viernes, 7 de septiembre de 2018

Un lugar sollío ou avesedo


A importancia do sol é tal na nosa vida que temos algúns adxectivos específicos para denominar a súa maior ou menor influencia nos lugares ao ar libre. Así se dá o sol dicimos que o sitio é sollío, mais se o sol é intenso é solleiro, xa que logo ambos os adxectivos non son sinónimos porque o segundo implica un matiz de intensidade a respecto do primeiro. Porén, se non dá o sol ou dá pouco dicimos que o lugar é avesedo, forma preferida polo dicionario RAG fronte á seguinte, ou avesío, sendo neste caso adxectivos sinónimos. Tamén podemos usar para o mesmo concepto os adxectivos sombrío, forma preferida polo dicionario RAG fronte á seguinte, ou sombrizo, procedentes de sombra, o espazo escuro formado pola ausencia de luz, solar ou non, por mor da interposición dun corpo fronte á fonte de luz.

            A falta da luz solar, total ou case, dá lugar ás tebras, palabra usada case sempre en plural. E un lugar con tebras ou sen luz é un sitio tebroso ou tenebroso, forma preferida polo dicionario RAG fronte á precedente. O matiz dunha menor ou maior escuridade nun sitio dá a pertinencia de usarmos os adxectivos: avesedo, avesío, sombrío ou sombrizo, cando a escuridade non é intensa e podemos ver algo; ou os adxectivos: tebroso ou tenebroso, cando é total ou moi intensa e non podemos ver ren ou case.

            Un sitio sen luz ou claridade, onde non se pode ver ou se ve moi mal é escuro, ou tamén fusco, adxectivo que tamén podemos usar como sinónimo de “sombrío” e de “mouro”, é dicir, de cor case negra. Pola contra, se hai luz e podemos ver ben ou case, dicimos que é un lugar claro. Palabra que coñece o rotacismo (craro) dende os inicios do idioma, como se pode comprobar nos textos medievais.

            En resumo, “escuro” e “claro” son adxectivos xerais, utilizábeis en calquera contexto para indicar maior ou menor luz, mentres que “fusco”, tamén xeral, funciona como adxectivo sinónimo para tres conceptos diferentes: escuridade, sombra e mourenza –substantivo este non recollido polo dicionario da RAG pero ben presente noutros–. Pola contra, os demais adxectivos son específicos, así cando falamos da incidencia da luz solar debemos usar “sollío” e “solleiro”, este último se é moi intensa, e “avesedo” ou “avesío” se non dá directamente pero permite a visión, se a falta de luz pero non de visión se produce por unha sombra debemos usar “sombrío” ou “sombrizo”, e se non hai posibilidade de visión, ou case, por falta de luz usaremos “tebroso” ou “tenebroso”.

jueves, 2 de agosto de 2018

MOMENTO, INSTANTE e INTRE


É frecuente o uso destas tres palabras como sinónimos perfeitos; é dicir, completamente intercambiábeis entre si. Así o escoito ou leo a miúdo. Porén, en verdade hai uns matices nos seus significados que fan que non sempre sexa posíbel este intercambio.

            Destarte “momento” e “instante” coinciden en ser “un espazo moi breve de tempo” (Ex.: Aquilo só durou un momento/instante), mentres que “intre” e “momento” o fan en ser “o tempo preciso en que algo ocorre” (Ex.: Xusto naquel intre/momento chegou ela); con todo, “momento” tamén pasou a ser “un espazo indefinido de tempo en que ocorre algo” (Ex.: É un momento ideal para investir), e “intre” tamén equivale a “intervalo breve de tempo” (Ex.: Nese intre foi cando sucederon os feitos). Como vemos segundo o caso, “momento” e “instante” poden ser sinónimos e “intre” e “momento” tamén, pero non “instante” e “intre”; e ademais, “momento” pode ser sinónimo de “ocasión” e “época”, conforme o contexto, e “intre” pode ser sinónimo de “ínterim, lapso ou intervalo”, sempre que o espazo temporal sexa curto.

            No entanto, as tres palabras serven para indicar a idea de inmediatez nas expresións: “ao/nun momento, nun instante e no intre” (Ex.: Fágoo ao momento/nun instante/no intre), sendo sinónimos dos adverbios de tempo: “axiña, decontado, enseguida, logo...”.

            Mais tamén “momento” e “instante” poden expresar a idea de “continuidade” nas expresións: “a cada momento, en todo momento, a cada instante” (Ex.: Non deixa de se queixar a cada momento/en todo momento/a cada instante), sendo sinónimos dos adverbios de tempo: “arreo, cadora, continuamente, decontino, seguido...”.

