jueves, 4 de junio de 2015

ADAPTACIÓN DA ORTOGRAFÍA PORTUGUESA A OUTRA FALA: O MIRANDÉS

Como ben sabemos o reintegracionismo reivindica a adopción da ortografía portuguesa para o galego, mais unha adopción sen unha adaptación produce erros, ao meu ver. O caso do mirandés, fala asturleonesa do extremo nordés portugués e cooficial na súa zona de uso, é paradigmático do que supón unha adaptación da ortografía portuguesa que queira respectar a idiosincrasia da fala que se quer escribir.

                Resulta lóxico entender que a escasa tradición literaria do mirandés, antes da normativización ortográfica actual, se fixera usando a ortografía portuguesa –a única que coñecían os alfabetizados da zona–, sen ter apenas en conta os textos existentes nas demais variantes da lingua asturleonesa á que pertence esta fala.

                A Convenção Ortográfica da Língua Mirandesa, oficial para a escrita do mirandés e redactada en portugués –onde terei visto isto antes? –, expresa nos seus Princípios gerais: “Estando a aprendizagem do mirandês ligada ao português, a maioria das soluções adoptadas aproxima-se mais das soluções portuguesas que das espanholas” ; e na Apresentação: “O asturiano está hoje dotado de uma norma ortográfica flexível, que dá possibilidade de expressão às suas variedades. Esta norma, contudo, não é adequada à grafia do mirandês: a pesar de pertencerem ao mesmo continuum lingüístico, os dois idiomas ocupam extremos opostos do território respectivo, traduzindo-se o seu afastamento geográfico e o seu alheamento comunicativo em diferenças de fala bastante significativas, que as normas ortográficas respectivas não podem ignorar. Estes motivos e outros –como a influência, em pano de fundo, da ortografia do espanhol e do português– desaconselhavam a procura de uma unidade de escrita transfronteiriça, de difícil e morosa construção.” Por tanto, non queda dúbida ningunha das intencións da normativa ortográfica mirandesa: que a lingua mirandesa quede como idioma rexional portugués, pois este convértese na única referencia normativa tida en conta –de novo estou ante unha historia coñecida–.

                Na ortografía das vogais do mirandés vemos que aínda que estas pertencían orixinalmente ao mesmo sistema ca o resto do asturleonés, igual ca o do castelán ou o do aragonés: de cinco fonemas e tres graos de abertura, a influencia do portugués fixo que o mirandés acabase incorporando unha pronuncia que distingue entre vogais medias abertas e fechadas, aínda que sen carácter fonémico, polo que na ortografía se representa esta maior ou menor abertura segundo as regras do portugués: ciêgo, costiêlha, ouxigénio, castiêlho, nuôsso, heirói, muôrte, tiêrra, chapéu, defrência, fiêrro, puôrta, tiêmpo, fuônte, trés, siête, nuôbe, fuôra, nó (non (en pausa)), etc.

                Tamén se segue a regra das vogais átonas do portugués, polo que as letras E e O moitas veces representan os fonemas I e U respectivamente: bestido (pronunciado como: bistidu), bergonha (birgoña), cebada (sibada), cerrado (sirradu), dezir (disir), bendima (bindima), centeno (sintenu), etc.; molino (mulinu), coneilho (cuneillu), lhibro (llibru), etc.

                O sistema consonántico mirandés ten algunhas diferenzas con respecto ao portugués estándar, sendo a máis rechamante a conservación das sibilantes medievais, comúns nas linguas medievais galegoportuguesa, asturleonesa e castelá, algo que só conservan tamén algunhas falas trasmontanas do portugués. Ten, ao igual ca o portugués, o fonema palatal fricativo xordo escrito con X, coma en galego e asturiano, (xastre, xordo, xara, baixo, xabon…) e mais o palatal fricativo sonoro escrito con J e G+E/I, coma en portugués (hoije, jeito, laranjeira, janeiro, registrar, rejistir…), o alveolar fricativo xordo escrito con S- diante de vogal ou consoante xorda, -SS- entre vogais e -S tras consoante ou en fin de sílaba ou palabra (saber, semitério, screbir, scalada, passo, farsa, triste, ásparo, gustos…) e mais o alveolar fricativo sonoro escrito con S- diante de consoante sonora e -S- entre vogais (mesmo, smagar, cismar, coser, asa, eisemplo…); e ademais unha sibilante dental fricativa xorda que escriben con Ç e C+E/I (çapato, cebada, dieç, caçurro, çquilar, cuçpir, lhuç, paç…) e unha dental fricativa sonora escrita con Z (cozer, dezena, cozinar, zgusto, rapaza, dezir, znudar…).

