domingo, 7 de diciembre de 2014

O outono a través das linguas romances

A palabra outono fai que o galego sexa xunto coas falas veciñas leonesa (outoñu, forma máis común, e outuenu, en Babia e Laciana) e mirandesa (outonho –pronunciada coma en leonés–) as únicas de todas as linguas romances onde o ditongo latino “au-” da palabra autumnus evoluíu para “ou-”, tendo en conta que o portugués estándar actual, aínda que escribe outono, pronuncia “ó’tônu”.

                Esta redución portuguesa, no seu caso co paso intermedio por “ou-“ nunha etapa anterior, do ditongo inicial a “o-“ ou a conservación do ditongo latino “au-“ son, con diferenza, as solucións maioritarias nas linguas romances. Así o castelán otoño e o xudeoespañol otonyo, o francés automne (pronunciado “o’tón”) e demais falas de oil como o normando da illa de Guernsey (autaomme, que tamén usa o sinónimo ertchéyant), o crioulo haitiano (lotòn, coa adición do artigo á palabra), algunha de oc como o provenzal (autoun, que usa a ortografía francesa), e varias das falas galoitálicas: piemontés (otogn), xenovés (ötunno), lombardo de Bérgamo (ötömn) e de Brescia (ótumn), emiliano de Parma (otoun), etc., entre a primeira solución; e coa segunda solución están o arpitán – ou franco-provenzal– (âoton), o occitano estándar (automne), o gascón (autòna e auton) que tamén usa “tardor” por exemplo no aranés (única fala occitana oficial nun territorio), o italiano autunno e a maioría das falas italianas, sobre todo as centromeridionais, como o corso, o siciliano e o calabrés (autumnu), o emiliano-romañol (autöun, autòn, autun), o lombardo occidental (autunn), o veneciano (autuno),etc., e idiomas artificiais como o esperanto e o ido (autuno), a Lingua Franca Nova (autono) ou  interlingua (autumno).

                Sendo esta última tamén a solución do inglés, a nova lingua franca internacional: autumn. Palabra latina incorporada a través do francés medieval que non chegou a se converter en principal até o s.XVI, cando a populación comezou a ser maioritariamente cidadá en Inglaterra e imitaba a fala da corte real. Antes o inglés popular usou principalmente o xermanismo “harvest” (colleita), conservado polas demais linguas xermánicas como o alemán (herbst), o neerlandés (herfst) ou o frisón (hjest). Aínda que nos EUA, principalmente, o latinismo compite co seu sinónimo: “fall”, procedente da frase: “fall of the leaf” (caída da folla).

                Así e todo, hai algunhas outras solucións que, coma a do NW ibérico, escapan das dúas maioritarias. Son os casos do sardo atonzu (forma unificada face á forma campidanesa: atonju, e a logudoresa: attónzu) e do romanche atun, coa redución do ditongo a “a-“; do ladino altonn, o emiliano-romañol avtûn ou o lombardo de Mantua aftun, que consonantizan o ditongo latino, e do romanés e mais o arumano toamna, coa eliminación do ditongo latino.

                E logo están tamén os idiomas que adoptaron unha denominación de orixe diferente da latina “autumnus” como denominación estándar desta estación: tardor en catalán, cunha variante tardaó no catalán occidental que remite máis claramente á palabra latina de orixe “tardatione” (tardanza), tamén existe o sinónimo automne, usado máis en Valencia e como forma poética en Cataluña e os populismos “primavera d’hivern” en Valencia ou “primavera de s’hivern” nas Baleares e “santmiquelada”, polo día de San Miguel (29 de setembro); seronda en asturiano (e tamén en leonés), con seroña como variante minoritaria, que tamén coñece as formas otoñu e otuenu, e unha forma tardíu, que tamén se recolle como leonesismo na fala popular salmantina, que emparenta claramente coa forma estándar catalá e co mesmo significado ca “seronda” (serodia); agüerro en aragonés, coa mesma orixe ca o agòr (e a súa variante abòr) gascón, usado sobre todo en bearnés, a palabra basca agorril ( agosto < agor “seco” + hil “mes”, substituído no basco xeral polo latinismo “abuztu”< agustu), e tamén os populismos “santmigalada” ou “santmiguelada”, coa mesma orixe ca en catalán. Así mesmo o friulano prefire a forma sierade como forma principal face ao seu sinónimo auton; o valón prefire waeyén-tins á forma ôtone; e o normando usa arryire.

                No entanto, non debemos pensar que este esquema se repite nos demais casos de palabras latinas co ditongo “au”, pois no mesmo galego non sempre temos como único resultado “ou”. Así este se dá en palabras como: “tauru > touro” (galego, mirandés –pronunciado “touru”–), “> toro (castelán, aragonés, italiano, véneto, haitiano, catalán –aínda que neste idioma a voz máis usada é “brau”–), “> taureau” (francés), “> touro (portugués –pronunciado “tóru”–), “> toru” (ástur-leonés, corso, siciliano), “> torê, torea” (valón), “> tor” (lombardo, romañol, occitano –ás veces escrito como “taur(e)–), “> taur” (friulano, romanche, romanés) e “> trau” (sardo); “auru > ouro” (galego, mirandés –pronunciado “ouru”–), “> ouru” (leonés occidental), “>oru” (asturiano, leonés oriental, sardo, corso, calabrés, siciliano e portugués –aínda que escrito “ouro” e coa variante “oiro”–), “> oro” (castelán, aragonés, italiano, véneto), “> or” (francés, catalán, piemontés, lombardo, occitano), “> aur (occitano –ten esta solución xunto coa anterior–, friulano, romanche, romañol, romanés) e “>oo” (arpitán, lígur); “paucu > pouco”, “causa > cousa”, “pausare > pousar” ou “raucu > rouco”. Porén tamén temos duplas solucións en palabras como: “audire > ouvir/oír” –con variantes dialectais como “ouír”e “ouguir”–, “laudare > louvar/loar” ou “lauru > louro/loiro”; e solucións diferentes en palabras como: “auricula > orella”, “augustu > agosto”, “auguriu > agoiro”, “fauce > foz”, “claudere > choer” ou “paupere > pobre/probe (pop)”.

