sábado, 23 de septiembre de 2017

De illas e insuas

Segundo o dicionario da RAG, unha illa é “unha porción de terra rodeada de auga por todas as partes”, mentres que unha insua é “unha pequena illa nun río”, xa que logo, no galego estándar hai diferenza semántica entre ambas as palabras, xa que unha insua é sempre unha illa pero non o contrario. Mais en realidade non sempre foi así.

            Se procuramos a palabra principal: illa, e as súas variantes posíbeis, no TMILG (Tesouro Medieval Informatizado da Lingua Galega), non atoparemos ningún rexistro, é dicir, o galego medieval descoñecía esta palabra; lóxico, xa que se trata dun lusismo contemporáneo, posibelmente entrado no galego literario do s.XX, para substituír o castelanismo “isla” no galego popular, que desprazou na lingua falada case totalmente o termo patrimonial descendente do latín “insula”: > insua/insoa.

            Mais se procuramos a segunda: insua, coas súas variantes posíbeis, comprobamos que este era o único termo para designar “unha porción de terra rodeada de auga por todas as partes”, aparecendo tanto na lírica coma na prosa notarial, literaria ou relixiosa, así: ynsoa/ýnsoa/ynsõa rexístrase 34 veces entre o s.XIV e o s.XV, sobre todo como apelido e topónimo, mais tamén aparece como substantivo (Ex.: noso moyno da Pereyra con sua ynsoa por hu ven o agoa...; conquereu aquela gente tã brava da ynsoa de Ponço...); insoa/ínsoa rexístrase 17 veces, dende o s.XIII ao s.XV, tamén como apelido e topónimo maioritariamente pero sen descoñecer o seu uso como substantivo (Ex.: Lançaroth quando estava na insoa da Lidiça); inssoa rexístrase 7 veces do s.XIII ao s.XIV e maioritariamente como apelido e topónimo pero tamén como substantivo (Ex.: Cezilla é hua inssoa de mar rica e viçosa); jnsoa rexístrase 4 veces no s.XIV como substantivo (Ex.: trouxo da jnsoa de Bardom dez naves...); insua/ínsua rexístrase 5 veces nos s.XIV e XV como apelido e topónimo; e ynsua 1 vez no s.XIV como apelido. Como se ve a forma “insoa” é claramente maioritaria fronte a “insua”, mais esta é a única que chega ata a nosa época como topónimo, apelido e substantivo.

            Se tamén procuramos a palabra: isla e as súas posíbeis variantes, vemos que xa se rexistra unha vez como “jsla” no s.XIII (Ex.: et meteuse ena jsla do mar) e 34 como “ysla”, unha vez no s.XIII na “Crónica Xeral e Crónica de Castela” e o resto no s.XIV, basicamente na “Xeral Historia” (1300-30) e, sobre todo, na “Historia Troiana” (1350-99) (Ex.: et ajnda foy rrey desta meesma ysla de Creta). Mais parece evidente que se trata dun castelanismo porque aparece nuns textos moi concretos, traducións de versións castelás, e non aparece como topónimo nin como apelido no territorio galego-portugués.

            Mentres que o topónimo “Insua”, denomina en Galiza cinco parroquias e 19 lugares; co artigo en singular: “A Insua”, unha parroquia e 24 lugares; e co artigo en plural: “As Insuas”, dous lugares. Nin “Isla” nin “Illa” aparecen como nomes de poboación ningunha da nosa terra. Ademais, “insua” tamén é topónimo portugués, aínda que parece que menos abundantemente ca entre nós, así hai unha freguesía do concelho de Penalva do Castelo, distrito de Viseu, con este nome.

            Porén, como a palabra foi desprazada, tanto polo estranxeirismo “ilha” en Portugal coma polo castelanismo “isla” en Galiza, existen algúns casos de tautoponimia, ou toponimia en que se repite o mesmo concepto pola perda de significado dunha das palabras (Ex.: Era val d’Aran = o val de Val), en ambos os países, como: “Ilha Ínsua”, pequena insua na foz do Miño cun forte ocupando case a súa enteira superficie, pertencente ao concelho de Caminha; “Illa Penedo da Insua”, preto de Ribadeo; e “Illa da Insua da Area”, illote na Ría de Viveiro. E mesmo algún caso de vixencia do seu significado como en “A Insua Bela”, pequena illa ao norte da illa de Sálvora.