                Tamén hai diferenciación co portugués, e semellanza co galego e o resto do asturleonés, na existencia do fonema oclusivo palatal xordo, escrito co CH (chama, chabe, cheno, chober, chubir (subir), borracho…), e na inexistencia do fricativo labial sonoro ou labiodental, escrito en portugués co V, letra soamente usada para escribir estranxeirismos pero pronunciada sempre como bilabial (berde, bida, nobenta, ber, bendima, benir, oubir, etc., pero Vénus, Varsóvia, vianense, TV, etc.); e co asturleonés no uso do Y, co valor do semivogal /J/, aínda que soamente nunhas pouquísimas palabras: yê, you, yá, yêuga (egua), yêrba.

                Para representar a consoante nasal final –N usa, ao igual que nos cultismos en portugués (hífen, hímen, sêmen, pólen, abdómen, espécimen, sémen, cânon, elétron, plâncton, líquen, …), o –N: formaçon/formaçones, tambien, region/regiones, algun/alguns, cun (con), nun (non (diante de forma verbal)/nun < en+un), nin, quien, pan/panes, en/an, eimigrórun, ten, deixórun, achégan, afástan, son, stan, etc. Con todo, a pronuncia actual é a dunha vogal nasal sen consoante por influencia da pronuncia portuguesa, do mesmo que xeito que o galego desnasalizou as súas vogais por influencia do castelán.

                Como se ve, aínda que o portugués constitúa case a única referencia normativa na normativización dun estándar mirandés, non se fai unha adopción sen unha certa adaptación que respecte a visualización daquelas peculiaridades fonémicas máis rechamantes do mirandés fronte ao portugués estándar. Tamén na morfoloxía se visualizan certas peculiaridades desta fala asturleonesa tan influída historicamente polo portugués, como á súa vez o asturiano e mais o leonés o están polo castelán –e tamén o galego–.

                Os artigos determinados toman a forma de la ou l’(diante de vogal)/las para o feminino e l/ls para o masculino, sendo esta representación do artigo masculino verdadeiramente unha solución insólita dentro do contexto das linguas romances ibéricas. Xustifícase esta grafía tan peculiar beseándose na pronuncia velarizada deste artigo que se apoia na palabra que o segue ou na que o precede. E os indeterminados escríbense con un/uns para o masculino e ûa/ûas (con til como o do ñ) para o feminino, sendo esta palabra a única do mirandés que leva til, para representar a pronuncia en hiato ou nasal velar do artigo indeterminado feminino; nótese que no segundo caso se está a falar da mesma pronuncia común do artigo indeterminado galego que na normativa estándar se representa como “unha/unhas”, na reintegracionista como “umha/umhas” e na eonaviega como “úa/úas”, cando se pronuncia como hiato e igual ca en estándar galego se se pronuncia como nasal velar.

                Malia que o mirandés fai frecuentes elisións, coma o resto do asturleonés, o uso do apóstrofo, aínda que admitido, é claramente desaconsellado, dado que o estándar portugués non o utiliza fóra dalgunhas mínimas excepcións (cobra-d’água, galinha-d’água, pau-d’óleo, estrela-d’alva…). Así que as elisións fonéticas habituais: en, me, de, que, desde, çque, se, la+vogal; non se representan na escrita, seguindo o modelo de pronuncia portuguesa. Con todo hai excepcións sendo normativo en: la + diante de vogal > l’ (ex.: l’aire); bint’i un, bint’i uito, etc.; e hai tamén algunhas contracións que sempre se escriben xuntas como: al/als; cul(s)(cula(s); del, deilhes/deilha(s); nun(s)/nûa(s); pul(s)/pula(s); mentres que noutros casos existe, coma en portugués, a opción de representar a contración ou non, como: cul(s)/cula(s) ou cun l(s)/cun la(s); cun un(s)/cun ûa(s) ou c’un,cuns/cûa(s) –nótese que só se escribe con apóstrofo a forma masculina en singular para se diferenciar da preposición “cun”–; de un(s)/de ûa(s) ou dun(s)/dûa(s).

                Tamén o mirandés ten, coma o resto do asturleonés, a posición enclítica ou posverbal como normal nos pronomes átonos e seguindo o modelo portugués únense ao verbo mediante o guión ou hífen (dá-me-lo, pido-te-la, deste-le ls lhibros, nun mos-lo dezirá, etc.), mentres que pola contra o asturiano (dámelu, pídotela, dísti-y los llibros, nun noslo dirá, etc. )ou o leonés –e o galego normativo– fano sen guión –fóra do pronome indirecto de terceira persoa “-y/-yos” (lle/lles) que sempre o leva  ao ir unido á palabra anterior–, segundo o modelo castelán, onde o uso do pronome enclítico é moi minoritario.

