminino; nótese que no segundo caso se está a falar da mesma pronuncia común do artigo indeterminado galego que na normativa estándar se representa como “unha/unhas”, na reintegracionista como “umha/umhas” e na eonaviega como “úa/úas”, cando se pronuncia como hiato e igual ca en estándar galego se se pronuncia como nasal velar.

                Malia que o mirandés fai frecuentes elisións, coma o resto do asturleonés, o uso do apóstrofo, aínda que admitido, é claramente desaconsellado, dado que o estándar portugués non o utiliza fóra dalgunhas mínimas excepcións (cobra-d’água, galinha-d’água, pau-d’óleo, estrela-d’alva…). Así que as elisións fonéticas habituais: en, me, de, que, desde, çque, se, la+vogal; non se representan na escrita, seguindo o modelo de pronuncia portuguesa. Con todo hai excepcións sendo normativo en: la + diante de vogal > l’ (ex.: l’aire); bint’i un, bint’i uito, etc.; e hai tamén algunhas contracións que sempre se escriben xuntas como: al/als; cul(s)(cula(s); del, deilhes/deilha(s); nun(s)/nûa(s); pul(s)/pula(s); mentres que noutros casos existe, coma en portugués, a opción de representar a contración ou non, como: cul(s)/cula(s) ou cun l(s)/cun la(s); cun un(s)/cun ûa(s) ou c’un,cuns/cûa(s) –nótese que só se escribe con apóstrofo a forma masculina en singular para se diferenciar da preposición “cun”–; de un(s)/de ûa(s) ou dun(s)/dûa(s).

                Tamén o mirandés ten, coma o resto do asturleonés, a posición enclítica ou posverbal como normal nos pronomes átonos e seguindo o modelo portugués únense ao verbo mediante o guión ou hífen (dá-me-lo, pido-te-la, deste-le ls lhibros, nun mos-lo dezirá, etc.), mentres que pola contra o asturiano (dámelu, pídotela, dísti-y los llibros, nun noslo dirá, etc. )ou o leonés –e o galego normativo– fano sen guión –fóra do pronome indirecto de terceira persoa “-y/-yos” (lle/lles) que sempre o leva  ao ir unido á palabra anterior–, segundo o modelo castelán, onde o uso do pronome enclítico é moi minoritario.

                Co visto anteriormente poderiamos tirar algunhas conclusións sobre como se podería adaptar a ortografía portuguesa, por exemplo, á nosa lingua. Convén recordar que o reintegracionismo non fixo unha adaptación desta ortografía, senón basicamente unha simple adopción.

martes, 5 de mayo de 2015

OS DERIVADOS DE ECCLESIA EN GALEGO E OUTRAS LINGUAS

A palabra latina ecclesia deixou numerosos derivados nas linguas romances, dada a importancia que o termo tivo, e ten, na práctica da relixión cristiá. Este termo é a adaptación latina da palabra grega ekklesía, que significa “asemblea, reunión”, dado que os primeiros cristiáns, que vivían no leste do imperio romano e tiñan o grego como lingua principal, non posuían templos e practicaban a súa relixión mediante reunións.

                Algunhas linguas conservaron todas as sílabas como as galorromances: o francés église, o normando égllise, o valón eglijhe; o arpitán égllése; as iberorromances: o castelán iglesia, o asturleonés e mais o aragonés ilesia, o portugués igreja, o mirandés eigreija e o galego igrexa; e o  catalán església. E mesmo linguas non romances adaptaron este étimo, desde o propio latín, como as celtas: o bretón iliz, o cornuallés eglos, o galés eglwys e o gaélico escocés e irlandés eaglais; o basco eliza; o grego salentino aglisía; ou desde os seus derivados, como o aimara inglisha tomado do español.

                Mais noutras produciuse aférese, como no occitano glèisa (onde tamén existe a variante sen aférese egleisa, menos usada); e sobre todo nas linguas e dialectos italianos: o italiano chiesa, o piemontés e mais o triestino cesa, o romañol cesa/cisa, o lígur gexa/geija, o siciliano crèsia, o véneto céxa/cesa, o lombardo gesa, o napolitano chiésia, o calabrés chjisa, o corso ghjésgia, o ladino dlijia, o friulano glesie, o sardo creja/crèsia, etc. Mais tamén en linguas non romances como o acerbaixano kilse e o turco kilise, de onde procede o xudeoespañol kilisia/klisa (que tamén coñece as formas de orixe ibérica igleja/iglizia); ou o albanés kisha/kishë.