            Curiosamente “insua” procede do latín culto “insula”, mentres que no latín popular “isula”está a orixe da maior parte das denominacións romances: “isula” en corso, “isola” en italiano, “isla” en castelán, “islla” en asturiano, “illa/ilha” en catalán e occitano, e “île” en francés; soamente o romanés conserva a forma orixinal: “insula”.

            A actual forma estándar galega procede do portugués: “ilha”, á súa vez tomado do catalán/occitano. E é no portugués onde máis derivados xerou este neoloxismo: o verbo “ilhar” (aínda que se prefere o galicismo “isolar” (< isoler) para o mesmo concepto, que á súa vez xerou os derivados: isolação ou isolamento e isolacionismo); os substantivos “ilhota”, “ilhote”, “ilheta” e “ilhéu” (todos sinónimos do concepto “illa pequena” pero con máis uso o primeiro); e os adxectivos e substantivos “ilhéu” (m) e “ilhoa” (f) para indicar: relativo a ilha e natural de uma ilha. Pola contra, o galego só xerou o verbo “illar” (= separar de todo algo do resto), cos seus derivados: illamento, illante, illador, illábel etc., e o substantivo “illote” (= illa pequena). Como adxectivo ou substantivo referente a illa usamos o cultismo “insular”, tamén existente en portugués como adxectivo, pero ademais úsase como verbo co concepto de “transformar en illa”.

            Por último, hai illotes no mar que máis ca pequenas illas son rochas ou unha morea de rochas. Cando é alta e sobresae moito, mesmo na preamar, recibe o nome de: farallón, do italiano “faraglione”, mais en portugués a segunda vogal mudou dando: farelhão ou farilhão; mais se non destaca moito, por veces só cando baixa o mar, e está preto da costa, denomínase: con; e se está á flor da auga ou somerxida a pouca profundidade, sendo moi perigosa para os barcos, chámase: escollo.

sábado, 8 de julio de 2017

GOLFIÑOS ou DELFÍNS

Comeza a ser frecuente atopar en textos a palabra “delfín” para se referir de forma xenérica aos cetáceos de pequeno tamaño da familia dos delfínidos e doutras familias con aspecto parecido que non se observan nas nosas costas.

            A razón deste feito está en que este vocábulo figura no dicionario RAG, xunto co seu sinónimo: golfiño; mais a entrada deste remite ao primeiro como forma preferente. Emporiso, “delfín” é un claro castelanismo que esta a desprazar a forma patrimonial. Constitúe o que se chama un “préstamo de luxo”, dado que entra no galego para denominar un concepto que xa ten unha denominación autóctone; é dicir, chega para substituír a palabra galega. Por veces, teño as miñas dúbidas sobre o labor a prol do galego que fai a RAG.
            O Gran Dicionario Xerais da Lingua recolle ambas as formas como sinónimas, e “golfín” remitindo a “golfiño”.

            No seu traballo sobre a “Nomenclatura de la Flora y Fauna marítimas de Galicia” (vol.II, Verba, Anexo 19. 1983, USC), a profesora Ríos Panisse recolle como denominación de “Delphinus delphis” as palabras: “golfiño” (en 4 localidades), “golfín” (en 4 localidades) e “delfín” (en 3 localidades). Visto que as dúas primeiras formas son variantes da mesma palabra, é evidente que a forma patrimonial aínda era máis usada a finais do s. XX ca a foránea; mais se hoxe se fixer outra enquisa lingüística sobre a fauna marítima seica o resultado sería, ende mal, moi outro. Nótese que naquel mesmo traballo xa se recollía o castelanismo “ballena” como única forma viva de denominar os grandes cetáceos.