sábado, 8 de noviembre de 2014

Palabras prohibidas

Hai uns días vin a nova da publicación dun novo poemario de Alberte Momán: “A seiva calcinada”, en edición trilíngüe (galego, castelán e italiano). Calquera leitor galego entende perfeitamente o título sen necesidade de ver a tradución castelá porque a palabra “seiva” forma parte do léxico galego. Con todo, o dicionario da RAG non a admite como correcta e remite á palabra “zume”como substituta normativa; mais se un consulta o Gran Dicionario Xerais da Lingua comproba que neste si aparece reseñada, xunto coas variantes “*saiba” “*savia” e “*sávea”, e mesmo dá lugar ao adxectivo “seivoso”.
                Salienta que a RAG rexeite esta palabra, cando a maior parte das linguas occidentais fan unha distinción léxica entre o líquido nutritivo das plantas, o líquido nutritivo extraído de plantas ou animais e o líquido orgánico contido en certas glándulas ou mucosas, que a RAG reduce a unha soa palabra con tres acepcións: zume. Mais que o GDXL recolle con tres palabras diferentes: seiva, zume e suco; seguindo o exemplo do portugués (seiva, sumo e suco), do castelán (savia, zumo e jugo), do francés (sève, jus, suc) ou do inglés (sap, juice, acid); que se reducen a dúas no catalán (saba,suc ,suc) e no italiano (linfa, succo, succo).
                Por certo, dado que os etimoloxistas indican que seiva provén do latino “sapea” e este do tamén latino “sapa”, o lóxico sería escribir con B a palabra, seguindo a regra etimolóxica de uso de V e B na nosa ortografía: seiba.

                Outra palabra rexeitada pola RAG é “búsola/brúxula”, a primeira forma por lusismo e a segunda por castelanismo, substituída pola palabra “compás” que o mesmo serve para denominar a “agulla de marear” ca para o “instrumento xeométrico para debuxar círculos”. O resto das linguas romances adoptaron a palabra italiana (bussola) para o instrumento marítimo: brúixola (catalán), brújula, boussole (francés), bússola (portugués) ou busola (romanés). Mais a nosa academia decidiu que o galego fose a excepción.

                Tamén “baixel”, catalanismo (vaixell) adoptado polo castelán: bajel, e polo portugués: baixel, é omitido no DRAG, a pesar de ser unha palabra ben recollida en dicionarios anteriores ao primeiro normativo da RAG, en 1997.

                Hai unha tríade rexeitada pola RAG, malia o seu frecuente uso por parte de escritores, que serve para diferenciar as principais acepcións da palabra admitida pola RAG e coincidente co castelán: celo(s). Son “ciúmes” (sentimento de desconfianza cara á persoa amada), “cío” (excitación sexual nos animais e época desta excitación) e “celo” (coidado no labor que se fai), procedentes do portugués e a principal razón polas que son desaprobadas. Con todo, o Dicionario de Dicionarios do ILG amósanos que a palabra “ciumes” xa se recolle no dicionario de M. Valladares Núñez de 1884, no vocabulario popular de X. Filgueira Valverde e outros de 1926, no dicionario de L. Carré Alvarellos de 1928-31, no de J. Ibáñez Fernández de 1950 e no de X. L. Franco Grande de 1972; polo que se “ciúmes” e os seus adxectivos “ciumento” e “ciumoso” son lusismos, non son precisamente recentes. Así mesmo “cío” aparece no dicionario de L. Carré Alvarellos.

                Por que todos estes lusismos, con certo avoengo na nosa lingua literaria, son rexeitábeis mentres que outros son perfeitamente asumíbeis (orzar e orzamento, gravata, colete, axuda de custo, grampa, parafuso, citania, paralama, etc.), é algo que pertence aos misterios da RAG.

Como vemos cos exemplos devanditos o principio de coherencia coas demais linguas romances en xeral e co portugués en particular, propugnado pola RAG nas súas NOMIG, fica en papel mollado en moitas ocasións, sen que poidamos coñecer as razóns para tales excepcións.