            E “momento” tamén pode expresar a idea do “tempo actual como punto de referencia” nas expresións: “de momento e polo momento” (Ex.: Conta comigo de momento/polo momento), sendo sinónimos das expresións: “por/polo de pronto”, e do adverbio: “momentaneamente”.

            Xa que falamos de espazos curtos de tempo, non está de máis lembrar que para denominar un “espazo máis ou menos breve de tempo” no noso idioma usamos as palabras: “anaco, pedazo, bocado, cacho e retrinco” (Ex.: É cousa de estar un anaco/bocado/cacho/pedazo/retrinco escoitándoo), principalmente; mais nunca “rato”, como moitas veces se emprega por mor do seu uso en castelán. Os únicos ratos que temos en galego son os roedores de varias especies de tamaño pequeno, os dispositivos manuais do computador e os peixes tamén coñecidos como alpabardas, pataguillóns ou alcriques.

miércoles, 4 de julio de 2018

POSTREMEIRO, ÚLTIMO e DERRADEIRO


Estes tres adxectivos, xunto con outros dous menos usados: postremo e cabeiro, veñen indicar o mesmo: que algo vén despois doutros nunha serie e que ningún vén despois del, aínda que hai matices. Mentres que “último”, “postremeiro” e “postremo” se poden considerar sinónimos perfeitos; “derradeiro” adquire ademais o matiz de “último definitivo dunha serie”, é dicir, que se emprega para indicar que despois xa non haberá máis engadidos posíbeis á serie; e “cabeiro” indica que é “o que está no cabo ou extremo de algo”, polo que a súa sinonimía cos outros adxectivos é relativa, pois soamente se dá segundo o contexto.

            Hoxe “último” é o máis usado con diferenza, mais consultando o TMILG (Tesouro Medieval Informatizado da Lingua Galega) comprobamos que non sempre foi así, pois “postremeiro”, hoxe considerado literario xunto coa súa variante culta “postremo”, é con moitísima diferenza o adxectivo máis empregado nos séculos medievais con escritos en galego baixo as grafías: “postremeiro(s)/-a(s), postremeyro(s)/-a(s), postrimeiro(s)/-a(s) e postrimeyro(s)/-a(s)”, cun total de 526 rexistros: “E a morte do postremeyro de vos o moesteyro fillara… (1319), os primeyros nĕ seremos os postremeyros que morrerõ per tal maneyra (1370), dou por mia manda e postremeira voontade (1386), o postremeiro día de juyo (1394), por quanto oje era el postremeyro termino et praso… (1478)”; contra 4 da forma culta “postremo(s)/-a(s)”; 24 de “derradeiro(s)/-a(s) ou der(r)adeyro(s)/-a(s)” e 34 de “ultimo(s)/-a(s)”. É doado deducir que a redución de uso deste adxectivo fronte ao seu sinónimo triunfante no galego contemporáneo ocorreu durante a Idade Moderna baixo a incuestionábel influencia do castelán como lingua de prestixio.

            Así e todo, consultando o TILG (Tesouro Informatizado da Lingua Galega), menos rigoroso ca o TMILG pero abondo orientativo no uso moderno, comprobamos que “postrimeiro/postremeiro” foi utilizado, aínda que moi pouco, polos nosos escritores contemporáneos dende finais do s. XIX ata a actualidade, coa curiosa observación de que a forma “postrimeiro” é a única utilizada nos s. XIX e XX, mentres que no noso século só se usa “postremeiro”, a variante recoñecida pola Real Academia Galega. Pola contra, “derradeiro” ten moito maior emprego, aparecendo mesmo nun texto de 1697 e no “Coloquio de 24 gallegos rústicos” (1746) de Frei Martín Sarmiento e uso continuo ata hoxe. O cultismo “postremo” é moito menos usado con diferenza na nosa literatura contemporánea ca os dous anteriores, e a súa utilización dáse primordialmente de 1980 ata a actualidade; e así memso, o adxectivo popular “cabeiro” soamente encontra uso, moi minoritario, dende 1970 en adiante. Loxicamente o uso dos anteriores sinónimos é minoritario fronte a “último”, que presenta a variante popular “últemo”, de forma minoritaria, en textos anteriores a 1980 principalmente.

            Dado que o dicionario normativo da RAG recolle os cinco adxectivos, non sería má idea facer maior emprego dos catro menos usados na actualidade, dándolle unha maior precisión e riqueza á nosa fala e escritura, sabendo diferenciar o seu emprego conforme significado e contexto: “postremeiro” e “postremo” en contextos cultos, “derradeiro” para o último definitivo e “cabeiro” para o último colocado nun extremo.

martes, 5 de junio de 2018

Deber + infinitivo ou Deber de + infinitivo


Esta perífrase verbal pódese usar con dúas formas: sen preposición ou con ela, servindo para expresar tanto unha acción obrigatoria coma unha posíbel ou hipotética.

