jueves, 28 de agosto de 2014

A lingua internacional

Recentemente durante unha viaxe a Polonia en tanto agardaba no aeroporto de Varsovia o voo de regreso entretiven o meu tempo ollando por mera curiosidade nunha libraría do mesmo, onde a meirande parte estaba ocupada por libros en polaco agás a sección de “International Books”, composta exclusivamente por libros en inglés.

                En Amsterdam, noutra viaxe anterior, entrei a ver os libros dunha gran libraría do centro da cidade, alí xunto aos libros en neerlandés había outra gran parte dedicada aos libros en inglés.

                Este fenómeno tamén se vai implantando aos poucos en España, onde as grandes librarías das cidades principais teñen a súa sección de libros en inglés como unha máis da súa ordenación.

                É o inglés a “lingua internacional”, o idioma que calquera persoa cun mínimo nivel cultural deberá saber como parte imprescindíbel da súa formación? Témome que si, e do mesmo xeito que o castelán se converteu na “lingua común” de España, o inglés estase a converter na “lingua común” do mundo.

                Mais como se tomou esta decisión? Alguén coñece que houbese algunha discusión e votación ao respecto nas Nacións Unidas ou en calquera outro organismo internacional? Semella, máis unha vez, o vello sistema da imposición lingüística, neste caso mercé ao poderío militar, económico e sociocultural dos EUA.

                Seica os terrestres estamos destinados a falarmos un só idioma como lingua de relación, cultura ou comercio, unha sorte de “lingua común” universal, nun futuro non moi lonxincuo. Mais por que debe ser o inglés e non unha lingua artificial, creada para ser sinxela na súa gramática, fonética e vocabulario; unha lingua de ninguén para que sexa un idioma de todos?

                Se non teremos “un idioma para nos gobernarmos a todos, un idioma para nos atoparmos, un idioma para nos atraermos a todos e nos atarmos nas tebras, no Mundo global, onde se estenden as sombras.”

jueves, 31 de julio de 2014

DOLMENS E MENHIRES

Lendo un texto sobre a prehistoria galega atopeime con dúas palabras inequivocamente alleas: dolmen (cubículo de laxes verticais cuberto por outra horizontal) e menhir (pedra alongada chantada verticalmente), palabras aceptadas polo dicionario RAG para definir ambos os conceptos arqueolóxicos. O curioso do tema é que no primeiro caso, o galego popular creou un bo número de termos para denominar o “dolmen” (< taol + men “mesa de pedra” no bretón orixinal a través do francés), por mor da gran cantidade destes monumentos megalíticos que se encontran no país, así: casa/forno dos mouros, arca, anta, antela, pedra moura, pedra de arca, etc; con todo, “anta” soamente denomina calquera das pedras que constitúen o dolmen para o dicionario RAG. E no segundo, o único exemplo coñecido en Galiza é denominado como “lapa” de Gargantáns, aínda que as numerosas pedras verticais chantadas no terreo como referencia de lindes reciben o nome de “pedrafitas”, que é o que eran os “menhires”(“pedras longas” no orixinal bretón) segundo unha parte dos especialistas.
                Consultando varios libros de historia e arte comprobo que as propostas maioritarias foron denominar estes monumentos como “anta” e “pedrafita” en galego, e así o recolle o GDXL (Gran Dicionario Xerais da Lingua) que dá “anta”, “ante”, “arca” e “pedra moura” como perfeitos sinónimos de “dolmen” ; “pedrafita” como o de “menhir”; e “círculo lítico” ou “círculo de pedras” para “crómlech”. Pola contra, o GDsXXILG (Gran Dicionario Século XXI da Lingua Galega) cínxese estritamente ao ditado pola RAG.
                Na “Historia Xeral de Galicia” editada por A Nosa Terra, F. Calo Lourido, o encargado da Prehistoria e Idade Antiga, di textualmente: “Amais das mámoas coas súas antas (mal chamadas dólmenes ou “mesas de pedra”), pertencen a esta fase cultural as pedras fitas e mesmo os círculos líticos (tamén innecesariamente chamados menhires e cromlechs respectivamente).” […]. “Todos constitúen moimentos megalíticos.”
                “O megalitismo. A primeira arquitectura monumental de Galicia” de Antón A. Rodríguez Casal, di expresamente: “Contamos en Galicia, […], cunha terminoloxía propia para referirnos ós mal chamados dólmenes […]. Así consérvanse nomes tales como anta, arca, arqueta, arquiña, pedra moura, forno ou casa dos mouros, pedra da arca, etc.” Ao longo do libro o autor decántase polos termos: anta, pedrafita e circo lítico.
                “A historia” de Ramón Villares dinos: “A denominación de “cultura megalítica” deriva da construción de enormes monumentos de pedra, de carácter xeralmente funerario e que poden ser de diferentes tipos: círculos líticos ou cromlechs, menhires que en Galicia se denominan “pedras fitas” e sepulcros, […], que tamén reciben moi diversas denominacións: mámoas, modias, medorras, medoñas.” E: “Os máis frecuentes monumentos megalíticos son os sepulcros, que están formados dun túmulo e un dolmen ou anta interior.”
                Ou, por último, a “Guía da arte de Galicia” de Basilio Cegarra di: “[…] o que chamamos dolmen (en galego anta, arca, casa de mouros, meda, cabana entre moitos outros…”. O autor tamén usa pedrafita como sinónimo de menhir.
                Curiosamente o dicionario RAG si admite a palabra mámoa e os seu sinónimos: medoña, medorra ou modorra, para se referir ao túmulo que cobre o “dolmen”. En troques, non recolle a palabra moimento, que si recolle o GDXL e define como un “monumento funerario”.