                Co visto anteriormente poderiamos tirar algunhas conclusións sobre como se podería adaptar a ortografía portuguesa, por exemplo, á nosa lingua. Convén recordar que o reintegracionismo non fixo unha adaptación desta ortografía, senón basicamente unha simple adopción.

martes, 5 de mayo de 2015

OS DERIVADOS DE ECCLESIA EN GALEGO E OUTRAS LINGUAS

A palabra latina ecclesia deixou numerosos derivados nas linguas romances, dada a importancia que o termo tivo, e ten, na práctica da relixión cristiá. Este termo é a adaptación latina da palabra grega ekklesía, que significa “asemblea, reunión”, dado que os primeiros cristiáns, que vivían no leste do imperio romano e tiñan o grego como lingua principal, non posuían templos e practicaban a súa relixión mediante reunións.

                Algunhas linguas conservaron todas as sílabas como as galorromances: o francés église, o normando égllise, o valón eglijhe; o arpitán égllése; as iberorromances: o castelán iglesia, o asturleonés e mais o aragonés ilesia, o portugués igreja, o mirandés eigreija e o galego igrexa; e o  catalán església. E mesmo linguas non romances adaptaron este étimo, desde o propio latín, como as celtas: o bretón iliz, o cornuallés eglos, o galés eglwys e o gaélico escocés e irlandés eaglais; o basco eliza; o grego salentino aglisía; ou desde os seus derivados, como o aimara inglisha tomado do español.

                Mais noutras produciuse aférese, como no occitano glèisa (onde tamén existe a variante sen aférese egleisa, menos usada); e sobre todo nas linguas e dialectos italianos: o italiano chiesa, o piemontés e mais o triestino cesa, o romañol cesa/cisa, o lígur gexa/geija, o siciliano crèsia, o véneto céxa/cesa, o lombardo gesa, o napolitano chiésia, o calabrés chjisa, o corso ghjésgia, o ladino dlijia, o friulano glesie, o sardo creja/crèsia, etc. Mais tamén en linguas non romances como o acerbaixano kilse e o turco kilise, de onde procede o xudeoespañol kilisia/klisa (que tamén coñece as formas de orixe ibérica igleja/iglizia); ou o albanés kisha/kishë.

                Porén, o máis rechamante deste étimo para nós é a gran cantidade de variantes que deixou en galego, a maioría conservadas toponimicamente: eirexa/eirexe (top. Eirexalba = Igrexa branca), eirixa/eirixe, irixe, grixa (top. Grixalba = Igrexa branca), iglesia. E variantes do diminutivo latino ecclesiola: eirexúa, grixoa/grixó, irixoa. No galego medieval documéntanse unha gran cantidade de formas: e(c)clesia, egles(i)a/eglisa, egresya/egresia, egleia/egreia/ egreja, eygreja/eigreja, eigleia/eigreia, e(i)greija, eigrega/eygregya, iglesia/yglisia/igresia, igleia/igleja/iglija, igreia/igreja . Curiosamente a forma iglesia, coincidente coa castelá, non é un castelanismo, pois rexistráse en textos galegos xa desde o s.XIII, sendo ademais a forma máis documentada con diferenza fronte a igreja e as súas variantes; con todo, sempre aparece en textos notariais e nunca en textos literarios, onde a forma estándar do portugués e orixe da forma normativa actual, é a máis usada xunto coas súas variantes egreja e, sobre todo, eigreja. Secasí, Igrexa é a única forma que recolle o normativo dRAG, mentres que o dXerais (Gran Dicionario Xerais da Lingua) tamén inclúe as formas eirexa/eirexe e grixa como termos sinónimos non estándares de igrexa, e iglesia/igresia e mais iglexa/igrexa como formas incorrectas; curiosamente non recolle a voz popularísima ilesia incluída en varios dicionarios anteriores e no Glosario de Voces Galegas de Hoxe (1985), forma coincidente coas normativas asturiana e aragonesa e case seguro vulgarismo de iglesia.

                Non obstante, hai un pequeno grupo de linguas romances que derivaron a súa denominación para “igrexa” da palabra latina basilica: as linguas balcanorromances romanesa biserica e aromana bisearica, o extinto dálmata basalka e o romanche baselg(i)a.

