lunes, 3 de agosto de 2020

O infinitivo xerundial

Recurso verbal que se vai perdendo a prol do xerundio por seguir –como non!–, o modelo gramatical do castelán, lingua que o descoñece. Como todo estudoso do galego sabe: “Toda forma galega que non coincida ou se semelle á correspondente do castelán tende á desaparición”, axioma lingüístico de aplicación universal pra todo proceso de glotofaxia de calquera sociedade diglósica, como é o caso da nosa.

            Esta construción verbal sinónima do xerundio constrúese co verbo en infinitivo precedido da preposición “a”: “a + infinitivo”. Ex.: Vinte a pasear polo parque = Vinte paseando polo parque, escoita a rapaza a tanxer a arpa = escoita a rapaza tanxendo a arpa, nós a negar e vós a afirmar a acción = nós negando e vós afirmando a acción, leva a facelo toda a vida = lévao facendo toda a vida, ficaron a traballar na leira = ficaron traballando na leira, fixen o exercicio a correr = fixen o exerccio correndo, etc.

            Secasí, non é un recurso moi empregado, agás nas perífrases verbais aspectuais que indican acción en proceso, sobre todo, literariamente: “estar a + infinitivo = estar + xerundio” e “andar a + infinitivo = andar + xerundio”, onde o estándar mesmo (V. dicionario da RAG) amosa preferencia polas formas con infinitivo xerundial fronte ás formas con xerundio, cando estas remiten ás primeiras prá súa explicación. Aínda que de forma xeral o verbo auxiliar poida ser tanto “estar” coma “andar”, hai certa preferencia a usar o primeiro como forma non marcada e o segundo con verbos ou accións que impliquen movemento. Ex.: Estou a comer na tasca = estou comendo na tasca, andas a facer das túas = andas facendo das túas, está a chegar agora = está chegando agora, andaba a bulir coma sempre = andaba bulindo coma sempre, estiveron sempre a criticalo por nada = estiveron sempre criticándoo por nada, etc.

            E tamén é posíbel empregalo noutras perífrases durativas: “continuar/seguir a + infinitivo = continuar/seguir + xerundio”(Ex.: Segue a escribir o libro = segue escribindo o libro); “ir a + infinitivo = ir + xerundio” (Ex.: Van a xogar no autocar = van xogando no autocar), diferente da temporal de futuridade, tan habitual: “ir + infinitivo” (Ex.: Van xogar no autocar = xogarán no autocar); e “vir (a) + infinitivo = vir + xerundio”, que tamén se pode usar sen preposición (Ex.: Viña (a) ser o mesmo = viña sendo o mesmo). Con todo, se o verbo auxiliar “ir” acaba na vogal “-a” pode inducir a erro de comprensión na expresión oral: “Ía a viaxar nun barco / ía viaxar nun barco”, mais o uso da variante con xerundio evita o erro: “Ía viaxando nun barco”.

            Con todo, hai situacións onde o uso desta construción non é posíbel ou recomendábel. Como cando coincide con perífrases verbais que tamén se forman coa preposición “a” seguida do infinitivo, cun significado diferente do que teñen cando usamos o mesmo verbo acompañado dun xerundio, así as incoactivas: “comezar/empezar/principiar a + infinitivo” (Ex.: Comezou a pedir axuda / comezou pedindo a axuda), “botar(se) a + infinitivo” (Ex.: Botábase a nadar á tarde / botábase nadando á tarde), “poñer/pór(se) a + infinitivo” (Ex.: Púxose tolo a chorar / púxose tolo chorando) e “romper a + infinitivo” (Ex.: Rompía todo a chorar / rompía todo chorando); as terminativas: “chegar a + infinitivo” (Ex.: Chegaba a triunfar no negocio / chegaba triunfando no negocio) e “vir (a) + infinitivo”, que pode prescindir da preposición (Ex.: Iso viña (a) rematar o problema / iso viña rematando o problema); e as reiterativas “volver (a) + infinitivo”, que habitualmente prescinde da preposición (Ex.: Volvía (a) contar andrómenas / volvía contando andrómenas) e “tornar a + infinitivo” (Ex.: Tornaba a correr en coche / tornaba correndo en coche).

            E tamén situacións onde non pode substituír o xerundio porque a frase perde coherencia, como: Coñecendo o asunto muda a miña opinión / *a coñecer o asunto muda a miña opinión, chegas antes saíndo despois ca el / *chegas antes a saír despois ca el, etc.

            No infinitivo xerundial o normal é que o infinitivo vaia sen flexionar dado que adoita aparecer acompañando o verbo auxiliar (Ex.: Continúa a ler no libro, levaban a sofrer moito, marchamos a correr de alí), mais cando aparece como construción autónoma ou con outros elementos interpostos entre o verbo auxiliar e esta construción si pode ir flexionado, sobre todo cando hai certa distancia entre ámbalas formas verbais, así: Deume pena ver tantas mulleres a chorardes/chorando, apareceron de súpeto os amigos do noivo a cantaren/cantando as coplas. E nótese a diferenza entre: Andamos a visitar os museos da cidade, e: Andamos toda unha intensa xornada a visitarmos os museos da cidade; ou: Estabades a falar mal dela, e: Estabades tódalas do grupo de danza a falardes mal dela.