                Porén, o máis rechamante deste étimo para nós é a gran cantidade de variantes que deixou en galego, a maioría conservadas toponimicamente: eirexa/eirexe (top. Eirexalba = Igrexa branca), eirixa/eirixe, irixe, grixa (top. Grixalba = Igrexa branca), iglesia. E variantes do diminutivo latino ecclesiola: eirexúa, grixoa/grixó, irixoa. No galego medieval documéntanse unha gran cantidade de formas: e(c)clesia, egles(i)a/eglisa, egresya/egresia, egleia/egreia/ egreja, eygreja/eigreja, eigleia/eigreia, e(i)greija, eigrega/eygregya, iglesia/yglisia/igresia, igleia/igleja/iglija, igreia/igreja . Curiosamente a forma iglesia, coincidente coa castelá, non é un castelanismo, pois rexistráse en textos galegos xa desde o s.XIII, sendo ademais a forma máis documentada con diferenza fronte a igreja e as súas variantes; con todo, sempre aparece en textos notariais e nunca en textos literarios, onde a forma estándar do portugués e orixe da forma normativa actual, é a máis usada xunto coas súas variantes egreja e, sobre todo, eigreja. Secasí, Igrexa é a única forma que recolle o normativo dRAG, mentres que o dXerais (Gran Dicionario Xerais da Lingua) tamén inclúe as formas eirexa/eirexe e grixa como termos sinónimos non estándares de igrexa, e iglesia/igresia e mais iglexa/igrexa como formas incorrectas; curiosamente non recolle a voz popularísima ilesia incluída en varios dicionarios anteriores e no Glosario de Voces Galegas de Hoxe (1985), forma coincidente coas normativas asturiana e aragonesa e case seguro vulgarismo de iglesia.

                Non obstante, hai un pequeno grupo de linguas romances que derivaron a súa denominación para “igrexa” da palabra latina basilica: as linguas balcanorromances romanesa biserica e aromana bisearica, o extinto dálmata basalka e o romanche baselg(i)a.

                As linguas xermánicas e algunhas outras tamén derivan as súas denominacións para “igrexa” do grego, mais doutra raíz diferente: kyriakós oíkos (casa do Señor), expresión usada na época bizantina; sendo a primeira palabra a orixe do alemán kirche, luxemburgués kierch, alemán suízo chile, danés e noruegués kirke, sueco kyrka, islandés e faeroés kirkja, neonoruegués kyrkje, escocés e inglés setentrional kirk, neerlandés e africáner kerk e do inglés church, cunha mudanza de son rechamante. E a través destas linguas pasou a idiomas ben diferentes como o finés kirkko, o estoniano kirik ou o lapón girku, o manés keeill, quizais tomado do noruegués ou do escocés, o malaio gercja ou o esperanto kirko.

lunes, 6 de abril de 2015

BOTAR DE MENOS ou ACHAR DE MENOS

Segundo nos din varias obras lexicográficas a expresión castelá “echar de menos” provén da expresión galego-portuguesa “achar menos” –aínda que algúns só falan de portugués medieval esquecendo que a Romanística indica o termo “galego-portugués” para denominar  a lingua común medieval dos reinos de Galiza e Portugal, mais o tradicional desprezo da lingüística española polo galego merecería un libro de seu–. A mudanza que se produciu na frase castelá foi debida á semellanza fonética entre os verbos “echar” e “achar” e non á similitude de significados. Co paso do tempo esta expresión galego-portuguesa desapareceu da lingua oral e soamente sobreviviu no idioma castelán, incorporando a preposición “de” entre o verbo e o adverbio, de onde pasaría de novo á lingua galega moderna, que a adapta trocando o verbo castelán polo seu equivalente galego: “botar de menos”.
                O dicionario RAG non recolle esta expresión e si a súa equivalente: “ botar en falta/falla”. Tampouco o de Xerais a recolle, pero si o de Galaxia; e o portugués traduce esta expresión por:” sentir saudade/falta de”. Ex.: boto de menos a Xoana = sinto saudade/falta de Joana.
                Se o verbo “botar”, con diferentes acepcións, ten un significado básico de “guindar, lanzar”, como comprobamos coa seguinte fraseoloxía:
Botar chispas.
Botar terra a un asunto.
Botar man de algo.
Botar a culpa.
Botar leña ao lume.
Botar unha man.
Botar na cara.
Botar lume (pórse colérico).
Botar por ela.
Entón, vemos a incoherencia da frase: botar de menos = guindar de menos?