            O dicionario da RAG recolle ambas as formas como totalmente sinónimas: deber + infinitivo = deber de + infinitivo.

            É unha perífrase tamén usada nas linguas próximas, mais no castelán hai un matiz sinalábel, usa “deber de + infintivo” soamente para indicar posibilidade ou suposición, mentres que “deber + infinitivo” serve tanto para expresar obrigatoriedade coma posibilidade ou hipótese. Ex.: “Deben cumplir las leyes”, pero: “Debió de llegar ayer = debió llegar ayer”. Con todo, a norma tradicional diferenciaba ambas as formas, como fai o portugués, considerando a forma sen preposición só para obrigación e con preposición só para posibilidade, suposición ou conxectura.

            Como dixen o portugués estándar aínda diferencia nidiamente o uso de ambas as formas, indicando a forma sen preposición para expresar obrigación: “Devem cumprir as leis”, e a forma con ela para expresar probabilidade ou suposición: “Deveu de chegar onte”. Aínda que é certo que a lingua popular tende a suprimir a preposición, usando a perífrase sen ela tanto para a obrigatoriedade coma para a probabilidade ou hipótese: “Deveu chegar onte”.

            Malia o seu uso popular sen distinción de significado para as dúas formas, tal como recolle o dicionario, o manual de Estilística da Lingua Galega do profesor X.R. Freixeiro Mato constata a utilización de deber + infinitivo “como perífrase modal obrigativa [...], sen preposición  de enlace de modo preferente, en canto con ela costuma ser modal hipotética” e no seu libro “Lingua de calidade” recomenda este uso diferenciado: “Aínda que como perífrases modais obrigativas e hipotéticas se costuman usar tanto deber + infinitivo como deber de + infinitivo, resulta máis aconsellábel utilizarmos a primeira como obrigativa e a segunda como hipotética”.

            Coido que, a pesar de que a RAG non recomende unha forma sobre a outra nin  indique unha utilización diferenciada de ambas, se debería optar pola alternativa da diferenciación semántica das dúas formas se queremos usar un galego estándar de calidade pola gran vantaxe de explicitar nidiamente a acción da perífrase, como se pode ver nos seguintes exemplos:
Debeu chegar ás nove (= tivo de chegar ás nove) – Debeu de chegar ás nove (= probabelmente chegou ás nove).
Deberá facer o acordado (= estará obrigado a facer o acordado) – Deberá de facer o acordado (= posibelmente vai facer o acordado).
Eles non deberían vivir aquí (= eles non terían que vivir aquí) – Eles non deberían de vivir aquí (= eles seica non vivirían aquí).

            A precisión na fala é sempre recomendábel para que esta cumpra cabalmente o seu labor, xa que logo usemos sempre que poidamos a linguaxe máis exacta posíbel.

martes, 15 de mayo de 2018

Abondar e Abundar


Estes dous verbos onde unha vogal marca a diferenza, teñen a mesma orixe: o verbo latino “abundare” que expresaba “ser abundante ou ter en abundancia”, conservado no verbo “abundar”. Mais del xurdiu a variante “abondar” para expresar “ser suficiente”, que obviamente ten un matiz diferente. Non é igual “abunda a comida” ca “abonda a comida”, dado que na primeira frase a comida pode ser máis da necesaria pero na segunda soamente chega para cubrir a necesidade.

            Relacionados co verbo “abundar” están o substantivo “abundancia” e o adxectivo “abundante”, mentres que co verbo “abondar” están o indefinido “abondo”, o adverbio “abondo/dabondo” e o adxectivo “abondoso”, que malia proceder do verbo “abondar” é sinónimo de “abundante”. Por tanto hai unha nidia diferenza entre “abondo”, sinónimo do indefinido “bastante” ou do adxectivo “suficiente”, e “abondoso”, así poderiamos dicir: “Temos abondosos proxectos por facer e cartos abondos para realizalos”.

            Hai que sinalar que mentres o indefinido “abondo” acompaña detrás ao substantivo, o seu sinónimo “bastante” vai diante, así: “Hai bastantes patacas para o guiso”, significa o  mesmo ca: “Hai balocas abondas pró guisado”. Xa que logo, os verbos “bastar” e “abondar” son perfeitos sinónimos co único significado de: “ser suficiente”.