            O infinitivo xerundial é un trazo característico do galego-portugués, e ende ben no portugués está perfeitamente vivo, que debemos potenciar na nosa fala pra amosar un idioma con características de seu, constituíndo á vez unha barreira máis contra a asimilación do galego polo castelán.


miércoles, 3 de junio de 2020

O indefinido "ambas/ambos" entre o castelanismo e o vulgarismo


Os que estamos afeitos a ler en galego e coidamos que un bo galego debe ser sempre o esperábel e esixíbel en calquera texto escrito, como o é cando lemos en calquera outra lingua, comprobamos con pena como o nivel de esixencia no noso idioma é moi baixo, mesmo entre aqueles que gañan a vida con el (escritores, xornalistas, tradutores etc.).

            O indefinido “ambas/ambos” e maila súa variante “entrambas/entrambos”, que incorpora a preposición “entre” contraída e está plenamente aceptada polo dicionario da RAG, sofre o embate da castelanización, por unha banda, e da vulgarización, pola outra. Explicareime.

            Aínda que existe en castelán coa mesma forma existe unha diferenza substancial no seu uso en galego-portugués cando o indefinido acompaña un substantivo, así o explica perfeitamente o mesmo dicionario da RAG: “Cando vai modificando un substantivo, vai acompañado do artigo e pódese utilizar contraído coa segunda forma, dando como resultado as formas ámbolos e ámbalas”. E a gramática portuguesa é precisa: “Se o substantivo determinado pelo numeral ambos estiver claro, é de regra o emprego do artigo definido” (Breve Gramática do Português Contemporâneo, Ed. João Sá da Costa, Lisboa, 1985). Pola contra, a gramática castelá prescribe no seu “Diccionario panhispánico de dudas” da RAE: “En el español actual, el adjetivo ambos no debe ir precedido ni seguido de artículo ni de ningún otro determinante; así, aunque secuencias como los ambos navíos, sus ambas manos, estos ambos ladrones, ambas las ciudades, ambos sus ojos, etc., hayan sido normales en el español medieval y clásico, hoy son ajenas a la norma culta estándar; en el español actual se dice ambos navíos, ambas manos, ambos ladrones, etc.” Xa que logo, a falta de emprego dos artigos cando este indefinido acompaña un substantivo é mera castelanización, e, por que non dicilo?, descoñecemento supino da gramática galega.

            A vulgarización chega polo uso redundante das expresións: “ambas as dúas/ambos os dous” (e “ámbalas dúas/ámbolos dous”) e “ambas a dúas/ambos a dous”, recollidas ambas no dicionario da RAG, mais que non deixan de seren perfeitas vulgarizacións da forma simple. Obviamente nin portugués nin castelán admiten estas realizacións vulgares que, con todo, si se dan nas súas falas populares.

A este respecto a RAE tamén indica no seu “Diccionario panhispánico de dudas” que a locución: “ambos (a) dos”, sinónima de ambos, “era muy frecuente en el español medieval e clásico, más con preposición (ambos a dos) que sin ella (ambos dos), y en estas dos formas ha pervivido hasta nuestros días: […]. Por su carácter redundante, está en retroceso en el habla culta y se desaconseja su empleo.”

Ben, pois nos textos galegos é máis corrente atoparen estas locucións vulgarizantes cás correspondentes formas simples, coma se os galegos non entendésemos o correcto significado do indefinido “ambas/ambos”: un e mais o outro; os dous.

Exemplos recentes de incorreccións:
[…] substituín en ambos paratextos […] no canto de […] substituín en ambos os paratextos […]; […] ambos xéneros en inglés […] en vez de […] ambos os xéneros en inglés […] (tradución de Samuel Solleiro de Frankenstein ou o Prometeo moderno, Follas Voadoras, 2019).
[…] escoita ambos os dous mares; […] agradábel para ambos os dous. (tradución de Mª Margarita Fdez Gómez de Cartas das Heroínas, Rinoceronte ed., 2018).

miércoles, 29 de abril de 2020

Evolución de LACTE e NOCTE nas linguas romances


As palabras latinas “lac” (leite) e “nox” (noite), así nas súas formas dos casos nominativo e vocativo, amais de acusativo prá primeira palabra, como moitas outras, deixaron descendencia en tódalas linguas e dialectos romances, a partir das súas formas simplificadas “lacte” e “nocte” dos demais casos xenitivo/dativo/ablativo “lactis/lacti/lacte” e xenitivo/dativo/acusativo/ablativo “noctis/nocti/noctem/nocte”; e serven pra podermos facer unha certa clasificación dos grupos romances observando a diferente evolución da secuencia consonántica –KT– intervocálica nas distintas falas da Romania.
            Dado que en latín a palabra “lac” era de xénero neutro e que as linguas romances só conservan dous xéneros: feminino e masculino, este vocábulo adoptou ora o xénero feminino ora o masculino en cada lingua ou mesmo ámbolos xéneros nalgunha lingua. No entanto, “nox” era de xénero feminino, que se conserva en tódalas falas romances.

