miércoles, 4 de febrero de 2015

A recuperación de arcaísmos

O dicionario RAG define o arcaísmo lingüístico como “o elemento lingüístico que resulta arcaico con respecto a un momento determinado dunha lingua”, xa que logo, toda construción gramatical, léxica ou mesmo fonética galegas que xa non se usen no momento actual, aínda que sexan absolutamente galegas, constitúen arcaísmos do noso idioma.
                Por tanto, de sermos sinceros, podemos afirmar que unha parte substancial do noso léxico estándar está constituído por arcaísmos que deixaron de selo, así pasou con palabras tan correntes como: “igrexa”, “pobo”, “Deus”e “adeus”, “avó/avoa”, “liberdade”, “anxo”, “cruzamento”, “illa”, “ar”, etc., que foron substituídas polos castelanismos correspondentes no vocabulario común dos galegofalantes. Mais todos estes arcaísmos compartían un dato importantísimo, fóra da súa desaparición da fala: eran as auténticas palabras galegas que designaban esas cousas, seres ou conceptos; e por riba estaban perfeitamente vivas no portugués.
                Mais a miña proposta non vai na dirección, esixíbel por calquera amador dunha lingua o máis enxebre posíbel, da recuperación do léxico patrimonial substituído polos castelanismos; senón na reivindicación de recuperar e incorporar á nosa lingua literaria ese caudal de léxico arcaico que existe na nosa literatura medieval, tal como fan outros idiomas, así o castelán (fierro, maguer, yantar, asaz, conseja, empero, prieto (=escuro), ginesta, etc.) ou o portugués (quiçá, ceroula, outrossim, à guisa de, magote (morea), etc.). Con todo, non se debe esquecer que xa houbo unha serie de arcaísmos que se usaron literariamente, con maior ou menor fortuna, e dos que apenas uns ficaron no noso estándar: ren, drudo, etc; mais a maioría non conseguiron permanecer no galego actual: capiduo/capídoo, tiduo/tídoo, caloña (calumnia), seenzo (silencio), outo, maor, ouciao (océano), homaxe, estoria (conservado no portugués co valor de “historia ficticia, conto”), caor (calor), xinea (liñaxe), etc.; se ben algúns están nun limbo de uso posíbel pero non sancionado pola RAG como: vegada, conquerer, moimento (como “monumento funerario”), mor, miragre, allur (noutra parte), meo, etc.; todos recollidos polo Gran Dicionario Xerais da Lingua, pero só “mor”, como variante de “maior”, polo Dicionario RAG.
                Curiosamente o escritor, e académico da RAG, D. X. Cabana usa algúns arcaísmos nas súas traducións ao galego de obras clásicas medievais, así na tradución do Cancioneiro de Petrarca bota man de termos como: cór (corazón), frume (río) ou outrén (outra persoa; palabra aceptada polo portugués: outrem). Ex.:
Que adoza todo cór e o meu abruma.
Se eu me estremezo e sinto o cór xeado.
En cór de dona pouco tempo dura.
Moverse os montes e deterse os frumes.
Frume que enche o meu pranto a todas horas.
Eis que uns viven de olor no grande frume.
Dóeme un a min, e a outrén.
Tanto leva consigo e pon noutrén.
E así noxos pra outrén, pra si tormentos.
Mais ningunha destas tres palabras recolle o dicionario da RAG e si recolle pero rexeita a última o dicionario Xerais.
                A lingua literaria ten as súas propias regras dentro de calquera idioma e o galego non debe ser unha excepción. Por tanto, benvidos sexan todos os arcaísmos que enriquezan a nosa lingua culta e que sexan recollidos como tales polos nosos dicionarios.

P.S.:
                Antes de pór este texto no blogue, recibo a nova tradución d’A divina comedia de D. X. Cabana. Nela engade un vocabulario final con todas as palabras incluídas no texto que se desvían do estándar: dialectalismos, cultismos e arcaísmos.  Entre estes últimos recolle vocábulos, ademais dos xa mencionados (cór, frume e outrén) como: abiso (abismo), acitara (tapiz), allur/allures, ancela (serva), animalla, baixel, carregar, caudel (xefe militar), compaso, decer (descender), desmo, encalzo (seguimento), escontra, esprito, fardar (vestir), ler (mar), louvanza/louvor, macela (pesar, dor), marteiro (martirio), meán/meo/meogo, moimento, nau, pena (pluma), perto, rota (ruta), sembrante, en torno (ao redor), sina (bandeira), vegada ou viso (aspecto, vista).