            O dicionario RAG non recolle substantivo ningún para expresar o concepto de “suficiencia” ou calidade do que abonda. E os anteriores que recollen o substantivo “abondamento” fano co significado de “abundancia”, tal como sucede en castelán (abundamiento) ou en portugués (avondamento).

            E isto último lévanos a ter en conta que en portugués as variantes: “abundar”, “abondar” e “avondar” son sinónimas, e tamén os substantivos: “abundância” e “avondança”, “avondamento”; os adxectivos: “abundante”, “abundoso” e “avondoso”; e os adverbios: “abundantemente” e “avondo/abondo”, “avonde/abonde”. Polo que en portugués non hai matiz ningún que diferencie ambos os verbos e palabras relacionadas, sendo perfeitamente intercambiábeis. Peculiaridade que non hai que esquecer ao ler ou escribir en galego ou en portugués.

domingo, 1 de abril de 2018

Fiestra, ventá e xanela


Coido que poucas linguas posúen tres sinónimos exactos para denominar o que o dicionario da RAG define como: “Abertura na parede para deixar entrar o aire e a luz, xeralmente cerrada con vidros”. Mais aínda que en esencia son perfeitamente permutábeis, sendo o seu uso unha mera escolla persoal, en verdade hai unhas sutís diferenzas por mor da súa orixe e implantación no galego.

            Así, o primeiro que convén saber é cal é a palabra máis patrimonial das tres, e a resposta tras consultar o TMILG (Tesouro Medieval Informatizado da Lingua Galega) é rotunda: fiestra. A palabra latina para o concepto era “fenestra”, e dela descenden as tres variantes que documentamos na Idade Media: fenestra (s. XIII), a non evoluída, fĕestra/feestra (s. XIII), a máis rexistrada no seu século, e fiestra/fyestra (s. XIV e XV), a única documentada na Baixa Idade Media e a máis frecuente nos textos conservados. Pola contra, nin “janela” nin “ventana/ventã/ventaa” se documentan no galego antigo.

            Tamén que a palabra latina usada para o concepto é a que máis descendentes, xaora, deixou nas linguas romances: fenestra (arcaísmo castelán), fenèstra (occitano), finestra (aragonés, catalán, italiano, corso), fenêtre (francés), fenèt (haitiano), fereastra (romanés), hièstra (gascón) etc.; e mesmo pasou ás linguas xermánicas: fenster (alemán), venster (neerlandés), fönster (sueco) ou fenester (arcaísmo inglés). O castelán “ventana”, derivado do lat. “ventus” e documentado xa dende a segunda metade do s. XIII, tamén pasou ao asturleonés, que ten como arcaísmos: “fenestra” e “finistra” e ao sardo “bentana”,  mercé ao período de dominio español na illa, amais de ao galego con modificación: “ventán” no galego occidental e “ventá” no central e oriental e mais estándar. Mentres que o portugués “janela”, derivado do lat. “januella”, só pasou ao galego, con adaptación fonética, “xanela”.

            Para atopar os primeiros rexistros destas dúas últimas palabras, ventá e xanela, hai que consultar o TILG (Tesouro Informatizado da Lingua Galega), o equivalente ao TMILG pero para o período moderno (do s. XVII ata hoxe), aínda que moitísimo menos exhaustivo e por tanto menos rigoroso, que nos dá os seguintes resultados:

            Ventana“ documéntase en textos dende inicios do s. XIX ata a actualidade, xa basicamente en textos que representan a fala popular e dialectal. Sendo a palabra máis utilizada para o concepto ata a metade do s. XX. Mentres que “ventá“ e ”ventán”, esta sempre menos usada ca a súa variante central e oriental, aparecen a partir da década dos 80 do s. XIX e soamente “ventá” faise máis frecuente ca a forma castelá nos textos das dúas décadas finais do s. XX e do actual, é dicir, cando se converte en forma estándar; sendo o período de 1951 a 1980 o único en que hai certa igualdade de uso entre a forma castelá e a forma estándar. Con estes datos semella evidente que “ventá/ventán” é un castelanismo adaptado, o cal foi motivo abondo para que os escritores máis preocupados por unha maior enxebreza léxica procurasen unha palabra auténticamente galega, volvendo loxicamente a ollada cara á lingua medieval.