            Facendo o percurso dende occidente cara a oriente, pra seguirmos un certo continuum lingüístico, comezamos coa nosa lingua:
Galego-portugués: “o leite” e “a noite”, mais baixo a mesma forma ortográfica se agochan tres pronuncias estándares diferentes: [u lajt(e)] e [a nojt(e)] en portugués, [u lejchi] e [a nojchi] en brasileiro e [o lejte] e [a nojte] en galego; tanto o galego coma o portugués coñecen a variante dialectal “noute”, que en Galiza é propia do extremo oriental de Ourense e a Seabra galega, e amais están “nuite” no occidente da Cruña e “nunte” no NE de Lugo, preto de Ribadeo. Por outra parte, o portugués deu lugar ás formas crioulas do caboverdiano “leti” e “noiti” e da Guinea-Bissau “liti” e “noti”.
Asturleonés: os tres estándares deste sistema lingüístico presentan cadansúa forma: “l lheite” e “la nuite” en mirandés, “el lleite” e “la nueite” en leonés e “la lleche” e “la nueche” en asturiano, lingua onde se recollen varias variantes dialectais tanto pra leite, que usan o xénero feminino ou o masculino segundo o lugar: llechi, lleiche, lleichi, lleite –forma maioritaria no asturiano occidental–, lleitsi, lliche, llichi, cheite, yeche e yeichi; coma pra noite: nuechi, nuetse, nuaite, nueite –forma maioritaria no asturiano occidental–, nuoite, nuiche, nuichi, nuochi, ñueche, ñueite, ñoche e nochi.
Castelán: “la leche” e “la noche”, vocábulos que se conservan igual no xudeoespañol”, e que ten as variantes en estremeño: “la lechi” e “la nochi”, e pasaron como préstamos ao quechua: “lichi”, ao aimará: “lich”, ao cebuano: “leche”, ao chamorro: leche  e ao papiamento: “lechi” e “(a)nochi”. Parece que o mozárabe pronunciaba “nóhte”. No castelán antigo documéntanse as variantes “nueche” e “noch”. E o andaluz pronuncia o dígrafo CH como fonema prepalatal fricativo xordo, igual có portugués.
Aragonés: “a leit” e “a nueit”, pronunciadas e ás veces escritas “a lei” e “a nuei”. Fronte ás formas xerais que coinciden coas propias da variedade occidental, a central ten as formas: “a leito” e “a noite”, e a oriental: “a let” e “a nuet”; onde se observa que as formas centrais son nidiamente as máis conservadoras. En benasqués, fala de transición cara ao catalán, as súas formas coinciden con este: “la llet” e “la nit”. A lingua non ten aínda un estándar plenamente oficializado.
Catalán: “la llet” e “la nit”, son un enlace claro entre as formas iberorrománicas coas formas sen vogal final galorromances, mais se se ten en conta que o catalán oriental usa a variante “la lleit” e que en catalán antigo era “la nuit” –escrito “nuyt”–.
Occitano: “lo lach” e “la nuèch/nuèit” son as formas xerais, mais tamén ten moito uso la forma “lo/la lait”, masculina ou feminina segundo a zona, e prá segunda palabra existen as variantes: “nuech, nuòch, nuet, nueit, nuit e net”. En gascón son “lo leit” e “la nueit” e en aranés, única fala occitana oficial, son “eth lèit” e “era net”.
Francoprovenzal ou Arpitán: “le/lo lacél” ou “le/lo lat”, escrito, por veces como: “le/lo lathi” ou “le/lo lé/lè”, e “la nuet”, mais a lingua, falada en tres países diferentes: Franza, Italia e Suíza, non ten recoñecemento oficial nin un estándar común.
Francés e outras linguas d’oil: “le lait” e “la nuit”, mais as súas pronuncias son [lê lé] e [la nui], mais o valón ten “li laecea” e “li nute/li niût” e hai outras formas d’oil desta palabra no borgoñón “neut”, no champañés “nutie” ou no normando “niet”. E do francés procede o crioulo haitiano “lèt la” e “nwit la”, onde o artigo indefinido se pospón, e o crioulo de Guadalupe “lèt” e “lannuit”.
Linguas galoitálicas: “o læte/læite” e “a neutte” en lígur, “ël làit” e “la neuit” en piemontés,  “el lacc” e “la nocc” ou “el lat” e “la nott” en lombardo occidental e oriental respectivamente, e “al làt” e “la nôt” en emiliano-romañolo mais ningunha das catro linguas ou variantes recoñecidas (lígur, piemontés, lombardo e emiliano-romañolo) ten regulación académica oficial.
Véneto: “la lat” e “la note”, onde a primeira palabra perde a vogal final coma nas falas veciñas galoitálicas ou retorrománicas, mais a segunda consérvaa coma nas falas italorrománicas, polo que deducimos que é unha lingua intermedia entre estas subfamilas lingüísticas. En istriano “el làto” e “la nuòto”, lingua romance do sur de Istria influída polo veneciano; e sabemos que “nuat” era a forma no extinto dálmata, tamén historicamente relacionado co veneciano.
Italiano e linguas italorrománicas: “il latte” e “la notte” en italiano, “lu latti” e “la notti” en siciliano, “ ’o latte” e “ ’a notte” en napolitano e “u latti/latte” e “a notte” en corso amosan a certa homoxenidade da evolución da palabra no territorio do dominio italorrománico.
Sardo: “su late” e “sa note”, onde se comproba a pouquísima evolución da palabra latina e a súa proximidade coa solución italiana, como o sardo estándar se basea na variante lugudoresa, propia da zona centro-setentrional de Sardeña, na variante campidanesa, que se espalla pola metade meridional da illa, as palabras son “su lati” e “sa noti”.
Linguas retorrománicas: “il latg” e “la notg” en romanche estándar, “il lat” e “la gnot” en friulano, “la nuet” en ladino gardenés, que ten as variantes: “nöt” (badioto), “net” (fassano), “not” (livinallongués) e “nóte” (ampezzano). Bardante do dialecto ampezzano, seica moi influído pola lingua véneta, as formas perden a vogal final nas tres linguas.
Linguas balcanorrománicas: “laptile” e “noaptea”, sen o artigo “lapte” e “noapte”, en romanés; e “lapteli” e “noaptia”, sen o artigo “lapti” e “noapti”, en arromanés; e “noptea”, sen o artigo “nopte” en istrorromanés.
Mesmo as linguas britónicas: adoptaron o latinismo “lacte” no galés “llaeth”, no cornuallés “leth” e no bretón “laezh”, concepto que en gaélico, tanto irlandés coma escocés, se expresa con “bainne”.
E algunhas linguas construídas auxiliares, cuxa base, en todo ou en parte, é o latín: “le lacte” e “le nocte” en interlingua e “li lacte” e “li nocte” en interlingue, e “la lakto” e “la nokto” en esperanto e ido; que manteñen o étimo ou case.