viernes, 10 de octubre de 2014

As sereas non soan coma as sirenas


                É case un costume ver nos textos galegos erros léxicos que deberían hai moito tempo estaren superados. Algúns moi espallados consisten en confundiren palabras que se semellan pero que significan cousas ben diferentes e están xerados –como non– porque os autores seguen a ter o castelán como lingua de referencia. Esquecen que cada lingua produce as súas propias homonimias, e por tanto non sempre temos de coincir co castelán, como demostrarei con varios exemplos.
                Como di o título deste texto, aínda que a orixe das dúas palabras sexa o mesmo: o lat. serodio “sirena” < lat. clásico “siren” < grego “seirén”, en galego non son a mesma palabra coma en castelán; porque a voz serea é patrimonial e sirena unha adaptación do francés “sirène” a través do castelán, que o portugués adaptou como “sirene”. E por certo, na antiguidade clásica as sereas non eran seres mariños senón aves con cabeza de muller, sendo na Idade Media cando pasaron a se confundiren coas nereidas e adoptaren a forma actual de meio corpo superior de muller e meio corpo inferior de peixe.
                Unha buguina só pode ser un molusco mentres que bucina é a forma máis usada para o aparello que produce un ruído estrondoso como aviso, aínda que tamén sexa sinónimo para o molusco, ao igual que bucio, que á súa vez serve para denominar o mergullador con respiración externa mediante tubos que van á superficie.
                Usar grao no canto de grado, ou viceversa, é un erro clásico e, ao parecer, inexorábel, aínda que sexa ben doado de evitar: a primeira palabra indica graduación e a segunda decisión e úsase basicamente nas expresións: de (bo) grado, é dicir “con gusto”, e de mao grado, ou “de má gana, a desgusto”.
                As chaves de paso de auga reciben o nome de “grifo” en castelán porque nun inicio unha cabeza deste animal mitolóxico servía como saída da auga nas fontes públicas onde a xente acudía para encher os seus cántaros e sellas; mais en galego o ser fantástico recibe o nome de grifón. En portugués a chave recibe o nome de “torneira”, xa que a chave serve para tornar, ou mudar, o curso da auga, e curiosamente a palabra existe en galego co significado de lugar nun rego onde se coloca unha lousiña ou pedra para mudar o curso da auga cara a outra vía. Con todo, o estándar galego escolleu a palabra billa para denominar a chave de auga, tomando este termo do burato que hai nun bocoi para dar saída ao viño e que se abre ou fecha mediante unha espita de madeira, ampliando o significado da palabra. Recurso ben habitual en calquera lingua.
                O castelán tivo de inventar o termo “subsuelo” para denominar a terra que fica debaixo do chan, o que en galego se denomina solo, xa que logo, usar “subsolo” para o mesmo concepto non deixa de ser un calco innecesario.
                Eis agora outra confusión contumaz: segredo e secreto, aínda que o primeiro é un substantivo e o segundo un adxectivo, moita xente segue usando o un no lugar do outro grazas a que no castelán ambas as formas coinciden: “secreto”. Alén disto a locución adverbial en segredo case sempre aparece como *en secreto, no entanto o adxectivo é correcto no adverbio sinónimo secretamente.
                O nome do primeiro emperador romano “Iulius” deu nome ao mes de xullo e tamén popularizou un antropónimo que en galego se transformou en  Xulio, con todo o uso da mesma forma para o mes e o nome en castelán (julio/Julio) fai que moitos denominen o mes co antropónimo, aínda que o contrario é inaudito.
                Outra palabra que crea confusión é vela, que en galego soamente designa a tea que se usa para impulsar os barcos por mor do vento e a acción de velar, é dicir ficar esperto durante a noite, mais que tamén moitos usan incorrectamente como sinónimo de candea pola existencia deste sinónimo en castelán.
                Seica moitos galegos descoñecen que os casteláns teñen dez dedos, normalmente, mentres que os galegos temos só cinco, o estraño paradoxo explícase porque en galego diferenciamos entre as cinco prolongacións da man: os dedos, e as do pé: as dedas. Por tanto, os galegos temos cinco dedos e cinco dedas, mais fan a mesma función ca os dez dos casteláns.
                Nun inicio, na Idade Media, os “viláns” eran os moradores dunha “vila” non nobres, mais co paso do tempo e dado que a historia non a escriben os analfabetos, como eran na súa inmensa maioría estes habitantes, o termo pasou a ter un matiz despectivo na boca da nobreza que aos poucos foi gañando terreo á acepción orixinal, polo que vilán pasou ser sinónimo de persoa vil; daquela en galego xurdiu outra palabra para substituír a aquela na súa acepción primeira: vilego, que non ten ton despectivo ningún. Por tanto, nós diferenciamos entre viláns e vilegos, sendo posíbel ambas as cousas: ser un vilego vilán.
                Agora dúas palabras que tamén é frecuente que se confundan por se traduciren coa mesma palabra en castelán: reja. Mais en galego son ben diferentes, que unha cousa é a peza férrea do arado para abrir os sucos, ou sexa a rella, e outra a composta por varias barras para fechar entradas ou cerrer terreos, que chamamos reixa, e que cando forman un conxunto denominámola enreixado e non *verxa.
                Non hai moito lin que alguén comía xudías, decontado descartei que se tratase dun antropófago con predilección polas mulleres de relixión xudaica e que na verdade a persoa estaba a comer o que en galego chamamos feixóns ou fabas. O risco de canibalismo só existe en castelán, que tamén coñece outros moitos nomes para a mesma planta (alubia, haba, habichuela, fríjol/frijol, poroto, etc.), por mor da coincidencia do xentilicio coa denominación máis usada no estándar español, procedente do árabe “yudiya”.
                Ao igual que os casteláns podemos bailar la “jota” e tamén escribila, aínda que sexa unha letra habitual no seu idioma e nós só a usemos nalgunhas palabras de orixe foránea, o que non podemos é denominar ambos os conceptos da mesma forma porque á letra lle chamamos iota e ao baile xota.
                Semella difícil pero por veces vexo como se usan como sinónimos perfeitos as preposicións até/ata e deica esquecendo que esta última precisa sempre da idea dun punto de inicio espacial ou temporal. Supoño que a inexistencia desta duplicidade en castelán inflúe nos escritores que estudan pouca gramática galega. Así que podemos usar calquera de ambas as preposicións en frases como: “hai que ir até/deica a praia” ou “imos estar deica/até a noite”; mais non nestoutras como: “estiveron desde a meianoite até a mañanciña”, “deica unha hora chega a Uxía” ou “até os nenos o saben”.
                E por último, todo un clásico da interferencia de significado do galego por mor do castelán: pobo, unicamente válido para falarmos dun conxunto de xente cuns trazos comúns e lugar ou aldea e vila, termos de uso obrigado para nos referirmos ás poboacións pequenas.
                Con todo, non sempre se dá a posibilidade de dúas palabras galegas fronte a unha homógrafa castelá, a opción contraria tamén ten numerosos exemplos, así:
                A xesta galega correspóndese cos casteláns “retama” ou “hiniesta” e “gesta”.
                Venda con “venta” e “venda”.
                Risco con “riesgo” e “raya”.
                Trono con “trueno” e “trono”.
                Sede con “sed” e “sede”. Mais convén non esquecer que cando a sede é episcopal, é dicir catedral, denominámola .
                Xiba con “chepa” ou “joroba” e “sepia”.
                Soar con “sonar” e “solar” (terreo edificábel).
                Tea con “tela” e “tea”.
                Doce con “dulce” e “doce”.
                Xibón con “jubón” e “gibón”.
                Pena con “peña” e “pena”.