                As linguas xermánicas e algunhas outras tamén derivan as súas denominacións para “igrexa” do grego, mais doutra raíz diferente: kyriakós oíkos (casa do Señor), expresión usada na época bizantina; sendo a primeira palabra a orixe do alemán kirche, luxemburgués kierch, alemán suízo chile, danés e noruegués kirke, sueco kyrka, islandés e faeroés kirkja, neonoruegués kyrkje, escocés e inglés setentrional kirk, neerlandés e africáner kerk e do inglés church, cunha mudanza de son rechamante. E a través destas linguas pasou a idiomas ben diferentes como o finés kirkko, o estoniano kirik ou o lapón girku, o manés keeill, quizais tomado do noruegués ou do escocés, o malaio gercja ou o esperanto kirko.

lunes, 6 de abril de 2015

BOTAR DE MENOS ou ACHAR DE MENOS

Segundo nos din varias obras lexicográficas a expresión castelá “echar de menos” provén da expresión galego-portuguesa “achar menos” –aínda que algúns só falan de portugués medieval esquecendo que a Romanística indica o termo “galego-portugués” para denominar  a lingua común medieval dos reinos de Galiza e Portugal, mais o tradicional desprezo da lingüística española polo galego merecería un libro de seu–. A mudanza que se produciu na frase castelá foi debida á semellanza fonética entre os verbos “echar” e “achar” e non á similitude de significados. Co paso do tempo esta expresión galego-portuguesa desapareceu da lingua oral e soamente sobreviviu no idioma castelán, incorporando a preposición “de” entre o verbo e o adverbio, de onde pasaría de novo á lingua galega moderna, que a adapta trocando o verbo castelán polo seu equivalente galego: “botar de menos”.
                O dicionario RAG non recolle esta expresión e si a súa equivalente: “ botar en falta/falla”. Tampouco o de Xerais a recolle, pero si o de Galaxia; e o portugués traduce esta expresión por:” sentir saudade/falta de”. Ex.: boto de menos a Xoana = sinto saudade/falta de Joana.
                Se o verbo “botar”, con diferentes acepcións, ten un significado básico de “guindar, lanzar”, como comprobamos coa seguinte fraseoloxía:
Botar chispas.
Botar terra a un asunto.
Botar man de algo.
Botar a culpa.
Botar leña ao lume.
Botar unha man.
Botar na cara.
Botar lume (pórse colérico).
Botar por ela.
Entón, vemos a incoherencia da frase: botar de menos = guindar de menos?

                Non sería máis lóxico recuperar a expresión orixinal, que aínda que hai moito que desapareceu segue a ter un significado nítido que non precisa explicación ningunha: “achar de menos”. Coido que se o dicionario RAG recollese a expresión castelán: “botar de menos”, e indicase a recomendación de empregar no seu lugar a forma: “achar de menos”, faría máis pola recuperación dunha lingua enxebre ca coa simple omisión do castelanismo.

miércoles, 4 de marzo de 2015

A METÁTESE

A metátese é o troco de lugar dalgún son nunha palabra, atraído ou repelido un por outro. É un fenómeno moi habitual na lingua e non existe lingua romance que non o coñeza, mais cando o estándar decide incorporar estas mudanzas?

                Manuel Ferreiro na súa “Gramática histórica galega” demóstranos que o fenómeno forma parte da nosa lingua patrimonial desde o inicio: integrare > entregar, inter > entre, semper > sempre, pro > por, super > sobre, quattuor > catro, pigritia > preguiza, pipere > prebe, en + ruga > engurra, arrizar (med) > acirrar, integru > entrego/antergo, appectorare > apertar, parabola > palabra, etc.

                Os resultados son, loxicamente, diferentes segundo os idiomas, así en catalán: persicus > pressicus > préssec (pexego), frumentum > froment > forment (trigo, aínda que se prefere o seu sinónimo: blat), boreas > bòria > boira (néboa, vocábulo tamén aragonés que significa “nube” e úsase boira baixa para “néboa”), aquila > àguila/àliga (curiosamente o galego presenta tamén ten dobrete na mesma palabra:” aguia/aiga,aigue”, aínda que a primeira sexa a forma estandarizada), equa > egua/euga (sendo a primeira a forma máis usada), etc.

                En castelán: periculum > pericolo > periglo > peligro, crusta > crosta > costra, mus caeculus > murciégalo > murciélago, miraculum > miracolo > miraglo > milagro (tamén en galego: milagre, mais no galego medieval era “miragre”), al-Jaza’ir > Algérie > Algelia > Argelia (compartido co portugués: Argélia, pero non co galego: Alxeria), palude > padule >paúl  (palabra tamén existente en portugués: paul, pero non en galego), crocodilus > cocodrilo (tamén en italiano: coccodrillo, sardo: cocodrillu, catalán e occitano: cocodril), animalia > alimaña (en galego existe “alimaria” para o mesmo concepto), praesepe > pesebre, crepare > quebrar (como en portugués, mentres que o estándar galego prefire a forma sen metátese: crebar), etc.