                Nótese que o tradutor, aínda que é membro da RAG, se mostra moi crítico coas carencias e criterios do dicionario da RAG. Daquela quen está a decidir o corpus léxico normativo do galego?

lunes, 5 de enero de 2015

As conxuncións COMA e CA esixen o seu lugar

Acabo de rematar de ler unha novela: “Sangue 12” de Cris Pavón, que recomendo aos amadores da temática gótico-fantástica. É un libro en xeral ben escrito pero que incorre sitemáticamente nun importante erro gramátical: a ausencia dos comparativos “coma” e “ca” nos casos onde o seu uso é prescritivo.

                A autora escribe frases como: foi máis forte que ela, ninguén o sabe mellor que eu, terei unha nena como eu, unhas horas antes que eu, con menos carácter que ela, que foses como eu, recollerche o pelo como ela, quero ser como ti, se ves o mesmo que eu, etc.

                Eis un problema que comeza a ser máis frecuente do que debería, pois son moitos os autores que caen no mesmo erro de ignoraren a existencia destas conxuncións comparativas. Descoñezo se por influencia do portugués ou do castelán –aínda que aposto por este sen medo–, que descoñecen tales conxuncións.

                Con todo, convén saber que estas dúas conxuncións son lexítimas descendentes das latinas “quomodo ac” e “quam” e que a normativa indica, nas entradas correspondentes do Dicionario RAG, que “ca” é obrigatoria diante de pronome persoal, opcional no resto das comparacións agás diante dun verbo en forma persoal, onde se substitúe por “do que” (seu irmán é o mesmo ca el, traballa menos ca min, é mellor isto ca iso, chegou despois ca min, mais bebes máis do que deberas); e que “coma” tamén é obrigatoria diante de pronome persoal, opcional no resto das comparacións catar diante dun verbo en forma persoal, onde se substitúe por “como” (é parvo coma ti, mais é parvo como es ti). Esta conxunción comparativa é recomendábel usala cando equivale a “igual ca” pero non cando equivale a “segundo/conforme” ou a “en calidade de”, casos en que hai que usar a conxunción “como”.

                É certo que os partidarios de achegar a nosa gramática ao portugués preferen o uso das formas “que” e “como” en todas as comparacións fóra das que van diante de pronome persoal. Algo que a normativa permite. Así X. R. Freixeiro Mato no seu libro “Lingua de calidade” di: “[…] a mello opción da escrita, a meu ver, é empregarmos neste caso que como comparativo (Meu pai é máis alto que o teu), que non impide a mesma realización fonética –que “ca o”, indicado con anterioridade–. […]; as conxuncións coma e ca son de uso obrigado cando seguidas dos pronomes persoais tónicos min, vostede(s), el, ela, nós, vós, eles e elas; no resto dos casos semella preferíbel utilizarmos como e que / do que, respectivamente; que pode substituírse por do que, obrigatorio cando figurar un verbo no segundo termo da comparación (Éche máis alto do que pensaba); da mesma forma, como é obrigado se o segundo termo é unha cláusula con verbo expreso (Non é tan listo como dicían).”

                Obviamente o reintegracionismo, seguindo o exemplo do portugués, non contempla o uso destas conxuncións comparativas, nin sequera nos supostos mínimos diante dos pronomes persoais, que para el son simples variantes vulgares ou dialectais de que e como. Así no “Manual galego de língua e estilo” de M. Castro Lopes, B. Peres Bieites e E. Sanches Maragoto din: “As fórmulas que iremos utilizar para a construçom da comparaçom em galego serám as básicas do padrom português. Isto quer dizer que elementos do tipo ca e coma ficam reservados à oralidade.” E o exemplo que poñen non deixa marxe á dúbida: “Estudaste muito mais do que eu / Estudaste muito mais que eu.

                Malia ser o profesor Freixeiro Mato un lingüísta moi acertado nas súas recomendacións a prol dun galego máis autoidentificado e menos castelanizado, nesta ocasión discrepo notabelmente da súa opinión. Porque considero que estas conxuncións son galego enxebre e engaden un “plus” ao noso idioma como característica propia, algo que toda lingua ten face ás súas linguas veciñas, como o mesmo portugués ten algunhas características gramaticais descoñecidas polo galego: a mesoclise pronominal no verbo ou o uso de tempos compostos na súa conxugación verbal (aínda que isto último tamén o inclúen os reintegracionistas na conxugación galega contra toda evidencia de uso); aínda que é ben certo que o galego ten máis características propias que o portugués descoñece, por exemplo: posesivos de pertenza (de meu, etc.) e de distribución (cadanseu, etc.), pronome átono dativo (che) e unión de dativo e acusativo para a 3ª persoa de plural (llelo, etc.), e xaora as conxuncións comparativas “coma” e “ca”.