                E Segundo con “según” e “segundo”.

jueves, 28 de agosto de 2014

A lingua internacional

Recentemente durante unha viaxe a Polonia en tanto agardaba no aeroporto de Varsovia o voo de regreso entretiven o meu tempo ollando por mera curiosidade nunha libraría do mesmo, onde a meirande parte estaba ocupada por libros en polaco agás a sección de “International Books”, composta exclusivamente por libros en inglés.

                En Amsterdam, noutra viaxe anterior, entrei a ver os libros dunha gran libraría do centro da cidade, alí xunto aos libros en neerlandés había outra gran parte dedicada aos libros en inglés.

                Este fenómeno tamén se vai implantando aos poucos en España, onde as grandes librarías das cidades principais teñen a súa sección de libros en inglés como unha máis da súa ordenación.

                É o inglés a “lingua internacional”, o idioma que calquera persoa cun mínimo nivel cultural deberá saber como parte imprescindíbel da súa formación? Témome que si, e do mesmo xeito que o castelán se converteu na “lingua común” de España, o inglés estase a converter na “lingua común” do mundo.

                Mais como se tomou esta decisión? Alguén coñece que houbese algunha discusión e votación ao respecto nas Nacións Unidas ou en calquera outro organismo internacional? Semella, máis unha vez, o vello sistema da imposición lingüística, neste caso mercé ao poderío militar, económico e sociocultural dos EUA.

                Seica os terrestres estamos destinados a falarmos un só idioma como lingua de relación, cultura ou comercio, unha sorte de “lingua común” universal, nun futuro non moi lonxincuo. Mais por que debe ser o inglés e non unha lingua artificial, creada para ser sinxela na súa gramática, fonética e vocabulario; unha lingua de ninguén para que sexa un idioma de todos?

                Se non teremos “un idioma para nos gobernarmos a todos, un idioma para nos atoparmos, un idioma para nos atraermos a todos e nos atarmos nas tebras, no Mundo global, onde se estenden as sombras.”