                En portugués: merulu > melro (en galego tamén existe, pero úsase máis “merlo”, que é a forma estándar), *prettu > perto (variante tamén existente en galego), tenebra > treva (tamén existente en galego: treba), *praecunctare > perguntar (tamén existente en galego), turbone > trovão (trono; en galego existe “trebón” co significado de “tempestade”), etc.


                Mais cando o estándar decide incorporar estas mudanzas? Por que si nunhas palabras e non noutras, hai un criterio selectivo imparcial? Velaquí algunhas palabras moi usadas que non pasan a criba: melro (estándar en portugués), freba (febra), drento, cadavre, probe, pirmeiro, percurar (procurar), treba (estándar en portugués: treva), cicais (quizais), chata (tacha), etc. De certo que descoñezo cal é o criterio que desbota palabras máis usadas no galego popular (cadavre, probe, chata, freba, pelengrín, …) polas variantes que coinciden co castelán, cando noutras é este mesmo uso popular o que as escolle (engurra, prebe, apertar, …): misterios da RAG.

miércoles, 4 de febrero de 2015

A recuperación de arcaísmos

O dicionario RAG define o arcaísmo lingüístico como “o elemento lingüístico que resulta arcaico con respecto a un momento determinado dunha lingua”, xa que logo, toda construción gramatical, léxica ou mesmo fonética galegas que xa non se usen no momento actual, aínda que sexan absolutamente galegas, constitúen arcaísmos do noso idioma.
                Por tanto, de sermos sinceros, podemos afirmar que unha parte substancial do noso léxico estándar está constituído por arcaísmos que deixaron de selo, así pasou con palabras tan correntes como: “igrexa”, “pobo”, “Deus”e “adeus”, “avó/avoa”, “liberdade”, “anxo”, “cruzamento”, “illa”, “ar”, etc., que foron substituídas polos castelanismos correspondentes no vocabulario común dos galegofalantes. Mais todos estes arcaísmos compartían un dato importantísimo, fóra da súa desaparición da fala: eran as auténticas palabras galegas que designaban esas cousas, seres ou conceptos; e por riba estaban perfeitamente vivas no portugués.
                Mais a miña proposta non vai na dirección, esixíbel por calquera amador dunha lingua o máis enxebre posíbel, da recuperación do léxico patrimonial substituído polos castelanismos; senón na reivindicación de recuperar e incorporar á nosa lingua literaria ese caudal de léxico arcaico que existe na nosa literatura medieval, tal como fan outros idiomas, así o castelán (fierro, maguer, yantar, asaz, conseja, empero, prieto (=escuro), ginesta, etc.) ou o portugués (quiçá, ceroula, outrossim, à guisa de, magote (morea), etc.). Con todo, non se debe esquecer que xa houbo unha serie de arcaísmos que se usaron literariamente, con maior ou menor fortuna, e dos que apenas uns ficaron no noso estándar: ren, drudo, etc; mais a maioría non conseguiron permanecer no galego actual: capiduo/capídoo, tiduo/tídoo, caloña (calumnia), seenzo (silencio), outo, maor, ouciao (océano), homaxe, estoria (conservado no portugués co valor de “historia ficticia, conto”), caor (calor), xinea (liñaxe), etc.; se ben algúns están nun limbo de uso posíbel pero non sancionado pola RAG como: vegada, conquerer, moimento (como “monumento funerario”), mor, miragre, allur (noutra parte), meo, etc.; todos recollidos polo Gran Dicionario Xerais da Lingua, pero só “mor”, como variante de “maior”, polo Dicionario RAG.
                Curiosamente o escritor, e académico da RAG, D. X. Cabana usa algúns arcaísmos nas súas traducións ao galego de obras clásicas medievais, así na tradución do Cancioneiro de Petrarca bota man de termos como: cór (corazón), frume (río) ou outrén (outra persoa; palabra aceptada polo portugués: outrem). Ex.:
Que adoza todo cór e o meu abruma.
Se eu me estremezo e sinto o cór xeado.
En cór de dona pouco tempo dura.
Moverse os montes e deterse os frumes.
Frume que enche o meu pranto a todas horas.
Eis que uns viven de olor no grande frume.
Dóeme un a min, e a outrén.
Tanto leva consigo e pon noutrén.
E así noxos pra outrén, pra si tormentos.
Mais ningunha destas tres palabras recolle o dicionario da RAG e si recolle pero rexeita a última o dicionario Xerais.
                A lingua literaria ten as súas propias regras dentro de calquera idioma e o galego non debe ser unha excepción. Por tanto, benvidos sexan todos os arcaísmos que enriquezan a nosa lingua culta e que sexan recollidos como tales polos nosos dicionarios.