                O acontecido con estes termos científicos do campo da Historia ou da arte tamén pasa en moitos outros campos léxicos. A compoñente común é que antes existan no castelán; se este mudou o seu termo tradicional por outro, sucede o mesmo en galego, se conserva a palabra patrimonial, o galego tamén pode conservar a súa. Velaquí algúns exemplos en distintos campos:
No corpo humano é sintomático como as denominacións populares pasaron a nomear os mesmos órgaos nos animais en moitos casos:
Columna vertebral – cerrizo, aranguelo, arelo, carrelo, carriñouzo, cernizo, espiñazo, fío do lombo, lombelo, raque.
Pulmón – bofe, livián, corada, boche, bocho, bucho, alegría.
Labio – beizo. O castelán tivo a palabra “bezo”, xa desaparecida da fala.
Bazo – paxarela, paxara, paxarola. Só o primeiro para persoas.
Estómago – bandullo, callada, calleira, recho, calleiro, ventrullo. Só o primeiro para persoas.
Vexiga – mexa, vincha.
Intestino – tripa. Aquí como o castelán usa ambas as denominacións, en galego tampouco hai problema.
Cadeira – cadril. O dic. RAG especifica este último como denominación para o óso e a primeira para nomear a forma externa, algo que non sucede na fala popular.
Omoplata, escápula – espádoa, pa, paleta.
Nas doenzas:
Gripe – influenza.
Epidemia – andazo. Onde a primeira se restrinxe estritamente ás doenzas contaxiosas, mentres que a segunda a calquera tipo de proliferación esaxerada.
Bocio – papeira, garxola, lobiño, papo.
Varíola – boas, vexigas.
Sarna – raña.
Diarrea, descomposición – cagarrela, cagarría, foira, furrica, furriqueira.

                Cal é a lóxica de importar palabras, practicamente por unanimidade mediante o  castelán –faltaría máis–, para denominar conceptos que xa teñen, ou tiñan, palabras propias. Na realidade estes cultismos –na realidade: castelanismos– son mellores ca as denominacións populares?

jueves, 12 de junio de 2014

Incongruencias do Dicionario RAG

Se un procura determinadas palabras no dicionario en liña da RAG acaba decatándose de multiplas incongruencias e das excesivas desviacións castelanistas.
                Así “depenar”, xunto coa variante “despenar”, é sinónimo de “desplumar”; mais en troca “pena” non é sinónimo de “pluma”, como si admite o portugués ou o GDXL (Gran Dicionario Xerais da Lingua), pero non o GDsXXI (Gran Dicionario século XXI da Lingua Galega).
                Convén lembrar os principios que rexen as NOMIG (Normas Ortográficas e Morfolóxicas do Idioma galego) para entender por que detecto manifesta incoherencia na maioría das escollas léxicas do Dicionario RAG, cando existen ao menos dúas posibilidades, sexan sinónimos ou variantes dunha mesma palabra. Os principios son os seguintes:
                Que haxa proximidade entre lingua escrita e oral, mais depurando as interferencias do español.
                Que sexa un estándar supradialectal e representativo da diversidade.
                Que enraice coa tradición escrita antiga, dando preferencia ás formas tradicionais.
                E que harmonice especialmente coas linguas romances en xeral e coa portuguesa en particular, por ser esta o recurso fundamental para o léxico culto.
                Porén, como veremos a seguir, o dicionario fai en demasiadas ocasións caso omiso destes principios e dá preferencia a castelanismos e dialectalismos (formas minoritarias) como formas preferentes fronte ás palabras máis próximas ou coincidentes coas formas portuguesas.