jueves, 31 de julio de 2014

DOLMENS E MENHIRES

Lendo un texto sobre a prehistoria galega atopeime con dúas palabras inequivocamente alleas: dolmen (cubículo de laxes verticais cuberto por outra horizontal) e menhir (pedra alongada chantada verticalmente), palabras aceptadas polo dicionario RAG para definir ambos os conceptos arqueolóxicos. O curioso do tema é que no primeiro caso, o galego popular creou un bo número de termos para denominar o “dolmen” (< taol + men “mesa de pedra” no bretón orixinal a través do francés), por mor da gran cantidade destes monumentos megalíticos que se encontran no país, así: casa/forno dos mouros, arca, anta, antela, pedra moura, pedra de arca, etc; con todo, “anta” soamente denomina calquera das pedras que constitúen o dolmen para o dicionario RAG. E no segundo, o único exemplo coñecido en Galiza é denominado como “lapa” de Gargantáns, aínda que as numerosas pedras verticais chantadas no terreo como referencia de lindes reciben o nome de “pedrafitas”, que é o que eran os “menhires”(“pedras longas” no orixinal bretón) segundo unha parte dos especialistas.
                Consultando varios libros de historia e arte comprobo que as propostas maioritarias foron denominar estes monumentos como “anta” e “pedrafita” en galego, e así o recolle o GDXL (Gran Dicionario Xerais da Lingua) que dá “anta”, “ante”, “arca” e “pedra moura” como perfeitos sinónimos de “dolmen” ; “pedrafita” como o de “menhir”; e “círculo lítico” ou “círculo de pedras” para “crómlech”. Pola contra, o GDsXXILG (Gran Dicionario Século XXI da Lingua Galega) cínxese estritamente ao ditado pola RAG.
                Na “Historia Xeral de Galicia” editada por A Nosa Terra, F. Calo Lourido, o encargado da Prehistoria e Idade Antiga, di textualmente: “Amais das mámoas coas súas antas (mal chamadas dólmenes ou “mesas de pedra”), pertencen a esta fase cultural as pedras fitas e mesmo os círculos líticos (tamén innecesariamente chamados menhires e cromlechs respectivamente).” […]. “Todos constitúen moimentos megalíticos.”
                “O megalitismo. A primeira arquitectura monumental de Galicia” de Antón A. Rodríguez Casal, di expresamente: “Contamos en Galicia, […], cunha terminoloxía propia para referirnos ós mal chamados dólmenes […]. Así consérvanse nomes tales como anta, arca, arqueta, arquiña, pedra moura, forno ou casa dos mouros, pedra da arca, etc.” Ao longo do libro o autor decántase polos termos: anta, pedrafita e circo lítico.
                “A historia” de Ramón Villares dinos: “A denominación de “cultura megalítica” deriva da construción de enormes monumentos de pedra, de carácter xeralmente funerario e que poden ser de diferentes tipos: círculos líticos ou cromlechs, menhires que en Galicia se denominan “pedras fitas” e sepulcros, […], que tamén reciben moi diversas denominacións: mámoas, modias, medorras, medoñas.” E: “Os máis frecuentes monumentos megalíticos son os sepulcros, que están formados dun túmulo e un dolmen ou anta interior.”
                Ou, por último, a “Guía da arte de Galicia” de Basilio Cegarra di: “[…] o que chamamos dolmen (en galego anta, arca, casa de mouros, meda, cabana entre moitos outros…”. O autor tamén usa pedrafita como sinónimo de menhir.
                Curiosamente o dicionario RAG si admite a palabra mámoa e os seu sinónimos: medoña, medorra ou modorra, para se referir ao túmulo que cobre o “dolmen”. En troques, non recolle a palabra moimento, que si recolle o GDXL e define como un “monumento funerario”.

                O acontecido con estes termos científicos do campo da Historia ou da arte tamén pasa en moitos outros campos léxicos. A compoñente común é que antes existan no castelán; se este mudou o seu termo tradicional por outro, sucede o mesmo en galego, se conserva a palabra patrimonial, o galego tamén pode conservar a súa. Velaquí algúns exemplos en distintos campos:
No corpo humano é sintomático como as denominacións populares pasaron a nomear os mesmos órgaos nos animais en moitos casos:
Columna vertebral – cerrizo, aranguelo, arelo, carrelo, carriñouzo, cernizo, espiñazo, fío do lombo, lombelo, raque.
Pulmón – bofe, livián, corada, boche, bocho, bucho, alegría.
Labio – beizo. O castelán tivo a palabra “bezo”, xa desaparecida da fala.
Bazo – paxarela, paxara, paxarola. Só o primeiro para persoas.
Estómago – bandullo, callada, calleira, recho, calleiro, ventrullo. Só o primeiro para persoas.
Vexiga – mexa, vincha.
Intestino – tripa. Aquí como o castelán usa ambas as denominacións, en galego tampouco hai problema.
Cadeira – cadril. O dic. RAG especifica este último como denominación para o óso e a primeira para nomear a forma externa, algo que non sucede na fala popular.
Omoplata, escápula – espádoa, pa, paleta.
Nas doenzas:
Gripe – influenza.
Epidemia – andazo. Onde a primeira se restrinxe estritamente ás doenzas contaxiosas, mentres que a segunda a calquera tipo de proliferación esaxerada.
Bocio – papeira, garxola, lobiño, papo.
Varíola – boas, vexigas.
Sarna – raña.
Diarrea, descomposición – cagarrela, cagarría, foira, furrica, furriqueira.

                Cal é a lóxica de importar palabras, practicamente por unanimidade mediante o  castelán –faltaría máis–, para denominar conceptos que xa teñen, ou tiñan, palabras propias. Na realidade estes cultismos –na realidade: castelanismos– son mellores ca as denominacións populares?

jueves, 12 de junio de 2014

Incongruencias do Dicionario RAG

Se un procura determinadas palabras no dicionario en liña da RAG acaba decatándose de multiplas incongruencias e das excesivas desviacións castelanistas.
                Así “depenar”, xunto coa variante “despenar”, é sinónimo de “desplumar”; mais en troca “pena” non é sinónimo de “pluma”, como si admite o portugués ou o GDXL (Gran Dicionario Xerais da Lingua), pero non o GDsXXI (Gran Dicionario século XXI da Lingua Galega).
                Convén lembrar os principios que rexen as NOMIG (Normas Ortográficas e Morfolóxicas do Idioma galego) para entender por que detecto manifesta incoherencia na maioría das escollas léxicas do Dicionario RAG, cando existen ao menos dúas posibilidades, sexan sinónimos ou variantes dunha mesma palabra. Os principios son os seguintes:
                Que haxa proximidade entre lingua escrita e oral, mais depurando as interferencias do español.
                Que sexa un estándar supradialectal e representativo da diversidade.
                Que enraice coa tradición escrita antiga, dando preferencia ás formas tradicionais.
                E que harmonice especialmente coas linguas romances en xeral e coa portuguesa en particular, por ser esta o recurso fundamental para o léxico culto.
                Porén, como veremos a seguir, o dicionario fai en demasiadas ocasións caso omiso destes principios e dá preferencia a castelanismos e dialectalismos (formas minoritarias) como formas preferentes fronte ás palabras máis próximas ou coincidentes coas formas portuguesas.