P.S.:
                Antes de pór este texto no blogue, recibo a nova tradución d’A divina comedia de D. X. Cabana. Nela engade un vocabulario final con todas as palabras incluídas no texto que se desvían do estándar: dialectalismos, cultismos e arcaísmos.  Entre estes últimos recolle vocábulos, ademais dos xa mencionados (cór, frume e outrén) como: abiso (abismo), acitara (tapiz), allur/allures, ancela (serva), animalla, baixel, carregar, caudel (xefe militar), compaso, decer (descender), desmo, encalzo (seguimento), escontra, esprito, fardar (vestir), ler (mar), louvanza/louvor, macela (pesar, dor), marteiro (martirio), meán/meo/meogo, moimento, nau, pena (pluma), perto, rota (ruta), sembrante, en torno (ao redor), sina (bandeira), vegada ou viso (aspecto, vista).

                Nótese que o tradutor, aínda que é membro da RAG, se mostra moi crítico coas carencias e criterios do dicionario da RAG. Daquela quen está a decidir o corpus léxico normativo do galego?

lunes, 5 de enero de 2015

As conxuncións COMA e CA esixen o seu lugar

Acabo de rematar de ler unha novela: “Sangue 12” de Cris Pavón, que recomendo aos amadores da temática gótico-fantástica. É un libro en xeral ben escrito pero que incorre sitemáticamente nun importante erro gramátical: a ausencia dos comparativos “coma” e “ca” nos casos onde o seu uso é prescritivo.

                A autora escribe frases como: foi máis forte que ela, ninguén o sabe mellor que eu, terei unha nena como eu, unhas horas antes que eu, con menos carácter que ela, que foses como eu, recollerche o pelo como ela, quero ser como ti, se ves o mesmo que eu, etc.

                Eis un problema que comeza a ser máis frecuente do que debería, pois son moitos os autores que caen no mesmo erro de ignoraren a existencia destas conxuncións comparativas. Descoñezo se por influencia do portugués ou do castelán –aínda que aposto por este sen medo–, que descoñecen tales conxuncións.

                Con todo, convén saber que estas dúas conxuncións son lexítimas descendentes das latinas “quomodo ac” e “quam” e que a normativa indica, nas entradas correspondentes do Dicionario RAG, que “ca” é obrigatoria diante de pronome persoal, opcional no resto das comparacións agás diante dun verbo en forma persoal, onde se substitúe por “do que” (seu irmán é o mesmo ca el, traballa menos ca min, é mellor isto ca iso, chegou despois ca min, mais bebes máis do que deberas); e que “coma” tamén é obrigatoria diante de pronome persoal, opcional no resto das comparacións catar diante dun verbo en forma persoal, onde se substitúe por “como” (é parvo coma ti, mais é parvo como es ti). Esta conxunción comparativa é recomendábel usala cando equivale a “igual ca” pero non cando equivale a “segundo/conforme” ou a “en calidade de”, casos en que hai que usar a conxunción “como”.

                É certo que os partidarios de achegar a nosa gramática ao portugués preferen o uso das formas “que” e “como” en todas as comparacións fóra das que van diante de pronome persoal. Algo que a normativa permite. Así X. R. Freixeiro Mato no seu libro “Lingua de calidade” di: “[…] a mello opción da escrita, a meu ver, é empregarmos neste caso que como comparativo (Meu pai é máis alto que o teu), que non impide a mesma realización fonética –que “ca o”, indicado con anterioridade–. […]; as conxuncións coma e ca son de uso obrigado cando seguidas dos pronomes persoais tónicos min, vostede(s), el, ela, nós, vós, eles e elas; no resto dos casos semella preferíbel utilizarmos como e que / do que, respectivamente; que pode substituírse por do que, obrigatorio cando figurar un verbo no segundo termo da comparación (Éche máis alto do que pensaba); da mesma forma, como é obrigado se o segundo termo é unha cláusula con verbo expreso (Non é tan listo como dicían).”

                Obviamente o reintegracionismo, seguindo o exemplo do portugués, non contempla o uso destas conxuncións comparativas, nin sequera nos supostos mínimos diante dos pronomes persoais, que para el son simples variantes vulgares ou dialectais de que e como. Así no “Manual galego de língua e estilo” de M. Castro Lopes, B. Peres Bieites e E. Sanches Maragoto din: “As fórmulas que iremos utilizar para a construçom da comparaçom em galego serám as básicas do padrom português. Isto quer dizer que elementos do tipo ca e coma ficam reservados à oralidade.” E o exemplo que poñen non deixa marxe á dúbida: “Estudaste muito mais do que eu / Estudaste muito mais que eu.