                Velaquí algúns exemplos desta ”curiosa” preferencia do dicionario nos sinónimos polo termo máis parecido ou coincidente co castelán en contra do igual ou máis semellante co portugués, así:
                Gañar remite a Ganar.
                Amábel remite a Amable, como todos os adxectivos acabados en –ábel ou –íbel remiten á forma rematada en –able ou –ible.
                Golfiño remite a Delfín, palabra esta claramente minoritaria fronte a Golfiño ou Golfín segundo a “Nomenclatura de la Flora y Fauna Marítimas de Galicia” de Ríos Panisse.
                Gostar remite a Gustar.
                Mao/má remite a Malo/mala.
Ar remite a Aire.
Lontra remite a Londra.
Vergoña remite a Vergonza.
Pór remite a Poñer.
Nocello aparece como sinónimo de Artello e Tornecelo (port.: tornozelo), mais Nortello e Noelo remiten só á primeira palabra.
Ouvir e Ouvido remiten a Oír e Oído.
Fechar remite a Pechar.
Cinema remite a Cine.
Cinza remite a Cinsa, que ten un case esquecido sinónimo en Borralla.
Vírgula remite a Coma.
Tinxir remite a Tinguir, como Cinxir a Cinguir e só recolle Abranguer, esquecendo a Abranxer (port.: tingir, cingir e abranger).
Aspas remite a Comiñas.
Roibo remite a Rubio, a carón dos seus sinónimos Vermello e Encarnado; porén o portugués Ruivo equivale ao galego Roxo, cor entre vermello e amarelo, e o sinónimo de Vermello é Rubro, mentres que Roxo en portugués equivale ao galego Morado.
Eixo remite a Eixe.
Louvar remite a Loar.
Até remite a Ata.
Loiro remite a Louro, aínda que ao contrario que en galego a primeira é a preferida polo portugués.
Pintasilgo (port.: pintassilgo) remite a Picacardos, sinónimo de Xílgaro, mentres que Barroso remite a este último.
Segunda Feira remite a Luns, como o resto dos días con feira remiten ás formas próximas ao castelán.
Ficar remite a Quedar.
Inclusive remite a Incluso, sinónimo de Mesmo.
Corar remite a Colorear, admitindo como sinónimo Colorar.
Bulso remite a Bolso, sinónimo de Peto.
Umeiro remite a Olmo.
Choupo, considerado erro, remite a Chopo, aínda que a primeira é a palabra usada polo portugués xunto co seu sinónimo Álamo.
Coella e Coia remiten a Col, que en portugués é Couve, palabra recollida como dialectal,xunto coa variante Couva, no GDXL.
Peaxe preferido a Portaxe, a palabra patrimonial que conserva o portugués (Portagem) tamén para as autoestradas.

                Menos mal que nalgúns casos admitindo o castelanismo, este remite á forma galega:
                Marsopa remite a Toniña.
                Toupo remite a Toupa ou Toupeira, este último sinónimo como nome do animal pero cos significados adicionais da morea que fai este mamífero ou tobo do mesmo; tamén recolle a variante teupa, que remite a toupa.
                Serpente remite a Serpe.
                Cebada remite a Orxo.
                Ultraxe remite a Aldraxe.
Agua remite a Auga.
Estuario remite a Esteiro.
Bombilla remite a Lámpada.
Color remite a Cor.
Dolor remite a Dor.
Espuma remite a Escuma; aínda que a primeira tamén é a forma portuguesa.
Rechazar remite a Rexeitar.
Comenzar remite a Comezar.

Ou dá preferencia á forma máis maioritaria fronte á minoritaria, en xeral con acerto:
Choiva remite a Chuvia.
Badía remite a Baía.
Doniña ou Denociña remiten a Donicela, que é pleno sinónimo de Garridiña e saltaparedes.
Gavota remite a Gaivota.
Chorida remite a Chorima.
Pixota remite a pescada, aínda que tamén admite o castelanismo Merluza pero, felizmente, non o recomenda.
Arrabaldo, considerada incorrecta, remite a Arrabalde.
Demoño remite a Demo, como os demais sinónimos: Diabo, Diaño, Diabro e Diantre.
Marelo remite a Amarelo.
Dende e Des remiten a Desde.
Éngoa remite a Ingua, mais o seu sinónimo Virilla é a palabra usada polo portugués: Virilha.
Golpe remite a Raposo.
Teixo remite a Teixugo, sinónimo de Porco Teixo.
Xabarín remite a xabaril, sinónimo de Porco Bravo.
Nebra remite a Néboa, sinónimo de Brétema, Cegoña, Fuscallo e Calixe.
Muito remite a Moito.

                Aínda que moitas veces admite como plenamente sinónimos termos máis que posibelmente casteláns ou vulgarismos xunto aos nidiamente galegos ou coincidentes co portugués:
                Gorrión con Pardal, onde a variante Pardao remite a este último.
                Tiburón con Quenlla.
                Maínzo con Millo.
                Palacio con Pazo; se ben este último termo recolle a acepción extra de: casa nobre e grande no meio rural.
                Bosque con Fraga e Foresta.
                Sombreiro con Chapeu e Pucho.
                Insulso con Eslamiado e Insípido.
Temón con Leme, por sorte Timón, admitido, remite a Temón; con todo, non recolle o sinónimo Gobernallo, preciosa palabra que nos remite á orixe do verbo Gobernar: pilotar un barco.
Guante con Luva.
Ó con Ao.
Pero con Mais.
Marrón con Castaño e Pardo.
Ordenador con Computador, onde Computadora remite a este.
Gris con Cinsento, onde Cincento remite e este último e sen esquecer os sinónimos Borrallento e Aborrallado.
Firmar con Asinar.
Saliva con Cuspe, mais Chuspe remite a este e Cuspia remite ao primeiro.
Ventá con Fiestra e Xanela, como perfeitos sinónimos.
Canino con Cairo, Cabeiro, Canteiro e Queiro, aínda que este último non deixe de ser unha variante de Cairo < lat. canarium.
Xirar con Virar.
Tarxeta con cartón.
Zapatilla con Chinela e Pantufla; e Zapatillas deportivas con Tenis (pl.).
Claraboia con Mainel, Biolo e Lumieira.
Diario con Xornal (periódico diario).
Periodista con Xornalista.
Cerca con Preto.
Regalo con Presente, Galano e Agasallo.
Empezar con Comezar, Iniciar e Principiar.
Belota con Landra.
Andamio con Estada.
Cambiar con Mudar e Trocar.
Mondar con Estonar, Depelicar, Espelicar, Pelar e Parar.
Oh! con Ó!
Consonte con Consoante, sinónimos de Segundo e Conforme.
Ancho con Largo.
Sen con Tempa e Vidalla.
Estirar con Estarricar e Estricar, malia que en portugués é Esticar.