                Velaquí algúns exemplos desta ”curiosa” preferencia do dicionario nos sinónimos polo termo máis parecido ou coincidente co castelán en contra do igual ou máis semellante co portugués, así:
                Gañar remite a Ganar.
                Amábel remite a Amable, como todos os adxectivos acabados en –ábel ou –íbel remiten á forma rematada en –able ou –ible.
                Golfiño remite a Delfín, palabra esta claramente minoritaria fronte a Golfiño ou Golfín segundo a “Nomenclatura de la Flora y Fauna Marítimas de Galicia” de Ríos Panisse.
                Gostar remite a Gustar.
                Mao/má remite a Malo/mala.
Ar remite a Aire.
Lontra remite a Londra.
Vergoña remite a Vergonza.
Pór remite a Poñer.
Nocello aparece como sinónimo de Artello e Tornecelo (port.: tornozelo), mais Nortello e Noelo remiten só á primeira palabra.
Ouvir e Ouvido remiten a Oír e Oído.
Fechar remite a Pechar.
Cinema remite a Cine.
Cinza remite a Cinsa, que ten un case esquecido sinónimo en Borralla.
Vírgula remite a Coma.
Tinxir remite a Tinguir, como Cinxir a Cinguir e só recolle Abranguer, esquecendo a Abranxer (port.: tingir, cingir e abranger).
Aspas remite a Comiñas.
Roibo remite a Rubio, a carón dos seus sinónimos Vermello e Encarnado; porén o portugués Ruivo equivale ao galego Roxo, cor entre vermello e amarelo, e o sinónimo de Vermello é Rubro, mentres que Roxo en portugués equivale ao galego Morado.
Eixo remite a Eixe.
Louvar remite a Loar.
Até remite a Ata.
Loiro remite a Louro, aínda que ao contrario que en galego a primeira é a preferida polo portugués.
Pintasilgo (port.: pintassilgo) remite a Picacardos, sinónimo de Xílgaro, mentres que Barroso remite a este último.
Segunda Feira remite a Luns, como o resto dos días con feira remiten ás formas próximas ao castelán.
Ficar remite a Quedar.
Inclusive remite a Incluso, sinónimo de Mesmo.
Corar remite a Colorear, admitindo como sinónimo Colorar.
Bulso remite a Bolso, sinónimo de Peto.
Umeiro remite a Olmo.
Choupo, considerado erro, remite a Chopo, aínda que a primeira é a palabra usada polo portugués xunto co seu sinónimo Álamo.
Coella e Coia remiten a Col, que en portugués é Couve, palabra recollida como dialectal,xunto coa variante Couva, no GDXL.
Peaxe preferido a Portaxe, a palabra patrimonial que conserva o portugués (Portagem) tamén para as autoestradas.

                Menos mal que nalgúns casos admitindo o castelanismo, este remite á forma galega:
                Marsopa remite a Toniña.
                Toupo remite a Toupa ou Toupeira, este último sinónimo como nome do animal pero cos significados adicionais da morea que fai este mamífero ou tobo do mesmo; tamén recolle a variante teupa, que remite a toupa.
                Serpente remite a Serpe.
                Cebada remite a Orxo.
                Ultraxe remite a Aldraxe.
Agua remite a Auga.
Estuario remite a Esteiro.
Bombilla remite a Lámpada.
Color remite a Cor.
Dolor remite a Dor.
Espuma remite a Escuma; aínda que a primeira tamén é a forma portuguesa.
Rechazar remite a Rexeitar.
Comenzar remite a Comezar.

Ou dá preferencia á forma máis maioritaria fronte á minoritaria, en xeral con acerto:
Choiva remite a Chuvia.
Badía remite a Baía.
Doniña ou Denociña remiten a Donicela, que é pleno sinónimo de Garridiña e saltaparedes.
Gavota remite a Gaivota.
Chorida remite a Chorima.
Pixota remite a pescada, aínda que tamén admite o castelanismo Merluza pero, felizmente, non o recomenda.
Arrabaldo, considerada incorrecta, remite a Arrabalde.
Demoño remite a Demo, como os demais sinónimos: Diabo, Diaño, Diabro e Diantre.
Marelo remite a Amarelo.
Dende e Des remiten a Desde.
Éngoa remite a Ingua, mais o seu sinónimo Virilla é a palabra usada polo portugués: Virilha.
Golpe remite a Raposo.
Teixo remite a Teixugo, sinónimo de Porco Teixo.
Xabarín remite a xabaril, sinónimo de Porco Bravo.
Nebra remite a Néboa, sinónimo de Brétema, Cegoña, Fuscallo e Calixe.
Muito remite a Moito.