Desta maneira as tres variantes medievais reaparecen en textos modernos a partir da derradeira década do s. XIX, nos casos de “fiestra” e “fenestra”, e a partir do século seguinte, no caso de “feestra”. Con todo, “fenestra” vai ter un certo auxe na primeira metade do s. XX para logo ir decaendo inexorabelmente ata hoxe; e “feestra” nunca pasara dun uso mínimo por parte duns cantos escritores, Aurelio Ribalta ou Vicente Risco por exemplo, nas tres primeiras décadas do s. XX para despois desaparecer; mentres que “fiestra” vai ser a variante gañadora, como xa o fora na Idade Media, competindo favorabelmente en uso literario con “fenestra” e “ventana”, na primeira metade do s. XX, e acadando a supremacía despois ata a actualidade, onde xa só compite cos outros dous sinónimos recoñecidos como estándares. Como curiosidade convén saber que “fiestra” xa aparece nun texto de Martín Sarmiento de 1746, polo que é razoábel pensar que aínda fose palabra usada na altura.

O caso do lusismo “xanela” é diferente, pois trátase dun empréstimo de luxo, para substituír o castelanismo “ventana/ventá” ou o arcaísmo “fiestra/fenestra”. Incorpórase á nosa lingua literaria nos inicios do s. XX e vai seguir connosco ata agora, sendo a época actual o período en que ten maior uso, aínda que sempre por debaixo dos seus sinónimos “fiestra” e “ventá”.

Dado que o estándar acepta as tres palabras, non parece má opción a súa utilización, aínda que convén lembrar os matices que acompañan a cada sinónimo: “ventá” como forma popular, “fiestra” como forma culta e patrimonial e “xanela” como cultismo estrito. Aínda que quizais co tempo tamén mude a percepción que temos delas.

miércoles, 21 de febrero de 2018

Óleo e aceite

En orixe ambos os termos denominaban o mesmo concepto: a substancia graxa extraída da oliva, e por extensión calquera outra substancia parecida. Mais os antigos sinónimos teñen diferentes procedencias: “óleo” do latín “oleum” e “aceite” do árabe “az-zait”. Con todo, a primeira podería ser un cultismo medieval, dado que o vocábulo latino deixou como formas patrimoniais máis usadas: “olio” e “oyo”; e a segunda entrou no galego medieval e tivo tanto suceso que na práctica substituíu a palabra romance como forma xeral para o concepto.

            A RAG diferencia claramente o uso de ambas as palabras, empregando o xenérico “aceite” para toda substancia graxa insolúbel na auga de calquera orixe” e aplicando o específico “óleo” soamente ao aceite usado na pintura e ao consagrado para a liturxia cristiá. Non obstante, a nosa lingua irmá portuguesa actúa xustamente ao revés, utilizando como forma xeral “óleo”, tanto para calquera tipo de aceite coma para o usado en pintura ou na liturxia cristiá, e deixando “azeite” estritamente para denominar o extraído da oliva, ou “azeitona” en portugués. Polo que cando se usa para denominar outro “azeite” con outra orixe, esta debe ser especificada: azeite de palma (mais tamén: óleo de palma).

            Eu coidaba, erradamente, que a supremacía do arabismo sobre a forma romance se debía á contaminación semántica do castelán, dada a completa coincidencia de significados en ambos os idiomas e a manifesta discrepancia co portugués. Mais a procura de usos medievais desenganoume categóricamente. No galego medieval xa está perfeitamente documentado o maior uso de “aceite” sobre “óleo”, rexistrado só en dúas ocasións nos s. XIV e s. XV (de trjgo, vyño et de oleo – Xeral Historia) e variante minoritaria fronte a “olio/olios”, rexistrada en once ocasións: 1 no s. XIII, 4 no s. XIV e 6 no s. XV (et nõ entrã en elas senõ olio de basmo ou de mirto – Miragres de Santiago; de trjgo, de vyño, et de olio – Xeral Historia; et mesturado con olio ou con uinagre forte – Tratado de Albeitaría), e en menor medida, “oyo/oyos” con perda do –L– intervocálico, rexistrado no s. XIII en seis ocasións (sse fezesse carne e manass’oyo, a queimar oyo d’oliva nas lampadas – Cantigas de Sta. María).

            Pola contra, “aceite” rexístrase en 66 ocasións baixo diferentes formas gráficas: azeyte (21 aparicións), azeite (19), aseite/aseites (16), aceyte (4), aseyte (3), açeyte (2) e aceite (1). Ex.: de sevo, nen d’azeyte nen de teas – Cantigas de Sta. María, s. XIII; cinquaenta ssoldos para aceyte para a lampaa – testamento, s. XIV; hũa libra d’azeite – Testamento, s. XV; este emprasto mollao con azeite arredor – Tratado de Albeitaría, s. XV; et una mea de aceite para o lume – Testamento, s. XV; etc.

            Por tanto, parece evidente que o uso que describe o dicionario da RAG para “aceite” e “óleo” correspóndese non só co emprego normal na nosa lingua actual senón tamén coa práctica maioritaria na lingua medieval.