Á vista dos resultados observados podemos tirar algunhas conclusións interesantes, aínda que sen perder de vista que soamente estamos examinando un único trazo lingüístico dos moitísimos que determinan as características dunha lingua fronte ás demais.
Nas linguas ibéricas vemos que a vogal –A– de “lacte” mudou sempre pra –E–, con ditongación ou sen ela, unha singularidade que só ocorre parcialmente nalgunhas linguas galorromances coma o francés ou o gascón, mentres que o –A– se conserva no resto da Romania. Con todo, a pronuncia portuguesa transforma ese ditongo “EJ”, que aínda se conserva en galego e brasileiro, en “AJ”.
Tódalas linguas balcanorrománicas mudan a secuencia consonántica de –KT– a –PT– e romanés e arromanés crean un ditongo –OA– a partir de –O– denantes da secuencia.
As falas italorromances e, sobre todo, o sardo son as que se manteñen máis próximas do étimo latino, reducindo a secuencia consonántica á consoante –T– ou xeminándoa –TT–.
A ditongación da vogal tónica é unha evolución moi habitual en moitas falas (galego-portugués, asturleonés, aragonés, occitano, galoitálico, linguas d’oil, balcanorromance, etc.), e algunhas chegan a xerar tritongos: leonés e asturiano occidental (nueite, nuaite, nuoite, ñueite), aragonés (nuei(t)) e occitano (nuêit).
E que se podería facer un continuum coas falas que perden a vogal final que, indo de oesta a leste, partiría do aragonés, pasaría polo conxunto occitano-catalán, derivaríase polo norte polo arpitán e linguas d’oil e seguiría polo oriente polas falas galoitálicas e retorromances pra acabar no extinto dálmata. Mais non coas que a manteñen.
Porén a mudanza máis radical é a propia transformación da secuencia consonántica –KT– no fonema palatal africado xordo, representado polos dígrafos CH e CC; tal como ocorre no asturiano central e oriental: “lleche” e “nueche” e variantes, no castelán: “leche” e “noche”; no occitano: “lach” e “nuèch”, e mais no lombardo occidental: “lacc” e “nocc”. Ou mesmo nun fonema seseante no arpitán: “lacél” e no valón: “laecea”.

domingo, 8 de marzo de 2020

CONFUSIÓN ENTRE A 3P DO PRESENTE DE INDICATIVO E A 2P DO IMPERATIVO


É moi corrente hoxe no galego, tanto no oral coma no escrito, que a 3ª persoa do Presente de Indicativo apareza no lugar onde debería aparecer a 2º persoa do Imperativo ou viceversa debido, máis unha vez, á nefasta influencia do castelán, pois sempre se dá naqueles casos en que no castelán coincide a mesma forma verbal pra ámbalas dúas persoas dos dous tempos. Ex.: *Sobe ti agora; *ela sínteo no corazón; *ti ménteme, *El sempre sufre as consecuencias, *ti segue facéndoo etc.

            O regular é que haxa plena coincidencia nas formas de ámbalas persoas dos dous tempos na maioría dos verbos, así ocorre tanto en galego coma en portugués e en castelán [Ex.: gl: (galego), pt: (portugués) e es: (castelán)]. Ex.: gl: [amar] el ama/ama ti, pt: ele ama/ama tu e es: él ama/ama tú; gl: [bater] el bate/bate ti, pt: ele bate/bate tu e es: [batir] él bate/bate tú; gl: [partir] el parte/parte ti, pt: ele parte/parte tu e es: él parte/parte tú; gl: [caer] el cae/cae ti, pt: [cair] ele cai/cai tu e es: él cae/cae tú; gl: [ler] el le/le ti, pt: ele lê/lê tu e es: [leer] él lee/lee tú; gl: [corrixir] el corrixe/corrixe ti, pt: [corrigir] ele corrige/corrige tu, es: [corregir] él corrige/corrige tú; e outros moitos verbos como: asistir, caber, consolar [con O aberto nas dúas persoas], crer, dar, diminuír, emitir, escribir, excluír, fluír, imprimir, intuír, inxerir, moer, parir, recibir, saber, suplir, vivir etc.