                Nun excelente traballo, publicado en Cadernos de Lingua nº 34 (2012), o profesor J. M. Pérez Fernández describe e exemplifica o uso destas conxuncións por escritores clásicos e contemporáneos: Vicente Risco (Os seus ollos reluman coma brasas da noite), Álvaro Cunqueiro (Si sintes que brincan polo camiño uns canciños coma ratos, aviva o trote), A. R. Castelao (El sinte que o son vaise perdendo, coma un crepúsculo), Ánxel Fole (Coma en moitas autras aldeas, hai eilí o costume de comer o caldo detrás), R. Otero Pedrayo (As libras de chiculate postas coma volumes ou ladrillos), X. Neira Vilas (Na coresma sintinme máis ledo ca antes; coma quen dis, un ninguén), etc. Non podo evitar copiar dúas reflexións deste autor que acaen ao meu discurso: “No tocante ao sistema de comparación, o pobo de Galicia nos seus catro cantos coincide con asombrosa precisión no emprego das fórmulas arriba descritas, en tanto que os escritores incorren en incoherencias inadmisibles tratándose de textos, algo que se fai visible ó ollo.””O galego da cultura debería esforzarse por buscar un maior amarre nas raíces populares, se non quere que máis pronto ca tarde a nosa lingua quede diluída e perdida na marea do castelán.”


                Eu non critico que, tal como permite a normativa, cada autor utilice ou non estas conxuncións comparativas cando o seu uso é opcional, senón que non se usen cando a súa utilización é obrigatoria, é dicir: diante dos pronomes persoais tónicos. Outra opción é escribir segundo a normativa reintegracionista e daquela non se ten por que usalas. Con todo, para os que escriben na normativa oficial recoméndolles que as utilicen, primeiro por ser un trazo distintivo enxebre da nosa lingua e segundo porque poden axudar a un mellor entendemento da frase, coma neste exemplo: “traballan máis coma (igual ca) escravos ca como (en calidade de) labregos”, ou neste outro para evitar unha cacofonía: “Pero hai algo mellor no mundo ca que nos amemos”. Estando claro que o seu uso provén da nosa lingua popular e forma parte da nosa tradición literaria moderna. O galego pode renunciar á súa tradición popular e literaria para fixar o seu estándar? Que idioma fai isto?

domingo, 7 de diciembre de 2014

O outono a través das linguas romances

A palabra outono fai que o galego sexa xunto coas falas veciñas leonesa (outoñu, forma máis común, e outuenu, en Babia e Laciana) e mirandesa (outonho –pronunciada coma en leonés–) as únicas de todas as linguas romances onde o ditongo latino “au-” da palabra autumnus evoluíu para “ou-”, tendo en conta que o portugués estándar actual, aínda que escribe outono, pronuncia “ó’tônu”.

                Esta redución portuguesa, no seu caso co paso intermedio por “ou-“ nunha etapa anterior, do ditongo inicial a “o-“ ou a conservación do ditongo latino “au-“ son, con diferenza, as solucións maioritarias nas linguas romances. Así o castelán otoño e o xudeoespañol otonyo, o francés automne (pronunciado “o’tón”) e demais falas de oil como o normando da illa de Guernsey (autaomme, que tamén usa o sinónimo ertchéyant), o crioulo haitiano (lotòn, coa adición do artigo á palabra), algunha de oc como o provenzal (autoun, que usa a ortografía francesa), e varias das falas galoitálicas: piemontés (otogn), xenovés (ötunno), lombardo de Bérgamo (ötömn) e de Brescia (ótumn), emiliano de Parma (otoun), etc., entre a primeira solución; e coa segunda solución están o arpitán – ou franco-provenzal– (âoton), o occitano estándar (automne), o gascón (autòna e auton) que tamén usa “tardor” por exemplo no aranés (única fala occitana oficial nun territorio), o italiano autunno e a maioría das falas italianas, sobre todo as centromeridionais, como o corso, o siciliano e o calabrés (autumnu), o emiliano-romañol (autöun, autòn, autun), o lombardo occidental (autunn), o veneciano (autuno),etc., e idiomas artificiais como o esperanto e o ido (autuno), a Lingua Franca Nova (autono) ou  interlingua (autumno).

                Sendo esta última tamén a solución do inglés, a nova lingua franca internacional: autumn. Palabra latina incorporada a través do francés medieval que non chegou a se converter en principal até o s.XVI, cando a populación comezou a ser maioritariamente cidadá en Inglaterra e imitaba a fala da corte real. Antes o inglés popular usou principalmente o xermanismo “harvest” (colleita), conservado polas demais linguas xermánicas como o alemán (herbst), o neerlandés (herfst) ou o frisón (hjest). Aínda que nos EUA, principalmente, o latinismo compite co seu sinónimo: “fall”, procedente da frase: “fall of the leaf” (caída da folla).