Non recolle, nin sequera como sinónimos “menos recomendables”, palabras portuguesas perfeitamente válidas en galego, preferindo os castelanismos en uso:
Ascensor pero non Elevador.
Galleta pero non Bolacha, palabra viva nalgúns lugares.
Lentes e Anteollos pero non Óculos.
Redactar pero non Redixir.
Supervivencia e Supervivente pero non Sobrevivencia e si Sobrevivente.
Ultramarinos pero non Mercearía.
Marquesiña pero non Paraxe protexida.
Maleta pero non Mala.
Bombona de Gas pero non Garrafa de Gas.
Chistera pero non Chapeu Alto ou Cartola.
Hamaca pero non Espreguizadeira (por.: espreguiçadeira).
Científico pero non Cientista; malia que o usual é diferenciar entre o substantivo e o adxectivo (artista/artístico, prosista/prosístico, xornalista/xornalístico, etc.).
Creba (económica) pero non Falencia.
Asasinato pero non Asasinio (por.: assassínio).
Contestador automático pero non Atendedor de Chamadas.
Bufanda ou Tapabocas pero non Cachecol.
Aleta pero non Barbatana.
Caramelo pero non Rebuzado (por.: rebuçado).
Remolacha pero non Beterraba.
Cola pero non Cauda, aínda que si o adxectivo Caudal.
Cochinilla pero non Bicho de Conta.
Morcilla pero non Morcela.
Paquete pero non Pacote.
Rosetón pero non Rosácea.
Chal pero non Xaile.
Turba pero non Turfa.
Xamón pero non Presunto.
Lunar (na pel) pero non Sinal (na pel).
Zafiro pero non Safira.
Rumbo pero non Rumo.
Colorete (maquillaxe) pero non Ruxe (por.: ruge < fr.: rouge).
Paraugas pero non Gardachuvia ou Parachuvia.
Lámpada de Araña pero non Lustre.


En fin, que polo xeral recolle un vocabulario moi españolizado, sen dar sequera a opción como palabras sinónimas de formas portuguesas que axudasen a descastelanizar o idioma.

martes, 6 de mayo de 2014

LENDO EN CASTELÁN PÓDESE FACER BOA LITERATURA EN GALEGO?

Adoito ver nas entrevistas aos escritores galegos como declaran que están a ler, case de forma invariábel, autores en castelán, ben orixinais ou ben traducidos a esta lingua, e por veces a autores galegos, maioritariamente clásicos, pois seica ler os contemporáneos non está demasiado ben visto no gremio.
                Mais até que punto inflúe no estilo, e mesmo na morfosintaxe e no léxico, a leitura tan habitual en castelán no canto do galego ou do portugués?, pois é evidente que ao ler imos fixando códigos de escrita na nosa memoria.
                Sería doado explicar esta realidade como a única posíbel para calquera escritor galego que queira coñecer a obra de millares de escritores foráneos, esmagadoramente non traducidos ao galego, mais tamén pasa isto no portugués? Creo que a reposta é non, así e todo, a posibilidade de lermos os clásicos ou as novidades editoriais na variedade irmá parece meta case imposíbel, por que? Quen impón que non se ofreza esta posibilidade nas nosas librarías
                Obviamente non estou en contra de ler en castelán ou en calquera outra lingua, a miña crítica insiste, ou iso pretende, na formación exclusivamente “española” que teñen os nosos escritores, que son, non se esqueza, os que van modelando o estándar culto da nosa lingua, como sucede en calquera lingua do mundo con cultivo literario. E que por tanto incide na formación dese estándar, cada vez máis castelanizado claramente no estilo, porén tamén cada vez máis na morfosintaxe, sen esquecer o léxico, xa de saída moi castelanizado na fala popular.

                Así na construción das frases se  pode notar a influencia castelá, facéndose unha mera tradución de palabra a palabra, por exemplo:
                “Tes que velo para que creas o que che digo” por: “Tes de o ver para creres o que che digo”.
                “Se tiveses vido antes non pasaría isto” (<si hubieras venido antes…), onde se usa a perífrase de acción acabada e reiterativa inapropiadamente, por: “De vires antes non pasaría isto” ou “Se viñeras antes non pasaría isto”, ou mesmo mudando a frase pero non o significado: “Por non vires antes pasou isto” ou “Como non viñeches antes pasou isto”.