Aínda que noutros casos a coincidencia en galego é só gráfica pro non fonética. Son verbos semirregulares da segunda conxugación coas vogais E ou O como última vogal do lexema onde a 3P do Presente de Indicativo se pronuncia con vogal media aberta e a 2P do Imperativo con vogal media pechada. Se se quere facer distinción gráfica o preceptivo é acentuar graficamente a forma verbal que ten a vogal aberta, como fago nos exemplos, aínda que isto non se fai na escrita se o contexto indica nidiamente cal é a persoa verbal. Ex.: gl: [coller] el cólle/colle ti mais pt: [colher] ele colhe/colhe tu e es: [coger] él coge/coge tú; gl: [comer] el cóme/come ti mais pt: ele come/come tu e es: él come/come tú; gl: [beber] el bébe/bebe ti mais pt: ele bebe/bebe tu e es: él bebe/bebe tú; gl: [poder] el póde/pode ti, pt: ele pode/pode tu e es: él puede/puede tú; gl: [somerxer] el somérxe/somerxe ti mais pt: [submergir] ele submerge/submerge tu e es: [sumergir] él sumerge/sumerge tú; gl: [temer] el téme/teme ti mais pt: ele teme/teme tu e es: él teme/teme tú; e así outros moitos verbos como: ceder, cocer, defender, diverxer, entender, exparexer, foder, meter, morrer, mover, perder, petencer, querer, responder, romper, soster, tecer, tender, toller, torcer, vencer, vender etc.; mais non tódolos verbos que teñen as vogais E ou O como última vogal do lexema presentan esta duplicidade e algúns sempre teñen vogal pechada, como: abastecer, deber, coñecer, devecer, empecer, falecer, fornecer, parecer etc.; e outros vogal aberta, como: esquecer, quecer/quencer etc.

            Porén, tamén ocorre que as dúas formas coincidan en galego e portugués pro non en castelán, como nos seguintes verbos irregulares. Ex.: gl: [dicir] el di/di ti e [decer] el dece/dece ti, pt: [dizer] ele diz/diz tu mais es: [decir] él dice/di tú; gl: [facer] el fai/fai ti e pt: [fazer] ele faz/faz tu mais es: [hacer] él hace/haz tú gl: [ir] el vai/vai ti e pt: ele vai/vai tu mais es: él va/ve tú; gl: [poñer e pór] el pon/pon ti [3P con O aberto e 2P con O pechado], pt: [pôr] ele põe/põe tu e es: [poner] él pone/pon tú; gl: [saír] el sae/sae ti, pt: [sair] ele sai/sai tu e es: [salir] él sale/sal tú: gl: [ter] el ten/ten ti [3P con E aberto e 2P con E pechado] e pt: ele tem/tem tu mais es: [tener] él tiene/ten tú. Con todo, na maioría dos verbos irregulares hai coincidencia nas tres linguas. Ex.: gl: [dar] el dá/dá ti, pt: ele dá/dá tu e es: él da/da tú; gl: [oír] el oe/oe ti e [ouvir] el ouve/ouve ti, pt: [ouvir] ele ouve/ouve tu e es: [oír] él oye/oye tú; gl: [traer] el trae/trae ti, pt: [trazer] ele traz/traz tu e es: él trae/trae tú; gl: [ver] el ve/ve ti, pt: ele vê/vê tu e es: él ve/ve tú etc. Coa excepción do verbo “ser”: gl: el é/sé ti, pt: ele é/sê tu e es: él es/sé tú.

            Ou que a coincidencia se dea en portugués pro non en galego nin en castelán, como ocorre co verbo irregular “vir”: gl: el vén/ven ti [3P con E aberto e 2P con E pechado], pt: ele vem/vem tu e es: [venir] él viene/ven tú.

            Con todo, hai unha serie de verbos semirregulares da terceira conxugación que mudan a vogal da raíz en ámbolos tempos: E > I, coincidindo a maioría das veces co modelo castelán e diverxendo do portugués. Ex.: gl: [advertir] el advirte/advirte ti mais pt: ele adverte/adverte tu e es: él advierte/advierte tú; gl: [espir e despir] el ispe/ispe ti ou el dispe/dispe ti mais pt: [despir] ele despe/despe tu; gl: [pedir] el pide/pide ti e es: él pide/pide tú mais pt: ele pede/pede tu; gl: [preferir] el prefire/prefire ti mais pt: ele prefere/prefere tu e es: él prefiere/prefiere tú; gl: [reflectir] el reflicte/reflicte ti mais pt: [refletir] ele reflete/reflete tu; gl: [repetir] el repite/repite ti e es: él repite/repite tú mais pt: ele repete/repete tu; gl: [vestir] el viste/viste ti e es: él viste/viste tú mais pt: ele veste/veste tu; e así con outros varios verbos como: agredir, competir, diferir, divertir, espelir, investir, medir, referir, suxerir etc.