                Así e todo, hai algunhas outras solucións que, coma a do NW ibérico, escapan das dúas maioritarias. Son os casos do sardo atonzu (forma unificada face á forma campidanesa: atonju, e a logudoresa: attónzu) e do romanche atun, coa redución do ditongo a “a-“; do ladino altonn, o emiliano-romañol avtûn ou o lombardo de Mantua aftun, que consonantizan o ditongo latino, e do romanés e mais o arumano toamna, coa eliminación do ditongo latino.

                E logo están tamén os idiomas que adoptaron unha denominación de orixe diferente da latina “autumnus” como denominación estándar desta estación: tardor en catalán, cunha variante tardaó no catalán occidental que remite máis claramente á palabra latina de orixe “tardatione” (tardanza), tamén existe o sinónimo automne, usado máis en Valencia e como forma poética en Cataluña e os populismos “primavera d’hivern” en Valencia ou “primavera de s’hivern” nas Baleares e “santmiquelada”, polo día de San Miguel (29 de setembro); seronda en asturiano (e tamén en leonés), con seroña como variante minoritaria, que tamén coñece as formas otoñu e otuenu, e unha forma tardíu, que tamén se recolle como leonesismo na fala popular salmantina, que emparenta claramente coa forma estándar catalá e co mesmo significado ca “seronda” (serodia); agüerro en aragonés, coa mesma orixe ca o agòr (e a súa variante abòr) gascón, usado sobre todo en bearnés, a palabra basca agorril ( agosto < agor “seco” + hil “mes”, substituído no basco xeral polo latinismo “abuztu”< agustu), e tamén os populismos “santmigalada” ou “santmiguelada”, coa mesma orixe ca en catalán. Así mesmo o friulano prefire a forma sierade como forma principal face ao seu sinónimo auton; o valón prefire waeyén-tins á forma ôtone; e o normando usa arryire.

                No entanto, non debemos pensar que este esquema se repite nos demais casos de palabras latinas co ditongo “au”, pois no mesmo galego non sempre temos como único resultado “ou”. Así este se dá en palabras como: “tauru > touro” (galego, mirandés –pronunciado “touru”–), “> toro (castelán, aragonés, italiano, véneto, haitiano, catalán –aínda que neste idioma a voz máis usada é “brau”–), “> taureau” (francés), “> touro (portugués –pronunciado “tóru”–), “> toru” (ástur-leonés, corso, siciliano), “> torê, torea” (valón), “> tor” (lombardo, romañol, occitano –ás veces escrito como “taur(e)–), “> taur” (friulano, romanche, romanés) e “> trau” (sardo); “auru > ouro” (galego, mirandés –pronunciado “ouru”–), “> ouru” (leonés occidental), “>oru” (asturiano, leonés oriental, sardo, corso, calabrés, siciliano e portugués –aínda que escrito “ouro” e coa variante “oiro”–), “> oro” (castelán, aragonés, italiano, véneto), “> or” (francés, catalán, piemontés, lombardo, occitano), “> aur (occitano –ten esta solución xunto coa anterior–, friulano, romanche, romañol, romanés) e “>oo” (arpitán, lígur); “paucu > pouco”, “causa > cousa”, “pausare > pousar” ou “raucu > rouco”. Porén tamén temos duplas solucións en palabras como: “audire > ouvir/oír” –con variantes dialectais como “ouír”e “ouguir”–, “laudare > louvar/loar” ou “lauru > louro/loiro”; e solucións diferentes en palabras como: “auricula > orella”, “augustu > agosto”, “auguriu > agoiro”, “fauce > foz”, “claudere > choer” ou “paupere > pobre/probe (pop)”.

sábado, 8 de noviembre de 2014

Palabras prohibidas

Hai uns días vin a nova da publicación dun novo poemario de Alberte Momán: “A seiva calcinada”, en edición trilíngüe (galego, castelán e italiano). Calquera leitor galego entende perfeitamente o título sen necesidade de ver a tradución castelá porque a palabra “seiva” forma parte do léxico galego. Con todo, o dicionario da RAG non a admite como correcta e remite á palabra “zume”como substituta normativa; mais se un consulta o Gran Dicionario Xerais da Lingua comproba que neste si aparece reseñada, xunto coas variantes “*saiba” “*savia” e “*sávea”, e mesmo dá lugar ao adxectivo “seivoso”.
                Salienta que a RAG rexeite esta palabra, cando a maior parte das linguas occidentais fan unha distinción léxica entre o líquido nutritivo das plantas, o líquido nutritivo extraído de plantas ou animais e o líquido orgánico contido en certas glándulas ou mucosas, que a RAG reduce a unha soa palabra con tres acepcións: zume. Mais que o GDXL recolle con tres palabras diferentes: seiva, zume e suco; seguindo o exemplo do portugués (seiva, sumo e suco), do castelán (savia, zumo e jugo), do francés (sève, jus, suc) ou do inglés (sap, juice, acid); que se reducen a dúas no catalán (saba,suc ,suc) e no italiano (linfa, succo, succo).
                Por certo, dado que os etimoloxistas indican que seiva provén do latino “sapea” e este do tamén latino “sapa”, o lóxico sería escribir con B a palabra, seguindo a regra etimolóxica de uso de V e B na nosa ortografía: seiba.