                Aínda que moitas veces admite como plenamente sinónimos termos máis que posibelmente casteláns ou vulgarismos xunto aos nidiamente galegos ou coincidentes co portugués:
                Gorrión con Pardal, onde a variante Pardao remite a este último.
                Tiburón con Quenlla.
                Maínzo con Millo.
                Palacio con Pazo; se ben este último termo recolle a acepción extra de: casa nobre e grande no meio rural.
                Bosque con Fraga e Foresta.
                Sombreiro con Chapeu e Pucho.
                Insulso con Eslamiado e Insípido.
Temón con Leme, por sorte Timón, admitido, remite a Temón; con todo, non recolle o sinónimo Gobernallo, preciosa palabra que nos remite á orixe do verbo Gobernar: pilotar un barco.
Guante con Luva.
Ó con Ao.
Pero con Mais.
Marrón con Castaño e Pardo.
Ordenador con Computador, onde Computadora remite a este.
Gris con Cinsento, onde Cincento remite e este último e sen esquecer os sinónimos Borrallento e Aborrallado.
Firmar con Asinar.
Saliva con Cuspe, mais Chuspe remite a este e Cuspia remite ao primeiro.
Ventá con Fiestra e Xanela, como perfeitos sinónimos.
Canino con Cairo, Cabeiro, Canteiro e Queiro, aínda que este último non deixe de ser unha variante de Cairo < lat. canarium.
Xirar con Virar.
Tarxeta con cartón.
Zapatilla con Chinela e Pantufla; e Zapatillas deportivas con Tenis (pl.).
Claraboia con Mainel, Biolo e Lumieira.
Diario con Xornal (periódico diario).
Periodista con Xornalista.
Cerca con Preto.
Regalo con Presente, Galano e Agasallo.
Empezar con Comezar, Iniciar e Principiar.
Belota con Landra.
Andamio con Estada.
Cambiar con Mudar e Trocar.
Mondar con Estonar, Depelicar, Espelicar, Pelar e Parar.
Oh! con Ó!
Consonte con Consoante, sinónimos de Segundo e Conforme.
Ancho con Largo.
Sen con Tempa e Vidalla.
Estirar con Estarricar e Estricar, malia que en portugués é Esticar.

Non recolle, nin sequera como sinónimos “menos recomendables”, palabras portuguesas perfeitamente válidas en galego, preferindo os castelanismos en uso:
Ascensor pero non Elevador.
Galleta pero non Bolacha, palabra viva nalgúns lugares.
Lentes e Anteollos pero non Óculos.
Redactar pero non Redixir.
Supervivencia e Supervivente pero non Sobrevivencia e si Sobrevivente.
Ultramarinos pero non Mercearía.
Marquesiña pero non Paraxe protexida.
Maleta pero non Mala.
Bombona de Gas pero non Garrafa de Gas.
Chistera pero non Chapeu Alto ou Cartola.
Hamaca pero non Espreguizadeira (por.: espreguiçadeira).
Científico pero non Cientista; malia que o usual é diferenciar entre o substantivo e o adxectivo (artista/artístico, prosista/prosístico, xornalista/xornalístico, etc.).
Creba (económica) pero non Falencia.
Asasinato pero non Asasinio (por.: assassínio).
Contestador automático pero non Atendedor de Chamadas.
Bufanda ou Tapabocas pero non Cachecol.
Aleta pero non Barbatana.
Caramelo pero non Rebuzado (por.: rebuçado).
Remolacha pero non Beterraba.
Cola pero non Cauda, aínda que si o adxectivo Caudal.
Cochinilla pero non Bicho de Conta.
Morcilla pero non Morcela.
Paquete pero non Pacote.
Rosetón pero non Rosácea.
Chal pero non Xaile.
Turba pero non Turfa.
Xamón pero non Presunto.
Lunar (na pel) pero non Sinal (na pel).
Zafiro pero non Safira.
Rumbo pero non Rumo.
Colorete (maquillaxe) pero non Ruxe (por.: ruge < fr.: rouge).
Paraugas pero non Gardachuvia ou Parachuvia.
Lámpada de Araña pero non Lustre.


En fin, que polo xeral recolle un vocabulario moi españolizado, sen dar sequera a opción como palabras sinónimas de formas portuguesas que axudasen a descastelanizar o idioma.

martes, 6 de mayo de 2014

LENDO EN CASTELÁN PÓDESE FACER BOA LITERATURA EN GALEGO?

Adoito ver nas entrevistas aos escritores galegos como declaran que están a ler, case de forma invariábel, autores en castelán, ben orixinais ou ben traducidos a esta lingua, e por veces a autores galegos, maioritariamente clásicos, pois seica ler os contemporáneos non está demasiado ben visto no gremio.
                Mais até que punto inflúe no estilo, e mesmo na morfosintaxe e no léxico, a leitura tan habitual en castelán no canto do galego ou do portugués?, pois é evidente que ao ler imos fixando códigos de escrita na nosa memoria.
                Sería doado explicar esta realidade como a única posíbel para calquera escritor galego que queira coñecer a obra de millares de escritores foráneos, esmagadoramente non traducidos ao galego, mais tamén pasa isto no portugués? Creo que a reposta é non, así e todo, a posibilidade de lermos os clásicos ou as novidades editoriais na variedade irmá parece meta case imposíbel, por que? Quen impón que non se ofreza esta posibilidade nas nosas librarías
                Obviamente non estou en contra de ler en castelán ou en calquera outra lingua, a miña crítica insiste, ou iso pretende, na formación exclusivamente “española” que teñen os nosos escritores, que son, non se esqueza, os que van modelando o estándar culto da nosa lingua, como sucede en calquera lingua do mundo con cultivo literario. E que por tanto incide na formación dese estándar, cada vez máis castelanizado claramente no estilo, porén tamén cada vez máis na morfosintaxe, sen esquecer o léxico, xa de saída moi castelanizado na fala popular.