            “Golfiño” é a evolución galego-portuguesa do latín “delphinus”> dolphinus > golfiño/golfín, con interferencia da palabra “golfo”, dado a competencia que estas especies teñen cos mariñeiros e os estragos que fan nas redes. O portugués usa “golfinho” como forma estándar, aínda que tamén admite “delfim”, que indica como pouco usado.
É palabra que aparece rexistrada no vocabulario de Juan Manuel pintos Villar (1865), e logo nos principais dicionarios do s. XX: o de L. Carré Alvarellos (1951), o de E. Rodríguez González (1958-61) e o de X.L. Franco Grande (1972), neste último como sinónimo de “arroaz”.
            E “golfín” aparece tamén en Martín Sarmiento, e posteriormente nos dicionarios de E. Rodríguez González e X.L. Franco Grande, remitindo a “arroaz”.

Namentres que “delfín” non é considerada voz galega por Martín Sarmiento (1746-55), que di: “El delfín se llama golfín en el Océano septentrional de España, y en el meridional toniña”. E soamente é recollido polo dicionario de E. Rodríguez González.      
     
            Se “golfiño” é a denominación galega para os delfínidos pequenos de fociño longo, os de fociño breve ou sen fociño reciben o nome xeral de “arroaz”, aínda que a especie máis popular, Tursiops truncatus, reciba os nomes de “boto” (na costa norte) e “bufa” (na costa sur) principalmente.
            O dicionario RAG dá preferencia á palabra “arroaz” para esta denominar esta especie, mais recolle “boto” e “bufa” como sinónimos da mesma, e por extensión como sinónimo de “delfín”. Confusión que xa se recolle en textos e dicionarios anteriores, así en Martín Sarmiento: “En las costas de Galicia llámase el delfín arroaz”; e en E. Rodríguez González: “Arroaz – Cetáceo frecuente en los mares de Galicia, conocido también con los nombres de Golfiño e Golfín, […]” e así mesmo recolle as variantes: arroás e arruaz.
            As formas galegas para a especie tamén foron recollidas pola lexicografía histórica, así Martín Sarmiento define o boto como “menor y distinto que el delfín” e que “boto, o voto, es especie de delfín. A este aplican algunos el latín tursio, onis”; e Aníbal Otero Álvarez (1959) recolle o vocábulo como usado na Pobra do Caramiñal. Mentres que bufa é definida por Martín Sarmiento como “menor y distinto que boto” e aparece nos dicionarios de X.L. Franco Grande e L. Carré Alvarellos.

            Se ben é certo que o cultismo, máis ou menos adaptado, é a denominación dominante nos demais idiomas occidentais: dolphin (inglés), dauphin (francés), delfino (italiano), dofí (catalán), delfin (alemán), dolfijn (neerlandés) etc.; non hai razón ningunha para que este castelanismo, dado que na nosa lingua entra como tal e non como cultismo, substitúa a nosa forma patrimonial.

            Ende ben, os principais libros que tratan sobre os nosos cetáceos obtaron pola denominación autóctone:

            A Guía dos Mamíferos de Galicia (Baía Edicións, 2007) usa “golfiño” como forma xeral e para dúas especies concretas: golfiño común (Delphinus delphis) e golfiño riscado (Stenella coeruleoalba); mentres que usa “arroaz” para tres especies: arroaz real (Tursiops truncatus), arroaz boto (Grampus griseus) e arroaz pinto (Lagenorhynchus acutus).
            Esta guía segue as denominacións propostas pola anterior e clásica monografía: Cetáceos, focas e tartarugas mariñas das costas ibéricas (SGHN e Xunta de Galicia, 1989).