                Outra palabra rexeitada pola RAG é “búsola/brúxula”, a primeira forma por lusismo e a segunda por castelanismo, substituída pola palabra “compás” que o mesmo serve para denominar a “agulla de marear” ca para o “instrumento xeométrico para debuxar círculos”. O resto das linguas romances adoptaron a palabra italiana (bussola) para o instrumento marítimo: brúixola (catalán), brújula, boussole (francés), bússola (portugués) ou busola (romanés). Mais a nosa academia decidiu que o galego fose a excepción.

                Tamén “baixel”, catalanismo (vaixell) adoptado polo castelán: bajel, e polo portugués: baixel, é omitido no DRAG, a pesar de ser unha palabra ben recollida en dicionarios anteriores ao primeiro normativo da RAG, en 1997.

                Hai unha tríade rexeitada pola RAG, malia o seu frecuente uso por parte de escritores, que serve para diferenciar as principais acepcións da palabra admitida pola RAG e coincidente co castelán: celo(s). Son “ciúmes” (sentimento de desconfianza cara á persoa amada), “cío” (excitación sexual nos animais e época desta excitación) e “celo” (coidado no labor que se fai), procedentes do portugués e a principal razón polas que son desaprobadas. Con todo, o Dicionario de Dicionarios do ILG amósanos que a palabra “ciumes” xa se recolle no dicionario de M. Valladares Núñez de 1884, no vocabulario popular de X. Filgueira Valverde e outros de 1926, no dicionario de L. Carré Alvarellos de 1928-31, no de J. Ibáñez Fernández de 1950 e no de X. L. Franco Grande de 1972; polo que se “ciúmes” e os seus adxectivos “ciumento” e “ciumoso” son lusismos, non son precisamente recentes. Así mesmo “cío” aparece no dicionario de L. Carré Alvarellos.

                Por que todos estes lusismos, con certo avoengo na nosa lingua literaria, son rexeitábeis mentres que outros son perfeitamente asumíbeis (orzar e orzamento, gravata, colete, axuda de custo, grampa, parafuso, citania, paralama, etc.), é algo que pertence aos misterios da RAG.

Como vemos cos exemplos devanditos o principio de coherencia coas demais linguas romances en xeral e co portugués en particular, propugnado pola RAG nas súas NOMIG, fica en papel mollado en moitas ocasións, sen que poidamos coñecer as razóns para tales excepcións.