                Así na construción das frases se  pode notar a influencia castelá, facéndose unha mera tradución de palabra a palabra, por exemplo:
                “Tes que velo para que creas o que che digo” por: “Tes de o ver para creres o que che digo”.
                “Se tiveses vido antes non pasaría isto” (<si hubieras venido antes…), onde se usa a perífrase de acción acabada e reiterativa inapropiadamente, por: “De vires antes non pasaría isto” ou “Se viñeras antes non pasaría isto”, ou mesmo mudando a frase pero non o significado: “Por non vires antes pasou isto” ou “Como non viñeches antes pasou isto”.

                Usando tempos compostos innecesarios:
                Por teres comido a tempo (= por comeres a tempo/porque comiches a tempo); sen ter visto a escena (= sen ver a escena/non vendo a escena).
                Se ben este é un recurso habitual no portugués literario:
                Eu pensava ter agido bem (=eu pensaba que obrara ben); parecia satisfeito por ele ter abordado o assunto (=parecía satisfeito por abordar o asunto/parecía satisfeito porque abordara o asunto); apesar de ela se ter mostrado distante (=a pesar de se mostrar ela distante/a pesar de que ela se mostrase distante); etc.
                Non se debe esquecer que nesta lingua existen os tempos compostos, auxiliados preferentemente co verbo “ter”, polo que a secuencia “ter + participio” ten un valor diferente á que ten en galego. Neste soamente pode significar “acción acabada e reiterada”, e só con este sentido debemos usar esta secuencia:
                É o premio por ter gañado todos os partidos; como consecuencia de ter asistido a todas as clases; non lle interesa por os ter visto tantas veces; etc.

                Mais tamén influíndo nas construcións gramaticais propias, deturpadas polas do castelán.
 Así o uso da preposición “a” con CD comeza a ser un hábito en moitos textos:
                Vía a persoas na casa; os gardas apañaron a manifestantes soltos; etc.
                Inclusive aparecendo en perífrases moi comúns onde o seu uso é claramente proscrito, como “ir + inf.” ou “volver + inf.”:
                Iría ao seu cuarto a descansar; quería ir algunha vez a velos; imos moi amodiño a facer o mandado; vou case sempre a camiñar polo río; volveu a iniciar a corrida; volvía de novo a facer das súas; etc.

                Trasladando o “lleísmo” do castelán madrileño á sintaxe galega:
                Increpoulle outro; amólalle estar comigo; como lle afectou o feito; a el impresiónalle aquel dato; era algo que lle intrigaba; sorprendeulle que o fixese; etc.

                Ou copiando a pronominalización de verbos casteláns que non a teñen en galego:
                Mudarme de roupa; mesmo se fan fotos; xirouse por completo; non se anda con parvadas; algo que se deixaban fóra; feríndose a man; subíronse alá; abrazábase o corpo; cando se che pon un alcume; etc.

                E abusando dunha construción lexítima en galego, como a voz pasiva, que é un recurso literario, sobre todo poético, pero moi pouco utilizado na linguaxe popular:
                Constantinopla é conquistada polos otománs no 1453 (=os otománs conquistan Constantinopla en 1453); os indíxenas son exterminados polos colonos (=os colonos exterminan os indíxenas); a guerra foi levada a cabo por interese (=a guerra levouse a cabo por interese); a partilla será feita polo xuíz (o xuíz fará a partilla); etc.
                Non obstante, o reintegracionismo mírao con bos ollos por ser un recurso frecuente na lingua literaria portuguesa:
                Estimando que seria errado deixar algo; a sua música foi acompanhada pelo vento; etc.

                Aínda que é na fraseoloxía, con permiso do vocabulario –que ben merece un artigo á parte– , onde a pegada da castelanización é máis rechamante:
                Unha de cal e outra de area (unha no cravo e outra na ferradura); tocarlle o punto débil (darlle no fraco); ser un don Ninguén (ser ninguén de ningures); tirar a toalla (pedir papas); de boquilla (pola boca pequena); ser un mosquiña morta (ser auga que dorme); ancha é Castela (o mar é longo); ir por la e saír tosquiado (ir mallar e vir mallado); súama (iso non me pesa); as paredes ouven (as silveiras teñen orellas); irse polas ramas (falar do xato e esquecer o trato); darse a gran vida (levar unha vida de abade); falar polos cóbados (falar por sete, falar os sete falares), á volta da esquina (na volta da man); toca madeira! (meigas fóra!); etc.

                Con todo, o presente texto preténdese máis como unha reflexión en voz alta ca como unha áceda crítica a un problema constatábel e en incremento, pero de difícil solución: a inexorábel presenza da cultura castelá na cultura galega e como aquela vai modificando, por veces dun xeito máis imperceptíbel do que coidamos, a nosa, facendo que esta cada vez se pareza máis a ela, até se cadra a súa disolución nela?
                Vexo no portugués unha máis que posíbel axuda para mudar unha deriva que polo de agora parece imparábel, mais ao contrario que o reintegracionismo, non comparto que a solución sexa asumir o estándar portugués como propio, creando unha diferenciación tan grande entre o galego popular –moi castelanizado, non o esquezamos– e o estándar que provoque a desafección de amplos sectores da sociedade galega.

                O portugués débenos servir para corrixir desviacións e fixarmos un léxico moito máis noso, porén partindo sempre da lingua que está instalada, para ben ou para mal, na nosa sociedade. É suicida pensarmos que todo o que se fixo até o presente foi errado e non nos serve como alicerce de calquera estándar.