            E a máis recente obra de nomenclatura galega de cetáceos: Os nomes galegos dos cetáceos (A Chave, 2016), dá clara preferencia a “golfiño”, usado como denominación xeral dos delfínidos, sobre “delfín”, só recollido como forma secundaria no xénero Delphinus, e “arroaz”, usado só para as especies do xénero Tursiops. Curiosamente “boto” é utilizado para especies suramericanas dos xéneros Sotalia e Inia e como forma secundaria do “grampo” (Grampus griseus): “arroaz boto”.

domingo, 26 de marzo de 2017

De mazás e maceiras

Se ben a palabra galega para denominar a froita da árbore Malus domestica só presenta actualmente tres posibilidades: mazán, característica do galego occidental (a maior parte da Coruña e Pontevedra, pero tamén en zonas raianas de Ourense); mazá, propia do galego central e oriental (Lugo e Ourense, e leste da Coruña e NE de Pòntevedra), e escollida como forma estándar; e manzá, usada no leste costeiro do galego-asturiano e mais os Ancares de León. En troques, a denominación da árbore ten unha importante variación de formas, que permiten situar ao falante que as emprega en zonas bastante concretas do territorio galegofalante. Mesmo case se lle podería dicir a un galego: “Dime como chamas a árbore que dá mazás e direiche de onde es”.

Non se trata de diferentes nomes para un mesmo concepto, como ocorre noutras ocasións, se non que todas as variantes proveñen da mesma raíz latina: (mala) mattiana > maçãa > maçã (tamén actual forma portuguesa) > mazá/mazán/manzá; sendo o termo da froita a orixe do nome da árbore mediante sufixación.

O Gran Dicionario Xerais da Lingua recolle o estándar “mazá” para a froita e a variante “mazán”, que remite á forma estándar, e o castelanismo “manzana”, como forma incorrecta; e as variantes: macieiro, maciñeira, macira, mazaeira, mazaeiro, mazaieira, mazaieiro, mazaira, mazairo e mazanceira, que remiten todas á forma estándar “maceira”. Así mesmo recolle as variantes: pomareiro, pumar, pumarega, pumareiro e pumariño, que remiten á forma estándar “pomar”, que ademais da acepción de “plantación de maceiras” tamén ten a da árbore froiteira, é dicir, “maceira”, que dá a forma “maceiral”, xunto coa variante “mazairal”, como sinónimo de pomar.
Mentres que o dicionario da RAG só recolle, ademais de “mazán” remitindo á forma estándar “mazá”, as variantes: maciñeira, macira e mazaira remitindo á forma estándar “maceira”. Tamén recolle “pomar” como “terreo plantado de árbores froiteiras, especialmente de maceiras”.

Mais se as formas referidas á froita unicamente nos permiten recoñecer a un falante do occidente (mazán) fronte ao do centro e o oriente (mazá), e ao do galego exterior no límite co astur-leonés (manzá); as referidas á árbore froiteira permiten localizar con moitísima maior precisión a rexión do falante, así:
Maceira – forma maioritaria, que é tamén a forma estándar, propia da maior parte de Pontevedra e da zona central da Coruña.
Maceiro – forma minoritaria rexistrada no oriente do galego-asturiano e na Mariña oriental (L).
Macera – forma minoritaria do norte da comarca do Carballiño (O).
Macieira – forma minoritaria que se rexistra no interior de Bergantiños (C). Curiosamente tamén é a forma estándar portuguesa.
Maciñeira – forma característica do norte da Coruña e NE de Lugo até a Mariña central luguesa e o norte da Terra Cha.
Macira – forma usual no centro de Lugo, incluída a capital.
Manciñeira – forma minoritaria recollida en puntos da Terra Cha e das Mariñas occidental e central (L).
Manzaeiro – forma típica dos Ancares (León).
Manzanairo – forma propia do norte do Berzo, ao sur dos Ancares.
Manzaneira – forma minoritaria do oeste de Bergantiños (C).
Manzaneiro – forma propia do sur do Berzo (León).
Mazaeira – forma propia das Portelas zamorana e de Valdeorras (O), mais tamén se rexistra en puntos de Bergantiños e a comarca de Muros (C).
Mazaeiro – forma característica da Mariña oriental, comarca de Meira e do norte da Fonsagrada (L).
Mazairo – forma típica do leste de Lugo e do Berzo.
Mazagüeiro – forma minoritaria de Ibias (AS).
Mazanceira – forma propia do occidente da Coruña e dos veciños Salnés e comarca de Caldas en Pontevedra e tamén de Paradanta (P) e o contiguo Ribeiro (O), ademais de puntos da raia ourensá.
Mazaira – forma maioritaria da maior parte de Ourense e do sur de Lugo.
Mazaneiro – forma propia do galego-asturiano occidental.
Mazaqueiro – forma minoritaria de Navia de Suarna (L).