viernes, 10 de octubre de 2014

As sereas non soan coma as sirenas


                É case un costume ver nos textos galegos erros léxicos que deberían hai moito tempo estaren superados. Algúns moi espallados consisten en confundiren palabras que se semellan pero que significan cousas ben diferentes e están xerados –como non– porque os autores seguen a ter o castelán como lingua de referencia. Esquecen que cada lingua produce as súas propias homonimias, e por tanto non sempre temos de coincir co castelán, como demostrarei con varios exemplos.
                Como di o título deste texto, aínda que a orixe das dúas palabras sexa o mesmo: o lat. serodio “sirena” < lat. clásico “siren” < grego “seirén”, en galego non son a mesma palabra coma en castelán; porque a voz serea é patrimonial e sirena unha adaptación do francés “sirène” a través do castelán, que o portugués adaptou como “sirene”. E por certo, na antiguidade clásica as sereas non eran seres mariños senón aves con cabeza de muller, sendo na Idade Media cando pasaron a se confundiren coas nereidas e adoptaren a forma actual de meio corpo superior de muller e meio corpo inferior de peixe.
                Unha buguina só pode ser un molusco mentres que bucina é a forma máis usada para o aparello que produce un ruído estrondoso como aviso, aínda que tamén sexa sinónimo para o molusco, ao igual que bucio, que á súa vez serve para denominar o mergullador con respiración externa mediante tubos que van á superficie.
                Usar grao no canto de grado, ou viceversa, é un erro clásico e, ao parecer, inexorábel, aínda que sexa ben doado de evitar: a primeira palabra indica graduación e a segunda decisión e úsase basicamente nas expresións: de (bo) grado, é dicir “con gusto”, e de mao grado, ou “de má gana, a desgusto”.
                As chaves de paso de auga reciben o nome de “grifo” en castelán porque nun inicio unha cabeza deste animal mitolóxico servía como saída da auga nas fontes públicas onde a xente acudía para encher os seus cántaros e sellas; mais en galego o ser fantástico recibe o nome de grifón. En portugués a chave recibe o nome de “torneira”, xa que a chave serve para tornar, ou mudar, o curso da auga, e curiosamente a palabra existe en galego co significado de lugar nun rego onde se coloca unha lousiña ou pedra para mudar o curso da auga cara a outra vía. Con todo, o estándar galego escolleu a palabra billa para denominar a chave de auga, tomando este termo do burato que hai nun bocoi para dar saída ao viño e que se abre ou fecha mediante unha espita de madeira, ampliando o significado da palabra. Recurso ben habitual en calquera lingua.
                O castelán tivo de inventar o termo “subsuelo” para denominar a terra que fica debaixo do chan, o que en galego se denomina solo, xa que logo, usar “subsolo” para o mesmo concepto non deixa de ser un calco innecesario.
                Eis agora outra confusión contumaz: segredo e secreto, aínda que o primeiro é un substantivo e o segundo un adxectivo, moita xente segue usando o un no lugar do outro grazas a que no castelán ambas as formas coinciden: “secreto”. Alén disto a locución adverbial en segredo case sempre aparece como *en secreto, no entanto o adxectivo é correcto no adverbio sinónimo secretamente.
                O nome do primeiro emperador romano “Iulius” deu nome ao mes de xullo e tamén popularizou un antropónimo que en galego se transformou en  Xulio, con todo o uso da mesma forma para o mes e o nome en castelán (julio/Julio) fai que moitos denominen o mes co antropónimo, aínda que o contrario é inaudito.
                Outra palabra que crea confusión é vela, que en galego soamente designa a tea que se usa para impulsar os barcos por mor do vento e a acción de velar, é dicir ficar esperto durante a noite, mais que tamén moitos usan incorrectamente como sinónimo de candea pola existencia deste sinónimo en castelán.
                Seica moitos galegos descoñecen que os casteláns teñen dez dedos, normalmente, mentres que os galegos temos só cinco, o estraño paradoxo explícase porque en galego diferenciamos entre as cinco prolongacións da man: os dedos, e as do pé: as dedas. Por tanto, os galegos temos cinco dedos e cinco dedas, mais fan a mesma función ca os dez dos casteláns.
                Nun inicio, na Idade Media, os “viláns” eran os moradores dunha “vila” non nobres, mais co paso do tempo e dado que a historia non a escriben os analfabetos, como eran na súa inmensa maioría estes habitantes, o termo pasou a ter un matiz despectivo na boca da nobreza que aos poucos foi gañando terreo á acepción orixinal, polo que vilán pasou ser sinónimo de persoa vil; daquela en galego xurdiu outra palabra para substituír a aquela na súa acepción primeira: vilego, que non ten ton despectivo ningún. Por tanto, nós diferenciamos entre viláns e vilegos, sendo posíbel ambas as cousas: ser un vilego vilán.
                Agora dúas palabras que tamén é frecuente que se confundan por se traduciren coa mesma palabra en castelán: reja. Mais en galego son ben diferentes, que unha cousa é a peza férrea do arado para abrir os sucos, ou sexa a rella, e outra a composta por varias barras para fechar entradas ou cerrer terreos, que chamamos reixa, e que cando forman un conxunto denominámola enreixado e non *verxa.
                Non hai moito lin que alguén comía xudías, decontado descartei que se tratase dun antropófago con predilección polas mulleres de relixión xudaica e que na verdade a persoa estaba a comer o que en galego chamamos feixóns ou fabas. O risco de canibalismo só existe en castelán, que tamén coñece outros moitos nomes para a mesma planta (alubia, haba, habichuela, fríjol/frijol, poroto, etc.), por mor da coincidencia do xentilicio coa denominación máis usada no estándar español, procedente do árabe “yudiya”.
                Ao igual que os casteláns podemos bailar la “jota” e tamén escribila, aínda que sexa unha letra habitual no seu idioma e nós só a usemos nalgunhas palabras de orixe foránea, o que non podemos é denominar ambos os conceptos da mesma forma porque á letra lle chamamos iota e ao baile xota.
                Semella difícil pero por veces vexo como se usan como sinónimos perfeitos as preposicións até/ata e deica esquecendo que esta última precisa sempre da idea dun punto de inicio espacial ou temporal. Supoño que a inexistencia desta duplicidade en castelán inflúe nos escritores que estudan pouca gramática galega. Así que podemos usar calquera de ambas as preposicións en frases como: “hai que ir até/deica a praia” ou “imos estar deica/até a noite”; mais non nestoutras como: “estiveron desde a meianoite até a mañanciña”, “deica unha hora chega a Uxía” ou “até os nenos o saben”.
                E por último, todo un clásico da interferencia de significado do galego por mor do castelán: pobo, unicamente válido para falarmos dun conxunto de xente cuns trazos comúns e lugar ou aldea e vila, termos de uso obrigado para nos referirmos ás poboacións pequenas.
                Con todo, non sempre se dá a posibilidade de dúas palabras galegas fronte a unha homógrafa castelá, a opción contraria tamén ten numerosos exemplos, así:
                A xesta galega correspóndese cos casteláns “retama” ou “hiniesta” e “gesta”.
                Venda con “venta” e “venda”.
                Risco con “riesgo” e “raya”.
                Trono con “trueno” e “trono”.
                Sede con “sed” e “sede”. Mais convén non esquecer que cando a sede é episcopal, é dicir catedral, denominámola .
                Xiba con “chepa” ou “joroba” e “sepia”.
                Soar con “sonar” e “solar” (terreo edificábel).
                Tea con “tela” e “tea”.
                Doce con “dulce” e “doce”.
                Xibón con “jubón” e “gibón”.
                Pena con “peña” e “pena”.