                Usando tempos compostos innecesarios:
                Por teres comido a tempo (= por comeres a tempo/porque comiches a tempo); sen ter visto a escena (= sen ver a escena/non vendo a escena).
                Se ben este é un recurso habitual no portugués literario:
                Eu pensava ter agido bem (=eu pensaba que obrara ben); parecia satisfeito por ele ter abordado o assunto (=parecía satisfeito por abordar o asunto/parecía satisfeito porque abordara o asunto); apesar de ela se ter mostrado distante (=a pesar de se mostrar ela distante/a pesar de que ela se mostrase distante); etc.
                Non se debe esquecer que nesta lingua existen os tempos compostos, auxiliados preferentemente co verbo “ter”, polo que a secuencia “ter + participio” ten un valor diferente á que ten en galego. Neste soamente pode significar “acción acabada e reiterada”, e só con este sentido debemos usar esta secuencia:
                É o premio por ter gañado todos os partidos; como consecuencia de ter asistido a todas as clases; non lle interesa por os ter visto tantas veces; etc.

                Mais tamén influíndo nas construcións gramaticais propias, deturpadas polas do castelán.
 Así o uso da preposición “a” con CD comeza a ser un hábito en moitos textos:
                Vía a persoas na casa; os gardas apañaron a manifestantes soltos; etc.
                Inclusive aparecendo en perífrases moi comúns onde o seu uso é claramente proscrito, como “ir + inf.” ou “volver + inf.”:
                Iría ao seu cuarto a descansar; quería ir algunha vez a velos; imos moi amodiño a facer o mandado; vou case sempre a camiñar polo río; volveu a iniciar a corrida; volvía de novo a facer das súas; etc.

                Trasladando o “lleísmo” do castelán madrileño á sintaxe galega:
                Increpoulle outro; amólalle estar comigo; como lle afectou o feito; a el impresiónalle aquel dato; era algo que lle intrigaba; sorprendeulle que o fixese; etc.

                Ou copiando a pronominalización de verbos casteláns que non a teñen en galego:
                Mudarme de roupa; mesmo se fan fotos; xirouse por completo; non se anda con parvadas; algo que se deixaban fóra; feríndose a man; subíronse alá; abrazábase o corpo; cando se che pon un alcume; etc.

                E abusando dunha construción lexítima en galego, como a voz pasiva, que é un recurso literario, sobre todo poético, pero moi pouco utilizado na linguaxe popular:
                Constantinopla é conquistada polos otománs no 1453 (=os otománs conquistan Constantinopla en 1453); os indíxenas son exterminados polos colonos (=os colonos exterminan os indíxenas); a guerra foi levada a cabo por interese (=a guerra levouse a cabo por interese); a partilla será feita polo xuíz (o xuíz fará a partilla); etc.
                Non obstante, o reintegracionismo mírao con bos ollos por ser un recurso frecuente na lingua literaria portuguesa:
                Estimando que seria errado deixar algo; a sua música foi acompanhada pelo vento; etc.

                Aínda que é na fraseoloxía, con permiso do vocabulario –que ben merece un artigo á parte– , onde a pegada da castelanización é máis rechamante:
                Unha de cal e outra de area (unha no cravo e outra na ferradura); tocarlle o punto débil (darlle no fraco); ser un don Ninguén (ser ninguén de ningures); tirar a toalla (pedir papas); de boquilla (pola boca pequena); ser un mosquiña morta (ser auga que dorme); ancha é Castela (o mar é longo); ir por la e saír tosquiado (ir mallar e vir mallado); súama (iso non me pesa); as paredes ouven (as silveiras teñen orellas); irse polas ramas (falar do xato e esquecer o trato); darse a gran vida (levar unha vida de abade); falar polos cóbados (falar por sete, falar os sete falares), á volta da esquina (na volta da man); toca madeira! (meigas fóra!); etc.

                Con todo, o presente texto preténdese máis como unha reflexión en voz alta ca como unha áceda crítica a un problema constatábel e en incremento, pero de difícil solución: a inexorábel presenza da cultura castelá na cultura galega e como aquela vai modificando, por veces dun xeito máis imperceptíbel do que coidamos, a nosa, facendo que esta cada vez se pareza máis a ela, até se cadra a súa disolución nela?
                Vexo no portugués unha máis que posíbel axuda para mudar unha deriva que polo de agora parece imparábel, mais ao contrario que o reintegracionismo, non comparto que a solución sexa asumir o estándar portugués como propio, creando unha diferenciación tan grande entre o galego popular –moi castelanizado, non o esquezamos– e o estándar que provoque a desafección de amplos sectores da sociedade galega.