                Non sería máis lóxico recuperar a expresión orixinal, que aínda que hai moito que desapareceu segue a ter un significado nítido que non precisa explicación ningunha: “achar de menos”. Coido que se o dicionario RAG recollese a expresión castelán: “botar de menos”, e indicase a recomendación de empregar no seu lugar a forma: “achar de menos”, faría máis pola recuperación dunha lingua enxebre ca coa simple omisión do castelanismo.

miércoles, 4 de marzo de 2015

A METÁTESE

A metátese é o troco de lugar dalgún son nunha palabra, atraído ou repelido un por outro. É un fenómeno moi habitual na lingua e non existe lingua romance que non o coñeza, mais cando o estándar decide incorporar estas mudanzas?

                Manuel Ferreiro na súa “Gramática histórica galega” demóstranos que o fenómeno forma parte da nosa lingua patrimonial desde o inicio: integrare > entregar, inter > entre, semper > sempre, pro > por, super > sobre, quattuor > catro, pigritia > preguiza, pipere > prebe, en + ruga > engurra, arrizar (med) > acirrar, integru > entrego/antergo, appectorare > apertar, parabola > palabra, etc.

                Os resultados son, loxicamente, diferentes segundo os idiomas, así en catalán: persicus > pressicus > préssec (pexego), frumentum > froment > forment (trigo, aínda que se prefere o seu sinónimo: blat), boreas > bòria > boira (néboa, vocábulo tamén aragonés que significa “nube” e úsase boira baixa para “néboa”), aquila > àguila/àliga (curiosamente o galego presenta tamén ten dobrete na mesma palabra:” aguia/aiga,aigue”, aínda que a primeira sexa a forma estandarizada), equa > egua/euga (sendo a primeira a forma máis usada), etc.

                En castelán: periculum > pericolo > periglo > peligro, crusta > crosta > costra, mus caeculus > murciégalo > murciélago, miraculum > miracolo > miraglo > milagro (tamén en galego: milagre, mais no galego medieval era “miragre”), al-Jaza’ir > Algérie > Algelia > Argelia (compartido co portugués: Argélia, pero non co galego: Alxeria), palude > padule >paúl  (palabra tamén existente en portugués: paul, pero non en galego), crocodilus > cocodrilo (tamén en italiano: coccodrillo, sardo: cocodrillu, catalán e occitano: cocodril), animalia > alimaña (en galego existe “alimaria” para o mesmo concepto), praesepe > pesebre, crepare > quebrar (como en portugués, mentres que o estándar galego prefire a forma sen metátese: crebar), etc.

                En portugués: merulu > melro (en galego tamén existe, pero úsase máis “merlo”, que é a forma estándar), *prettu > perto (variante tamén existente en galego), tenebra > treva (tamén existente en galego: treba), *praecunctare > perguntar (tamén existente en galego), turbone > trovão (trono; en galego existe “trebón” co significado de “tempestade”), etc.


                Mais cando o estándar decide incorporar estas mudanzas? Por que si nunhas palabras e non noutras, hai un criterio selectivo imparcial? Velaquí algunhas palabras moi usadas que non pasan a criba: melro (estándar en portugués), freba (febra), drento, cadavre, probe, pirmeiro, percurar (procurar), treba (estándar en portugués: treva), cicais (quizais), chata (tacha), etc. De certo que descoñezo cal é o criterio que desbota palabras máis usadas no galego popular (cadavre, probe, chata, freba, pelengrín, …) polas variantes que coinciden co castelán, cando noutras é este mesmo uso popular o que as escolle (engurra, prebe, apertar, …): misterios da RAG.