            E outros mudan as vogais entre os dous tempos: vogal media aberta na 3P e vogal pechada na 2P, ámbalas dúas diferentes da vogal media pechada da raíz do verbo, convinando así: E aberto/I. Ex.: gl: [ferir] el fere/fire ti mais pt: ele fere/fere tu e es: [herir] él hiere/hiere tú; gl: [mentir] el mente/minte ti mais pt: ele mente/mente tu e es: él miente/miente tú; gl: [seguir] el segue/sigue ti mais pt: ele segue/segue tu e es: él sigue/sigue tú; gl: [sentir] el sente/sinte ti mais pt: ele sente/sente tu e es: él siente/siente tú; gl: [servir] el serve/sirve ti mais pt: ele serve/serve tu e es: él sirve/sirve tú etc. E O aberto/U. Ex.: gl: [cubrir] el cobre/cubre ti mais pt: [cobrir] ele cobre/cobre tu e es: él cubre/cubre tú; gl: [durmir] el dorme/durme ti mais pt: [dormir] ele dorme/dorme tu e es: [dormir] él duerme/duerme tú; gl: [fuxir] el foxe/fuxe ti mais pt: [fugir] ele foge/foge tu e es: [huir] él huye/huye tú; gl: [lucir] el loce/luce ti mais pt: [luzir] ele luz/luz tu e es: él luce/luce tú; gl: [subir] el sobe/sube ti mais pt: ele sobe/sobe tu e es: él sube/sube tú; gl: [tusir] el tose/tuse ti mais pt: [tossir] ele tosse/tosse tu e es: él tose/tose tú; gl: [ulir] el ole/ule ti mais pt: [cheirar] e es: [oler] él huele/huele tú; e así outros verbos como: acudir, bulir, urdir, xurdir etc. Como se pode ver, esta duplicidade de formas é unha característica propia do galego fronte á coincidencia que se dá en portugués e castelán e principal motivo do erro gramatical que se denuncia.

Porén, hai moitos verbos destas conxugacións que non presentan alternancia nestas persoas e son totalmente regulares. Ex.: gl: [asumir] el asume/asume ti, pt: [assumir] ele assume/assume tu e es: él asume/asume tú mais [sumir] el some/sume ti, pt: ele some/some tu e es: él sume/sume tú; gl: [fundir] el funde/funde ti, pt: ele funde/funde tu e es: él funde/funde tú; [presumir] el presume/presume ti pro non [consumir] el consome/consume ti; gl: [traducir] el traduce/traduce ti, pt: [traduzir] ele traduz/traduz tu e es: él traduce/traduce tú, e así outros verbos como: aburrir, aducir, conducir, reducir, seducir, unir, urxir etc.

            Por último, hai algúns verbos que admiten dúas formas distintas, onde unha presenta a diferenciación vocálica entre ámbolos tempos e a outra non, así. Ex.: gl: [pulir] el pole/pule ti mais pt: [polir] ele pule/pule tu e es: él pule/pule tú fronte a gl: [puír] el púe/púe ti e pt: [puir] ele pui/pui tu; gl: [sufrir] el sofre/sufre ti fronte a gl: [sofrer] el sofre/sofre ti, pt: ele sofre/sofre tu e es: él sufre/sufre tú etc. E outros onde a diferenciación se dá pra un significado e a non diferenciación pra outro. Ex.: [cumprir] (= ser necesario) el cómpre/cumpre ti –nesta 3P o acento é obrigado pra diferenciarse da forma homónima do verbo “comprar”– fronte a [cumprir] (=levar a cabo) el cumpre/cumpre ti.

            A teor de todo o exposto parece evidente que non hai unha correspondencia exacta entre galego e castelán, orixe dos erros de confusión no uso da nosa morfoloxía verbal, coma tampouco a hai entre galego e portugués, aínda que poucas veces este idioma sexa o culpábel de erros gramaticais na nosa lingua. Así que o único método que garante a corrección no emprego das formas verbais galegas é o coñecemento da flexión verbal dos diferentes verbos galegos.

miércoles, 25 de diciembre de 2019

XEO, XÍO e XELO


Os que amamos e defendemos a lingua galega a miúdo temos que nos defender e demostrar a falsidade da aseveración frecuente, feita polos inimigos do estándar galego, de que “o galego normativo é unha lingua inventada”. Así que pouco, ou ningún, favor se lle fai ao noso idioma cando nun blogue, en principio a prol da difusión e mailo correcto uso da nosa lingua como “Dúbidas do galego”, afírmase na súa entrada de “Xeo ou xelo?” (29-xullo-2019) que: “Xeo é unha palabra inventada no galego contemporáneo. Aparece por primeira vez no 1985, nun Glosario de Voces Galegas que recompilou o catedrático Constantino García.” O autor do blogue está en contra da palabra recomendada polo RAG: “xeo”, aínda que tamén recolle a súa variante “xío” como forma menos recomendábel, e defende o uso de “xelo”, forma máis próxima á forma portuguesa “gelo”, coas seguintes palabras: “A forma que debera recomendarse e que está aínda viva na fala común é xelo, nunca xeo, que é en puridade un neoloxismo, con certo éxito recente entre as castes galegofalantes con estudos superiores…”.

            Ben, sobor de gostos eu nunca discuto, mais si verbo de afirmacións gratuítas, ou simplemente falsas. Tal como aparece nesta no título desta entrada, hai no galego tres formas propias pra denominar a auga conxelada: xeo (a preferida polo estándar galego –que non esquezamos que é fixado pola RAG–), xío (admitida como forma válida pro preterida polo estándar) e xelo (a preferida polo reintegracionismo con ortografía portuguesa: “gelo”). Curiosa e penosamente, a forma máis empregada polos galegofalantes de hoxe é o castelanismo “hielo”, mais a súa refutación como forma espuria non admite discusión, non?