Os sufixos en –aira, fronte ao común en -eira, tamén se dan noutra árbore froiteira: abeleira / abelaira, abraira. En ambos os casos se deben á influencia das raíces: mazá e abelá, onde ambas as palabras son oxítonas acabadas en –A. Con todo, queda claro que as formas máis usadas son “maceira” e “mazaira”, seguidas por “mazanceira” e “maciñeira”.

E ademais están as formas de orixe diferente que tamén se refiren á árbore como:
Pomar e Pumar – ambas as formas propias do nordés de Lugo. Prolongándose esta última na denominación máis xeral en asturiano: pumar.

Mais na maioría dos lugares onde sobreviven estas palabras e as súas variantes, serven para denominar unha plantación de árbores froiteiras, especialmente maceiras: pomar, pomarada (galego-asturiano), pomarega, pumar, pumarada (galego-asturiano), pumareda (en Chantada (L)), pumarega (Mariñas de Lugo) ou pumareira (centro de Ourense). Sendo “pomar” e “pumar”, dispersas polo país, as máis usadas.

Non obstante, hai outras denominacións, algunhas moi utilizadas, para o concepto de “colectivo de maceiras”, como os derivados do nome singular da árbore: maceiral e mazairal, pero tamén por veces, nalgúns lugares, mudando a vogal final: mazairo, manciñeiro etc; e, sobre todo, usando unha frase curta de “substantivo + prep. de + substantivo”: souto de mazairos/maciñeiras/mazaeiras, horta de maceiras/mazairas/manciñeiras etc; finca de mazás/mazairas ou leira de mazairas.

Finalmente, tres formas latinas están na orixe das denominacións romances: (mala) mattiana, malum e pomum.
A primeira deu orixe, ademais das formas galegas, aos nomes en: portugués (maçã e macieira), castelán (manzana e manzano; aínda que en Andalucía tamén se usa “pero” para a froita), xudeoespañol (mansana ou poma e mansano), aragonés (manzana (ou dial: mazana e poma (Benasque)) e manzanera), asturiano (mazana e pumar), mirandés (maçana e maçaneira) ou aromanés (muzâ e mearu).
A segunda (lat. malum) deu orixe ás denominacións en: italiano (mela e melo), napolitano (mela e milo ou mir), lígur (mei e ærbo do mei), sardo (mela – para ambos os conceptos), romanés (mar – para ambos os conceptos) ou friulano (miluç e melâr, melarie ou miluçâr).
E a terceira (lat. pomum) deu orixe aos nomes en: xudeoespañol (poma, a través do catalán), catalán (poma e pomera), occitano (poma ou pom e pomièr), francés (pomme e pommier), véneto (pomo e pomaro), esperanto (pomo e pomarbo), interlingua (pomo e arbore del pomo), piemontés (pom – para ambos os conceptos) ou lombardo (pum – para ambos os conceptos).

Curiosamente en galego tamén existe a palabra “poma”, segundo recolle o GDXL, mais co significado actual de “arume, frouma, folla do piñeiro”, cunha variante “pouma”, e de “follato, carocha, folla da mazaroca do millo”. Non obstante, algúns dicionarios antigos si recollen “poma” como sinónimo de “mazá” (Luis Aguirre del Río, 1858; Juan Manuel Pintos Villar, 1865; Leandro Carré Alvarellos, 1933; José Ibáñez Fernández, 1950; e Eladio Rodríguez González, 1958-61).

viernes, 3 de febrero de 2017

A letra Ñ?