miércoles, 4 de febrero de 2015

A recuperación de arcaísmos

O dicionario RAG define o arcaísmo lingüístico como “o elemento lingüístico que resulta arcaico con respecto a un momento determinado dunha lingua”, xa que logo, toda construción gramatical, léxica ou mesmo fonética galegas que xa non se usen no momento actual, aínda que sexan absolutamente galegas, constitúen arcaísmos do noso idioma.
                Por tanto, de sermos sinceros, podemos afirmar que unha parte substancial do noso léxico estándar está constituído por arcaísmos que deixaron de selo, así pasou con palabras tan correntes como: “igrexa”, “pobo”, “Deus”e “adeus”, “avó/avoa”, “liberdade”, “anxo”, “cruzamento”, “illa”, “ar”, etc., que foron substituídas polos castelanismos correspondentes no vocabulario común dos galegofalantes. Mais todos estes arcaísmos compartían un dato importantísimo, fóra da súa desaparición da fala: eran as auténticas palabras galegas que designaban esas cousas, seres ou conceptos; e por riba estaban perfeitamente vivas no portugués.
                Mais a miña proposta non vai na dirección, esixíbel por calquera amador dunha lingua o máis enxebre posíbel, da recuperación do léxico patrimonial substituído polos castelanismos; senón na reivindicación de recuperar e incorporar á nosa lingua literaria ese caudal de léxico arcaico que existe na nosa literatura medieval, tal como fan outros idiomas, así o castelán (fierro, maguer, yantar, asaz, conseja, empero, prieto (=escuro), ginesta, etc.) ou o portugués (quiçá, ceroula, outrossim, à guisa de, magote (morea), etc.). Con todo, non se debe esquecer que xa houbo unha serie de arcaísmos que se usaron literariamente, con maior ou menor fortuna, e dos que apenas uns ficaron no noso estándar: ren, drudo, etc; mais a maioría non conseguiron permanecer no galego actual: capiduo/capídoo, tiduo/tídoo, caloña (calumnia), seenzo (silencio), outo, maor, ouciao (océano), homaxe, estoria (conservado no portugués co valor de “historia ficticia, conto”), caor (calor), xinea (liñaxe), etc.; se ben algúns están nun limbo de uso posíbel pero non sancionado pola RAG como: vegada, conquerer, moimento (como “monumento funerario”), mor, miragre, allur (noutra parte), meo, etc.; todos recollidos polo Gran Dicionario Xerais da Lingua, pero só “mor”, como variante de “maior”, polo Dicionario RAG.
                Curiosamente o escritor, e académico da RAG, D. X. Cabana usa algúns arcaísmos nas súas traducións ao galego de obras clásicas medievais, así na tradución do Cancioneiro de Petrarca bota man de termos como: cór (corazón), frume (río) ou outrén (outra persoa; palabra aceptada polo portugués: outrem). Ex.:
Que adoza todo cór e o meu abruma.
Se eu me estremezo e sinto o cór xeado.
En cór de dona pouco tempo dura.
Moverse os montes e deterse os frumes.
Frume que enche o meu pranto a todas horas.
Eis que uns viven de olor no grande frume.
Dóeme un a min, e a outrén.
Tanto leva consigo e pon noutrén.
E así noxos pra outrén, pra si tormentos.
Mais ningunha destas tres palabras recolle o dicionario da RAG e si recolle pero rexeita a última o dicionario Xerais.
                A lingua literaria ten as súas propias regras dentro de calquera idioma e o galego non debe ser unha excepción. Por tanto, benvidos sexan todos os arcaísmos que enriquezan a nosa lingua culta e que sexan recollidos como tales polos nosos dicionarios.

P.S.:
                Antes de pór este texto no blogue, recibo a nova tradución d’A divina comedia de D. X. Cabana. Nela engade un vocabulario final con todas as palabras incluídas no texto que se desvían do estándar: dialectalismos, cultismos e arcaísmos.  Entre estes últimos recolle vocábulos, ademais dos xa mencionados (cór, frume e outrén) como: abiso (abismo), acitara (tapiz), allur/allures, ancela (serva), animalla, baixel, carregar, caudel (xefe militar), compaso, decer (descender), desmo, encalzo (seguimento), escontra, esprito, fardar (vestir), ler (mar), louvanza/louvor, macela (pesar, dor), marteiro (martirio), meán/meo/meogo, moimento, nau, pena (pluma), perto, rota (ruta), sembrante, en torno (ao redor), sina (bandeira), vegada ou viso (aspecto, vista).

                Nótese que o tradutor, aínda que é membro da RAG, se mostra moi crítico coas carencias e criterios do dicionario da RAG. Daquela quen está a decidir o corpus léxico normativo do galego?