                E Segundo con “según” e “segundo”.

jueves, 28 de agosto de 2014

A lingua internacional

Recentemente durante unha viaxe a Polonia en tanto agardaba no aeroporto de Varsovia o voo de regreso entretiven o meu tempo ollando por mera curiosidade nunha libraría do mesmo, onde a meirande parte estaba ocupada por libros en polaco agás a sección de “International Books”, composta exclusivamente por libros en inglés.

                En Amsterdam, noutra viaxe anterior, entrei a ver os libros dunha gran libraría do centro da cidade, alí xunto aos libros en neerlandés había outra gran parte dedicada aos libros en inglés.

                Este fenómeno tamén se vai implantando aos poucos en España, onde as grandes librarías das cidades principais teñen a súa sección de libros en inglés como unha máis da súa ordenación.

                É o inglés a “lingua internacional”, o idioma que calquera persoa cun mínimo nivel cultural deberá saber como parte imprescindíbel da súa formación? Témome que si, e do mesmo xeito que o castelán se converteu na “lingua común” de España, o inglés estase a converter na “lingua común” do mundo.

                Mais como se tomou esta decisión? Alguén coñece que houbese algunha discusión e votación ao respecto nas Nacións Unidas ou en calquera outro organismo internacional? Semella, máis unha vez, o vello sistema da imposición lingüística, neste caso mercé ao poderío militar, económico e sociocultural dos EUA.

                Seica os terrestres estamos destinados a falarmos un só idioma como lingua de relación, cultura ou comercio, unha sorte de “lingua común” universal, nun futuro non moi lonxincuo. Mais por que debe ser o inglés e non unha lingua artificial, creada para ser sinxela na súa gramática, fonética e vocabulario; unha lingua de ninguén para que sexa un idioma de todos?

                Se non teremos “un idioma para nos gobernarmos a todos, un idioma para nos atoparmos, un idioma para nos atraermos a todos e nos atarmos nas tebras, no Mundo global, onde se estenden as sombras.”