            O dicionario lusista Estraviz –que se autodefine como: Uma explosão de luz no universo da língua– recolle a forma “gio”, que remite á preferida “gelo”, pro non a forma “geo”; o preferido polo autor do blogue que o cualifica como: “O dicionario máis importante da nosa historia e referencia principal de calquera que queira ter un coñecemento real do alcance do idioma galego”. Mentres que o dicionario normativo da RAG fai algo parecido á inversa, recolle a forma “xío”, que remite á preferida “xeo”, pro non a forma “xelo”. En fin, ámbolos dicionarios amosan pouca seriedade e moito sectarismo ao non recolleren as tres formas usadas no galego actual, con independencia da súa escolla preferente.

            Como proba, se consultamos o TILG (Tesouro Informatizado da Lingua Galega, USC-ILG) podemos comprobar a vixencia e uso das tres formas no galego contemporáneo: así “xeo” aparece nun número de “A Nosa Terra” en 1916, na obra “Bebedeira” (1934) de F. Delgado Gurriarán, nas de Ánxel Fole: “Á lus do candil” (1953) e “Terra brava” (1955) ou en “Xente ao Lonxe” de Blanco-Amor en 1972; “xío” na “Tecedeira de Bonaval” (1895) de López Ferreiro, en “Esclavitú” (1906) de Lugris Freire, en “Abrente” (1922) de Victoriano Taibo ou mesmo en “Salterio de Fingoy” (1961) de Carballo Calero; e “xelo” en “A mitra de ferro ardente” (1894) de G. Salinas Rodríguez, “Fume de palla” (1909) de Alfredo Fernández, “Follas ao vento” (1919) de Florencio Vaamonde ou “A morte de Lord Staüler” (1929) de Álvaro de las Casas. Parece evidente que o “Glosario de Voces Galegas de Hoxe” (USC, Verba, anexo 27, 1985) do profesor Constantino García González, que recolle como vivas as formas “xío”, en cinco localidades, e “xeo” en dúas, non inventa ren.

            E se tamén consultamos o ALGa (Atlas Lingüístico de Galicia, vol. IV, 2003) no mapa 101a adicado ao concepto “xeo” vemos que o castelanismo “hielo/helo” é a forma máis usada de maneira esmagadora contra seis puntos onde se recolle “xelo”, no sur de Pontevedra e de Ourense, na costa galego-asturiana e no Berzo galegofalante; tres onde se documenta “xío”, no sur de Lugo e da Cruña e no NO de Ourense; e dous onde se testemuña “xeo”, no sur de Lugo e no interior do galego-asturiano. Como pasou con tantas outras palabras, tal que a duplicidade “escoba/vasoira”, o “xeo/xío/xelo” galego e natural foi substituído polo moderno “hielo/helo” castelán e fabricado. Mais como non había fabricación posíbel pró fenómeno da “xeada/xiada”, este seguíu conservando a súa denominación galega, segundo comprobamos no mapa 98 adicado a este concepto, onde a forma “xiada” predomina en Pontevedra, a maior parte da Cruña e no oeste de Ourense; “xeada” domina en Lugo, NE da Cruña, maior parte de Ourense e no galego berciano e seabrés; “xelada” é forma característica do galego-asturiano, aínda que tamén aparece nun punto do sur do Berzo galegofalante; e “xada” é unha forma que soamente aparece nun punto do sur da Seabra galegofalante. E o verbo que dá orixe á “xeada/xiada/xelada/xada” non pode ser outro que “xear” –mapa 100–, que cobre a totalidade do galego agás o galego-asturiano que usa “xelar”, tamén forma do punto do sur do Berzo galegofalante que tamén usa “xelada”. Na forma verbal a pronuncia do “e” pode ser tan pechada que se converta nun “i”, polo que “xiar” se comporta como forma alófona de “xear” en calquera punto de Galiza.

            Parece razoábel pensar que á hora de seleccionar as formas estándares do trío “xeo/xear/xeada” (< lat. gelu/gelare) a RAG considerou lóxico primar a existencia dunha coherencia morfolóxica entre as tres palabras da mesma familia por diante de escoller simplemente as formas máis usadas, que darían como resultado: “xelo/xear/xiada” (“xelo” por ser a forma propia que aparece recollida en máis puntos, “xear” por ser a forma que permite unha pronuncia pechada “xiar” que non se daría ao contrario e “xiada” por ser a forma máis usada no oeste de Galiza, a que conta con máis falantes).

            Ende ben, o noso idioma é unha lingua ben documentada dende hai varios séculos e o galego estándar debe escoller, en ocasións, entre varias formas aquela que unifique o noso idioma, como fan o resto de idiomas normalizados, con maior ou menor acerto segundo opinións. O triste é que a falacia das “palabras inventadas” tamén se divulgue dende supostos blogues de apoio ao galego.

miércoles, 13 de noviembre de 2019

Sobor de codias, cortizas e cascas


Non é infrecuente atopar textos onde a palabra “cortiza”, seguindo o nefasto modelo do castelán, se usa pra conceptos que teñen as súas propias denominacións na nosa lingua.

            O castelán “corteza” é unha palabra con varias acepcións, onde sempre subxace o concepto de “capa superficial de algo”, así: corteza de limón, corteza del pan, corteza del queso, corteza terrestre, corteza del árbol, corteza cerebral, corteza renal etc.