                O portugués débenos servir para corrixir desviacións e fixarmos un léxico moito máis noso, porén partindo sempre da lingua que está instalada, para ben ou para mal, na nosa sociedade. É suicida pensarmos que todo o que se fixo até o presente foi errado e non nos serve como alicerce de calquera estándar.

domingo, 16 de marzo de 2014

SABER RESPONDER

O primeiro que convén saber é a diferenza entre os verbos “responder” e “contestar”, pois o primeiro é “dicir algo sobre unha pregunta previa” e o segundo é “dicir algo opóndose a algo previamente expresado”, como demostra o adxectivo “contestatario” (que manifesta oposición contra algo estabelecido).  Estes significados son os que conserva o portugués, mais o galego, mercé á influencia do castelán, usa tamén “contestar” como sinónimo de “responder”; algo que se debería evitar se se pretende usar unha lingua máis enxebre. “Retrucar” e “replicar” teñen o significado de “responder amosando oposición a algo”, polo que ás veces funcionan como sinónimos de “contestar”.

                E o segundo é que en galego xenuíno nunca se responde afirmativamente unha pregunta cun simple “si”, senón que se debe utilizar o verbo principal ou o auxiliar, se o hai, ou o adverbio, usado na pregunta, na resposta.  Pola contra, no caso negativo o simple adverbio “non” abonda. De novo o castelán serve de modelo, de mao exemplo, para deturpar o galego. Xa que logo, a preguntas como as seguintes habería que responder afirmativamente así:
Queres que vaia contigo? –Quero /  –Ven.
Seguro que podes ir? –Seguro /  –Podo.
Comezou a sesión? –Comezou.
Chegou tarde? –Chegou.
Vas ir ao cinema? –Vou (ir) / –Irei.
Voltarás mañá? –Voltarei.
                En todos os casos o adverbio “si” pode acompañar a resposta, actuando como reforzo:
Quero, si; Seguro, si; Comezou, si; etc.
Mais se vai só é un claro castelanismo, desafortunadamente, cada vez máis implantado na fala e mesmo no estándar literario.
                Adverbios e locucións como: xaora, abofé, de certo, de veras, sen dúbida, con certeza, etc., tamén poden, ás veces, substituír os verbos na resposta afirmativa, aínda que non é o máis usual:
Seguro que podes ir? –Xaora / –Sen dúbida.
Chegou tarde? –Abofé /  –De certo.

domingo, 26 de enero de 2014

Brasileiro

Recentemente merquei un libro para aprender portugués: “Portugués para Dummies”; en que o que me impulsou á súa adquisición foi que ofrece unha visión do portugués enteiramente brasileira, malia que na portada aparezan ambas as bandeiras do Brasil e Portugal.
Sendo un dos poucos métodos no mercado español onde un pode coñecer dun xeito abondo real como falan o portugués os brasileiros, é dicir, a maior parte dos lusófonos; cunha visión da lingua corrente que un se vai atopar se visitar o país.

O que máis chama a atención a respecto do portugués estándar é a pronuncia, sobre todo de certas sílabas, que dan un marcado sotaque, totalmente inconfundíbel, ao falante brasileiro fronte ao falante portugués. Se cadra as diferenzas fonéticas máis rechamantes son:
A maior nitidez das vogais na fala fronte á tendencia ao enxordecemento das vogais átonas do portugués europeu (ex.: “peixi” fronte a “paix”) e a realización como –I  de todo –E final: fome (fomi), sangue (sãgi), carne (kaghni), ele (eli), sempre (senpri), correr (koghé), nadadores (nadadoris).
Unha maior tendencia a pronunciar o R múltiplo como un son aspirado parecido ao da nosa gheada, aínda que esta pronuncia tamén se dá en Lisboa, espallándose aos poucos polo resto de Portugal: rato (ghatu), ao redor (au ghedó), carroça (caghosa), perto (peghtu), etc.; mais mantendo o son vibrante habitual do R simple: carro (kaghu)/ caro (karu), ferro (feghu)/ fero (feru). E ao mesmo tempo tamén hai un enxordecemento do –R final de palabra: amar (amá), sentir (senchí), fazer (fasé), dor (do), calor (kaló), etc.
A pronuncia das sílabas DI e –DE final como “yi” e TI e –TE final como “chi”, fenómeno que a partir de Rio de Janeiro e São Paulo, principais cidades do país, vaise espallando polo resto da nación como modelo estándar: de (yi), médico (méyiku), onde (onyi), grande (granyi), dia (yía), difícil (yifisiu), pedir (peyí), direito (yireitu), liberdade (libeghdayi), etc.; ótimo (óchimu), repetir (ghepechí), útil (uchiu), notícia (nochisia), divertido (yiveghchidu), intestinos (inteschinus), romântico (ghománchiku), antes (anchis), norte (noghchi), triste (trischi), sete (sechi), quente (kenchi), arte (aghchi), etc.
A pronuncia do –L final de sílaba como U, bastante xeral por todo o país: Brasil (brasíu), alma (auma), papel (papeu), sul (suu), alta (auta), mil (miu), fácil (fasiu), celta (seuta), animal (animau), etc.