                Malia ser o profesor Freixeiro Mato un lingüísta moi acertado nas súas recomendacións a prol dun galego máis autoidentificado e menos castelanizado, nesta ocasión discrepo notabelmente da súa opinión. Porque considero que estas conxuncións son galego enxebre e engaden un “plus” ao noso idioma como característica propia, algo que toda lingua ten face ás súas linguas veciñas, como o mesmo portugués ten algunhas características gramaticais descoñecidas polo galego: a mesoclise pronominal no verbo ou o uso de tempos compostos na súa conxugación verbal (aínda que isto último tamén o inclúen os reintegracionistas na conxugación galega contra toda evidencia de uso); aínda que é ben certo que o galego ten máis características propias que o portugués descoñece, por exemplo: posesivos de pertenza (de meu, etc.) e de distribución (cadanseu, etc.), pronome átono dativo (che) e unión de dativo e acusativo para a 3ª persoa de plural (llelo, etc.), e xaora as conxuncións comparativas “coma” e “ca”.

                Nun excelente traballo, publicado en Cadernos de Lingua nº 34 (2012), o profesor J. M. Pérez Fernández describe e exemplifica o uso destas conxuncións por escritores clásicos e contemporáneos: Vicente Risco (Os seus ollos reluman coma brasas da noite), Álvaro Cunqueiro (Si sintes que brincan polo camiño uns canciños coma ratos, aviva o trote), A. R. Castelao (El sinte que o son vaise perdendo, coma un crepúsculo), Ánxel Fole (Coma en moitas autras aldeas, hai eilí o costume de comer o caldo detrás), R. Otero Pedrayo (As libras de chiculate postas coma volumes ou ladrillos), X. Neira Vilas (Na coresma sintinme máis ledo ca antes; coma quen dis, un ninguén), etc. Non podo evitar copiar dúas reflexións deste autor que acaen ao meu discurso: “No tocante ao sistema de comparación, o pobo de Galicia nos seus catro cantos coincide con asombrosa precisión no emprego das fórmulas arriba descritas, en tanto que os escritores incorren en incoherencias inadmisibles tratándose de textos, algo que se fai visible ó ollo.””O galego da cultura debería esforzarse por buscar un maior amarre nas raíces populares, se non quere que máis pronto ca tarde a nosa lingua quede diluída e perdida na marea do castelán.”


                Eu non critico que, tal como permite a normativa, cada autor utilice ou non estas conxuncións comparativas cando o seu uso é opcional, senón que non se usen cando a súa utilización é obrigatoria, é dicir: diante dos pronomes persoais tónicos. Outra opción é escribir segundo a normativa reintegracionista e daquela non se ten por que usalas. Con todo, para os que escriben na normativa oficial recoméndolles que as utilicen, primeiro por ser un trazo distintivo enxebre da nosa lingua e segundo porque poden axudar a un mellor entendemento da frase, coma neste exemplo: “traballan máis coma (igual ca) escravos ca como (en calidade de) labregos”, ou neste outro para evitar unha cacofonía: “Pero hai algo mellor no mundo ca que nos amemos”. Estando claro que o seu uso provén da nosa lingua popular e forma parte da nosa tradición literaria moderna. O galego pode renunciar á súa tradición popular e literaria para fixar o seu estándar? Que idioma fai isto?

domingo, 7 de diciembre de 2014

O outono a través das linguas romances

A palabra outono fai que o galego sexa xunto coas falas veciñas leonesa (outoñu, forma máis común, e outuenu, en Babia e Laciana) e mirandesa (outonho –pronunciada coma en leonés–) as únicas de todas as linguas romances onde o ditongo latino “au-” da palabra autumnus evoluíu para “ou-”, tendo en conta que o portugués estándar actual, aínda que escribe outono, pronuncia “ó’tônu”.

                Esta redución portuguesa, no seu caso co paso intermedio por “ou-“ nunha etapa anterior, do ditongo inicial a “o-“ ou a conservación do ditongo latino “au-“ son, con diferenza, as solucións maioritarias nas linguas romances. Así o castelán otoño e o xudeoespañol otonyo, o francés automne (pronunciado “o’tón”) e demais falas de oil como o normando da illa de Guernsey (autaomme, que tamén usa o sinónimo ertchéyant), o crioulo haitiano (lotòn, coa adición do artigo á palabra), algunha de oc como o provenzal (autoun, que usa a ortografía francesa), e varias das falas galoitálicas: piemontés (otogn), xenovés (ötunno), lombardo de Bérgamo (ötömn) e de Brescia (ótumn), emiliano de Parma (otoun), etc., entre a primeira solución; e coa segunda solución están o arpitán – ou franco-provenzal– (âoton), o occitano estándar (automne), o gascón (autòna e auton) que tamén usa “tardor” por exemplo no aranés (única fala occitana oficial nun territorio), o italiano autunno e a maioría das falas italianas, sobre todo as centromeridionais, como o corso, o siciliano e o calabrés (autumnu), o emiliano-romañol (autöun, autòn, autun), o lombardo occidental (autunn), o veneciano (autuno),etc., e idiomas artificiais como o esperanto e o ido (autuno), a Lingua Franca Nova (autono) ou  interlingua (autumno).