            Mais o mesmo étimo latino “corticea” do que procede o vocábulo castelán “corteza” deu lugar no noso idioma a “cortiza”, que denomina a “casca da sobreira” (Quercus suber), árbore que por este motivo tamén recibe os nomes de “corticeira” ou “corticeiro”. E por extensión ás veces tamén se utiliza esta palabra pra denominar calquera obxecto feito con esa materia, coma as “boias” das redes ou as “rollas” das botellas. Curiosamente pra este concepto o castelán usa “corcho”, palabra, á que lle dan unha orixe mozárabe, inexistente en galego pro si en portugués como sinónima de “colmea, cortizo ou trobo” e pra denominar un “vaso de cortiza” propio do Alentexo.

            Pró concepto de “capa externa e dura” de certos alimentos como o pan ou o queixo usamos a palabra “codia”, que tamén, por extensión, se emprega pra denominar a capa sólida exterior da Terra: “codia terrestre”.

Pra denominar a “capa externa” que cobre cousas como sementes, ovos, froitas e mesmo crustáceos usamos “casca”. Mais prá “casca das froitas” temos tamén varios sinónimos: cacha, carapa, carapela, monda, para, paraza, pel, pela, peladura, peleca, pelica, plana e tona; e prá “casca das árbores” dúas opcións máis: paraza e tona.

E pra designar a capa externa dun órgano anatómico usamos o cultismo “córtex”, así: “córtex renal” ou “córtex cerebral”. O portugués tamén admite a variante “córtice”, < do latín: corticis, aínda que prefira a primeira, mentres que o castelán admite tamén a forma “corteza” (Ex.: córtex renal ou corteza renal) que prefire no caso de “corteza cerebral”.

            Xa que logo, o castelán “corteza” e o galego “cortiza”, aínda que procedentes do mesmo étimo, denominan conceptos diferentes. A súa semellanza fai que se convertan nun exemplo claro de “falsos amigos”, algo que convén coidar á hora de pasar dunha lingua a outra, sobre todo, cando son idiomas tan próximos.

            Isto demostra que empregarmos as palabras con mesmos étimos do castelán e o galego, aínda que teña unha equivalencia abundante, non é sempre posíbel, dando lugar a un galego castelanizado que apenas conserva a súa esencia, un arremedo ignorante semellante ao “castrapo” pro en versión galega.

jueves, 17 de octubre de 2019

As preposicións excluíntes


O dicionario da RAG recolle unha manchea de sinónimos da preposición AGÁS, unhas tratadas como iguais: BARDANTE, CATAR, EXCEPTO, FÓRA, MENOS, QUITADO, QUITANDO e SALVANTE; e outras que remiten a ela como forma principal: AGA, SACADO, SACANDO, SALVO e TIRANTE. Todas equivalentes ás locucións preposicionais: A EXCEPCIÓN DE e CON EXCEPCIÓN DE. E todos, preposicións e locucións, co significado de “excluír o concepto que se expresa na frase”.
            Comparando as súas correspondencias cos idiomas máis próximos, non semella que o resto de linguas da nosa área goce dunha riqueza sinonímica coma a nosa.

            Así en portugués EXCETO e os seus sinónimos AFORA, MENOS, SALVANTE, SALVO, TIRANTE e SENÃO e a locución preposicional A EXCEPÇÃO DE.
            En castelá EXCEPTO e os seus sinónimos MENOS, SALVO e EXCEPTUADO/EXCEPTUANDO e mailas locucións preposicionais: APARTE DE, A EXCEPCIÓN DE, CON LA EXCEPCIÓN DE e FUERA DE.
            En aragonés ESZEUTO xunto a locución FUERAS DE.
            En catalán EXCEPTE e os seus sinónimos FÓRA DE, LLEVAT (DE), MENYS, TRET (DE) e maila locución preposicional A EXCEPCIÓ DE.
            En occitano EXCEPTAT e os sinónimos e locucións FÒRA, FRANC, LEVAT (DE), PART e A PART DE e SONQUE (aranés).
            En italiano ECCETTO e os seus sinónimos ESCLUSO, SALVO e TRANNE e mailas locucións ALL’INFUORI DI e FATTA ECCEZIONE PER.
            En francés EXCEPTÉ e os seus sinónimos FORS, HORMIS e SAUF e a locución À L’EXCEPTION DE.
            E en inglés EXCEPT (FOR) e os seus sinónimos APART FROM e SAVE (FOR) e a locución, moi formal, WITH THE EXCEPTION OF.
            Mais non en asturiano, que ten MENOS, SACANTES(S) e QUITANTE.
            Nin en mirandés, que usa SALBO e TIRANTE.

            Porén, como se pode comprobar en case tódalas linguas a palabra principal é a descendente do latín EXCEPTUM. Cousa que non ocorre na nosa lingua, ou non debería, dada a gran variedade de sinónimos que posúe. O actual uso excesivo de “excepto”, e en menor medida de “menos” e “salvo” e as locucións “a excepción de” e “con excepción de”, non é máis que unha nova mostra da inxente castelanización léxica do galego contemporáneo, pois o seu éxito só se debe a coincidir coas formas castelás, xa que logo evitémolo botando man de tódalas nosas exclusivas formas patrimoniais. Ex.:
Todos estaban de acordo bardante dalgúns/bardante algúns; prohibido o estacionamento catar os vehículos oficiais; críano todos agás/aga ti; trouxen os libros todos tirante os teus; sacado/sacando tres, os demais aprobaron; son morenos salvante o pequeno que é louro; fóra o teu texto lin todo; viven na Cruña quitado/quitando o máis vello.