No plano morfosintáctico as diferenzas máis rechamantes son:
A modificación dos pronomes persoais, coa desaparición das formas da segunda persoa: “tu” e “vós”, apenas vivas nalgunhas zonas do país e converténdose por tanto en dialectalismos, e a súa substitución por “você(s)”, orixinalmente a forma de respecto, que agora é, coma en Portugal: “o senhor/a senhora”. En consecuencia hai unha reorganización do paradigma, tanto tónico: 1ª persoa singular: eu, mim, comigo; 1ª persoa plural: nós, conosco; 2ª persoa: você(s), si, consigo; e 3ª persoa: ele(s)/ela(s), si, consigo; coma átono: 1ª persoa singular: me; 1ª persoa plural: nos; 2ª e 3ª persoa: lhe(s), o(s)-lo(s)/a(s) –la(s), aínda que tamén se usa “te” para a segunda persoa. Ex.: eu te amo = eu o amo = eu amo você. Con todo, o uso de “o(s)/a(s)” é máis propio dunha linguaxe culta.
E tamén unha importante mudanza na flexión verbal que queda reducida a só catro formas. Así o Presente de Indicativo de Falar é: eu falo, você/ele/ela fala, nós falamos e vocês/eles/elas falam. Existindo, ademais, na fala coloquial a tendencia a substituír o pronome “nós” por: “a gente”, que obviamente se conxuga coas formas verbais da 2ª e 3ª persoa: a gente fala muito = nós falamos muito.
A modificación pronominal trouxo tamén consigo unha reorganización dos posesivos, desaparecendo “teu/tua” e “vosso/vossa”, substituídos por “seu/sua”, e como consecuencia disto creáronse uns novos posesivos para a terceira persoa: “dele/dela”. O esquema resultante é o seguinte: 1ª persoa singular: meu/minha; 1ª persoa plural: nosso/nossa; 2ª persoa: seu/sua; e 3ª persoa: dele/dela. Ex.: me diga o seu nome (= me diga o nome de você), me diga o nome dela; é a sua irmã (de você), é a irmã dele; os seus amigos são gente boa (de você), os amigos dela são gente boa.
A tendencia a suprimir o artigo diante de posesivo. Ex.: vi a meu lado, vendo filmes em seu videocassete, isso afetara sua modéstia, estivesse em sua mente, você em sua cegueira, em troca de nossa contemplação, etc.
A proclise dos pronomes como forma xeral cando en portugués ou galego é prescritivo a enclise; e a mesoclise (ex.: come-lo-ia) é de uso apenas literario e arcaizante. Ex.: eu o tenho, eu te dou dinheiro; ela se encontra cá; me parece bem; vou o procurar lá; me traz a conta?; me diga o seu nome; lhe dá o seu passaporte; ou se perderá.
O uso case xeral do xerundio fronte ao infinitivo xerundial. Ex.: está falando /está a falar, continua chovendo /continua a chover, andam montando/andam a montar, etc.

E por último recalcar as coñecidas diverxencias léxicas, tan propias de idiomas moi estendidos, así (Bra/Por): celular/telemóvel, terno/fato(traxe), time/equipa, trem/comboio, maiô/fato-de-banho, grama/relva(céspede), estação/gare, freio/travão, ônibus/autocarro, perua/carrinha, aeromoça/hospedeira, calcinhas/cuecas(bragas), etc.

A conclusión, persoal obviamente, é que o brasileiro é unha variedade, fronte ao portugués europeu, con moita personalidade, tanto como para xustificar que haxa dobraxes e traducións diferentes para ambas as variedades, aínda que a intercomprensión é totalmente posíbel. Se isto ocorre entre brasileiro e portugués europeu, como non vai ocorrer o mesmo co galego, onde as variacións fonéticas, morfosintácticas e léxicas son aínda máis importantes; sen que isto empeza unha grande intercomprensión, loxicamente menor ca a que se dá entre brasileiro e portugués europeu, nin a pertenza do galego ao sistema lingüístico do portugués.

A miña experiencia persoal é que non se pode ler ningún texto literario en portugués, sexa europeu, brasileiro ou africano, sen botar man do dicionario se se quer comprender cabalmente o mesmo. E dubido moito que ningún galegofalante poida evitar esta mesma situación se antes non ten estudado a lingua/variedade irmá; o cal recomendo encarecidamente.

domingo, 1 de diciembre de 2013

Por que non usamos apóstrofo?

             Por que o galego non utiliza o apóstrofo para representar as elisións que a lingua corrente fai ao falar? Se un olla as demais linguas romances decátase de que a representación destas elisións mediante o uso do apóstrofe é o normal nelas: francés, italiano, catalán, occitano, romanche, sardo, corso, véneto, lombardo, piemontés, valón, friulano, etc.; mesmo o aragonés e o ástur-leonés representan esta realidade fonética incuestionábel nos seus estándares (limitando a súa representación, xaora, aos usos máis xeneralizados), caso diferente é o mirandés por ter unha normativa baseada na propia do portugués, onde o uso do apóstrofo está actualmente moi limitado). O romanés substitúe o apóstrofo co uso do guión para casos semellantes (ex.: l-am vazut, vazund-ul, m-as odihni,…).