                Sendo esta última tamén a solución do inglés, a nova lingua franca internacional: autumn. Palabra latina incorporada a través do francés medieval que non chegou a se converter en principal até o s.XVI, cando a populación comezou a ser maioritariamente cidadá en Inglaterra e imitaba a fala da corte real. Antes o inglés popular usou principalmente o xermanismo “harvest” (colleita), conservado polas demais linguas xermánicas como o alemán (herbst), o neerlandés (herfst) ou o frisón (hjest). Aínda que nos EUA, principalmente, o latinismo compite co seu sinónimo: “fall”, procedente da frase: “fall of the leaf” (caída da folla).

                Así e todo, hai algunhas outras solucións que, coma a do NW ibérico, escapan das dúas maioritarias. Son os casos do sardo atonzu (forma unificada face á forma campidanesa: atonju, e a logudoresa: attónzu) e do romanche atun, coa redución do ditongo a “a-“; do ladino altonn, o emiliano-romañol avtûn ou o lombardo de Mantua aftun, que consonantizan o ditongo latino, e do romanés e mais o arumano toamna, coa eliminación do ditongo latino.

                E logo están tamén os idiomas que adoptaron unha denominación de orixe diferente da latina “autumnus” como denominación estándar desta estación: tardor en catalán, cunha variante tardaó no catalán occidental que remite máis claramente á palabra latina de orixe “tardatione” (tardanza), tamén existe o sinónimo automne, usado máis en Valencia e como forma poética en Cataluña e os populismos “primavera d’hivern” en Valencia ou “primavera de s’hivern” nas Baleares e “santmiquelada”, polo día de San Miguel (29 de setembro); seronda en asturiano (e tamén en leonés), con seroña como variante minoritaria, que tamén coñece as formas otoñu e otuenu, e unha forma tardíu, que tamén se recolle como leonesismo na fala popular salmantina, que emparenta claramente coa forma estándar catalá e co mesmo significado ca “seronda” (serodia); agüerro en aragonés, coa mesma orixe ca o agòr (e a súa variante abòr) gascón, usado sobre todo en bearnés, a palabra basca agorril ( agosto < agor “seco” + hil “mes”, substituído no basco xeral polo latinismo “abuztu”< agustu), e tamén os populismos “santmigalada” ou “santmiguelada”, coa mesma orixe ca en catalán. Así mesmo o friulano prefire a forma sierade como forma principal face ao seu sinónimo auton; o valón prefire waeyén-tins á forma ôtone; e o normando usa arryire.

                No entanto, non debemos pensar que este esquema se repite nos demais casos de palabras latinas co ditongo “au”, pois no mesmo galego non sempre temos como único resultado “ou”. Así este se dá en palabras como: “tauru > touro” (galego, mirandés –pronunciado “touru”–), “> toro (castelán, aragonés, italiano, véneto, haitiano, catalán –aínda que neste idioma a voz máis usada é “brau”–), “> taureau” (francés), “> touro (portugués –pronunciado “tóru”–), “> toru” (ástur-leonés, corso, siciliano), “> torê, torea” (valón), “> tor” (lombardo, romañol, occitano –ás veces escrito como “taur(e)–), “> taur” (friulano, romanche, romanés) e “> trau” (sardo); “auru > ouro” (galego, mirandés –pronunciado “ouru”–), “> ouru” (leonés occidental), “>oru” (asturiano, leonés oriental, sardo, corso, calabrés, siciliano e portugués –aínda que escrito “ouro” e coa variante “oiro”–), “> oro” (castelán, aragonés, italiano, véneto), “> or” (francés, catalán, piemontés, lombardo, occitano), “> aur (occitano –ten esta solución xunto coa anterior–, friulano, romanche, romañol, romanés) e “>oo” (arpitán, lígur); “paucu > pouco”, “causa > cousa”, “pausare > pousar” ou “raucu > rouco”. Porén tamén temos duplas solucións en palabras como: “audire > ouvir/oír” –con variantes dialectais como “ouír”e “ouguir”–, “laudare > louvar/loar” ou “lauru > louro/loiro”; e solucións diferentes en palabras como: “auricula > orella”, “augustu > agosto”, “auguriu > agoiro”, “fauce > foz”, “claudere > choer” ou “paupere > pobre/probe (pop)”.