jueves, 31 de julio de 2014

DOLMENS E MENHIRES

Lendo un texto sobre a prehistoria galega atopeime con dúas palabras inequivocamente alleas: dolmen (cubículo de laxes verticais cuberto por outra horizontal) e menhir (pedra alongada chantada verticalmente), palabras aceptadas polo dicionario RAG para definir ambos os conceptos arqueolóxicos. O curioso do tema é que no primeiro caso, o galego popular creou un bo número de termos para denominar o “dolmen” (< taol + men “mesa de pedra” no bretón orixinal a través do francés), por mor da gran cantidade destes monumentos megalíticos que se encontran no país, así: casa/forno dos mouros, arca, anta, antela, pedra moura, pedra de arca, etc; con todo, “anta” soamente denomina calquera das pedras que constitúen o dolmen para o dicionario RAG. E no segundo, o único exemplo coñecido en Galiza é denominado como “lapa” de Gargantáns, aínda que as numerosas pedras verticais chantadas no terreo como referencia de lindes reciben o nome de “pedrafitas”, que é o que eran os “menhires”(“pedras longas” no orixinal bretón) segundo unha parte dos especialistas.
                Consultando varios libros de historia e arte comprobo que as propostas maioritarias foron denominar estes monumentos como “anta” e “pedrafita” en galego, e así o recolle o GDXL (Gran Dicionario Xerais da Lingua) que dá “anta”, “ante”, “arca” e “pedra moura” como perfeitos sinónimos de “dolmen” ; “pedrafita” como o de “menhir”; e “círculo lítico” ou “círculo de pedras” para “crómlech”. Pola contra, o GDsXXILG (Gran Dicionario Século XXI da Lingua Galega) cínxese estritamente ao ditado pola RAG.
                Na “Historia Xeral de Galicia” editada por A Nosa Terra, F. Calo Lourido, o encargado da Prehistoria e Idade Antiga, di textualmente: “Amais das mámoas coas súas antas (mal chamadas dólmenes ou “mesas de pedra”), pertencen a esta fase cultural as pedras fitas e mesmo os círculos líticos (tamén innecesariamente chamados menhires e cromlechs respectivamente).” […]. “Todos constitúen moimentos megalíticos.”
                “O megalitismo. A primeira arquitectura monumental de Galicia” de Antón A. Rodríguez Casal, di expresamente: “Contamos en Galicia, […], cunha terminoloxía propia para referirnos ós mal chamados dólmenes […]. Así consérvanse nomes tales como anta, arca, arqueta, arquiña, pedra moura, forno ou casa dos mouros, pedra da arca, etc.” Ao longo do libro o autor decántase polos termos: anta, pedrafita e circo lítico.
                “A historia” de Ramón Villares dinos: “A denominación de “cultura megalítica” deriva da construción de enormes monumentos de pedra, de carácter xeralmente funerario e que poden ser de diferentes tipos: círculos líticos ou cromlechs, menhires que en Galicia se denominan “pedras fitas” e sepulcros, […], que tamén reciben moi diversas denominacións: mámoas, modias, medorras, medoñas.” E: “Os máis frecuentes monumentos megalíticos son os sepulcros, que están formados dun túmulo e un dolmen ou anta interior.”
                Ou, por último, a “Guía da arte de Galicia” de Basilio Cegarra di: “[…] o que chamamos dolmen (en galego anta, arca, casa de mouros, meda, cabana entre moitos outros…”. O autor tamén usa pedrafita como sinónimo de menhir.
                Curiosamente o dicionario RAG si admite a palabra mámoa e os seu sinónimos: medoña, medorra ou modorra, para se referir ao túmulo que cobre o “dolmen”. En troques, non recolle a palabra moimento, que si recolle o GDXL e define como un “monumento funerario”.

                O acontecido con estes termos científicos do campo da Historia ou da arte tamén pasa en moitos outros campos léxicos. A compoñente común é que antes existan no castelán; se este mudou o seu termo tradicional por outro, sucede o mesmo en galego, se conserva a palabra patrimonial, o galego tamén pode conservar a súa. Velaquí algúns exemplos en distintos campos:
No corpo humano é sintomático como as denominacións populares pasaron a nomear os mesmos órgaos nos animais en moitos casos:
Columna vertebral – cerrizo, aranguelo, arelo, carrelo, carriñouzo, cernizo, espiñazo, fío do lombo, lombelo, raque.
Pulmón – bofe, livián, corada, boche, bocho, bucho, alegría.
Labio – beizo. O castelán tivo a palabra “bezo”, xa desaparecida da fala.
Bazo – paxarela, paxara, paxarola. Só o primeiro para persoas.
Estómago – bandullo, callada, calleira, recho, calleiro, ventrullo. Só o primeiro para persoas.
Vexiga – mexa, vincha.
Intestino – tripa. Aquí como o castelán usa ambas as denominacións, en galego tampouco hai problema.
Cadeira – cadril. O dic. RAG especifica este último como denominación para o óso e a primeira para nomear a forma externa, algo que non sucede na fala popular.
Omoplata, escápula – espádoa, pa, paleta.
Nas doenzas:
Gripe – influenza.
Epidemia – andazo. Onde a primeira se restrinxe estritamente ás doenzas contaxiosas, mentres que a segunda a calquera tipo de proliferación esaxerada.
Bocio – papeira, garxola, lobiño, papo.
Varíola – boas, vexigas.
Sarna – raña.
Diarrea, descomposición – cagarrela, cagarría, foira, furrica, furriqueira.

                Cal é a lóxica de importar palabras, practicamente por unanimidade mediante o  castelán –faltaría máis–, para denominar conceptos que xa teñen, ou tiñan, palabras propias. Na realidade estes cultismos –na realidade: castelanismos– son mellores ca as denominacións populares?