             O portugués, a nosa variante/lingua irmá (que cada quen use a denominación que prefira) tamén usou o apóstrofo ao longo da súa historia escrita, mais cunha tendencia á súa desaparición desde o Renacemento, que se fixo case definitiva coa reforma ortográfica de 1911. Hoxe só se usa en palabras compostas que inclúen a preposición de: cobra-d’água, pau-d’alho, estrela-d’alva, galinha d’angola, etc.; para a separación dos artigos en títulos de obras das preposicións que os preceden: n’Os Lusíadas, d’Os Sertões, troquei Os Lusíadas pel’Os Sertões, sendo tamén posíbel non utilizalo deixando a preposición íntegra: em Os Lusíadas, de Os Sertões, troquei Os Lusíadas por Os sertões; cando se usan pronomes persoais ou demostrativos referidos a Deus, Xesús, a Virxe ou a Providencia: os milagres d’Ele, a fé n’Ele, confiemos n’Aquela, etc.; e facultativamente coas formas santo e santa: Sant’Ana e Sant’Iago, e por tanto tamén: Santa Ana, Santo Tiago e Santana e Santiago.

             Se alguén accede a textos galegos históricos que conserven a grafía orixinal ve que o uso do apóstrofo foi normal desde os primeiros textos medievais até o primeiro terzo do século XX. Certo que non había unha regulación do seu uso, dado que isto só pode chegar coa implantación dun estándar, polo que se utilizaba indiscrinadamente nun intento de fidelidade á fala. Así autores hoxe clásicos como Castelao, Risco ou Otero Pedraio reproducen nos seus escritos moitos dos fenómenos da fonética sintáctica galega, e a perda das vogais átonas finais, fundametalmente -e, en contextos antevocálicos é un feito consagrado neles: s’asconden, qu’os, tod’o, d’honor, co’axuda, sobr’esto, antr’as, qu’ela, d’omes, ind’os, etc.

             Mais coa estandarización do galego chegou a desaparición do apóstrofo: o reintegracionismo mirábase no portugués, e o “isolacionismo” –vaia nome máis mal posto– mirábase no castelán, como ambos os estándares destes idiomas non usan apóstrofo, este non podía ter un lugar no noso estándar e toda unha tradición do seu uso foi ao carallo: porque as tradicións propias non contan cando se imitan as alleas. Así xa as “normas” propostas polo Seminario de Estudos Galegos en 1933 prescriben a súa desaparación, aínda que non a do guión en determinados casos: a i-auga, querel-o neno, vol-os, todal-as, n-estou, co-este, etc. Mesmo para xustificar esta opción se chegou a afirmar que o uso de apóstrofo afea notoriamente o texto; así que se fodan os franceses, italianos, cataláns e mesmo ingleses. O que se non dixo é porque non afeaba de igual maneira o guión de “come-lo caldo”, tan usado até non hai moito.

             A actual normativa só permite o seu emprego “cando se pretende reproducir fielmente a prosodia do galego oral ou dialectal” e tamén “na citación de títulos e cabeceiras de publicacións cando o artigo inicial se intrega coas preposicións de ou en”. Para min que na primeira posibilidade se recoñece ás claras que a fidelidade á correcta pronuncia do galego queda moi minguada sen o seu uso; e xa é frecuente que a maioría dos neofalantes pronuncien o galego coma o castelán, é dicir, sen elidir nin alongar todas as vogais que entran en contacto ao formaren frases:
Apaña a culler do chan e déixaa encol da mesa.
Dixo que a cervexa sería de Alemaña de hoxe en diante.
Os neofalantes pronuncian a frase palabra por palabra, tal como aprenderon en castelán, mais a verdadeira pronuncia non pode ser máis que esta:
Apañ’a  culler do chan e déixaa’ncol da mesa.
Dixo qu’a cervexa sería d’Alemaña d’hoxe’n diante.

  Loxicamente non reclamo escribir tal como se pronuncia seguindo os exemplos anteriores, mais é sintomático da deriva da nosa lingua que non se optara por un uso racional do apóstrofo seguindo o exemplo doutras linguas romances, regularizando unicamente os casos máis xerais que se deberían representar.

  Lembremos que ningunha lingua romance española paga o triste portádego de se escribir exactamente como o castelán, fóra do galego. Grazas a isto o galego semella graficamente máis achegado ao castelán ca linguas moito máis próximas lingüisticamente, coma o ástur-leonés ou o aragonés. Mais non sempre foi así.
i antr’o chan i o firmamento,
as nubes de denso polvo
qu’iba levantand’o vento;
Rosalía de Castro – Follas novas.


  E mesmo hai unha normativa ortográfica galega que recoñece e regula o uso do apóstrofo: a elaborada pola Academia de la Llingua Asturiana para o gallego-asturiano. Nesta recóllese a utilización do apóstrofo  cos pronomes átonos “me”, “te”, “che” e “se”, a preposición “de” e a conxunción e relativo “que”diante de palabra que comece por vogal ou h; e da preposición “pra/pa” diante de palabra que comece por a ou ha: Nun ch’importa qu’axude pr’aforrar d’esta forma un soldo.