O noso abecedario recoñece 23 letras para a escrita moderna da lingua galega, engadindo máis cinco (J, Ç, K, W e Y) para escribir palabras estranxeiras e mais neoloxismos e arcaísmos da nosa lingua. En realidade, o alfabeto latino moderno está constituído por 26 letras, que son as que ten o noso teclado do computador, máis as dúas “letras con diacríticos” engadidas: Ñ (que denominamos: eñe) e Ç (que denominamos: cedilla), no teclado español.

            A miña pregunta é ben simple: É Ñ unha letra? E se non o é, que é? A resposta á primeira pregunta é: non; e á segunda: é un N con signo diacrítico, exactamente un til, que representa o fonema consoante nasal palatal diferente do N sen til, que é nasal alveolar.

Na maioría das demais linguas romances a nasal palatal represéntase mediante un dígrafo: nh (en portugués, mirandés e occitano), nj (en aromanés), ny (en catalán, aragonés e xudeoespañol), gn (en francés e linguas de oil, romanche, italiano e linguas de Italia). Aínda que non todas teñen este fonema, coma o romanés. Soamente o galego, o asturleonés e mais o castelán usan unha soa letra con diacrítico para representaren este fonema, mais este signo pasou a todas aquelas linguas que basean a súa ortografía, de todo ou en parte, no castelán, así o basco e as linguas autóctones da América hispana como o quechua, o mapuche, o aimara, o guaraní, etc.

Non estou a cuestionar o uso do Ñ en galego, senón a súa consideración como letra, xa que convén non esquecer que esta “letra diacrítica” forma parte do galego dende o inicio da súa escrita, como demostra o seu uso maioritario no documento galego máis antigo conservado: o Foro de Castro Caldelas, de 1228, onde aparece en palabras como: viçiño, meyriño, señor, viño, piñor, cuñuçudo, moyño ou diñeyro, aínda que tamén apareza o fonema representado con outras letras no mesmo texto: pignor(a), extraneo/extrayo ou merino.

Entre as linguas non románicas que tamén posúen este fonema nasal son maioría as que usan dígrafos, así: nh (vietnamita), nj (croata, albanés, neerlandés ou frisón), nn (gaélico ou noruegués), ny (húngaro, indonesio ou malaio); porén tamén algunhas usan un N con signo diacrítico: coma o checo e o eslovaco que usan un “n con caron” (acento circunflexo invertido), o polaco un “n con acento agudo” ou o letón un “n con cedilla”.

            Mais a opción de usar unha letra coñecida cun signo diacrítico para representar un fonema diferente é máis usual do que a xente cre e son poucas as linguas que non teñen algún.

            Así a “cedilla”, usada polo portugués, o catalán, o occitano e mais o francés, na actualidade, e polo galego e mais o castelán antano, non é máis ca un C cun pequeno “c inverso” ligado debaixo. O seu nome vén do castelán antigo, onde “zeta” se dicía “ceda” e o seu diminutivo “cedilla” deu nome a este pequeno C a xeito de vírgula para indicar que o C diante de A, O e U se pronunciaba igual ca ante E e I. Con todo, ningún dos idiomas que a utilizan considérana unha letra, polo que nos dicionarios ocupa a súa posición tralo C, mais dentro desta letra; así en catalán: “plaça” está detrás de “placa” e antes de “placenta”; e en portugués: “troça” vai tras “troca” e diante de “trocadilho”.

            Nin o portugués, o catalán ou o francés consideran as súas letras diacríticas como letras diferentes das que proceden, ocupando o seu lugar detrás e dentro das letras orixinais. Tampouco o alemán considera letras as súas formas con diacrítico, que coloca dentro e a continuación das orixinais: Ä, Ö, Ü e ß, aínda que esta última (eszett (ese zeta), S agudo ou S longo) se escriba claramente cunha letra diferente parecida á beta grega, mais de son moi diferente, e por veces, coma en Suíza, escrita co dígrafo SS.

            Mais tamén moitas linguas seguen o mesmo exemplo do castelán e consideran letras diferentes a letras con sinais diacríticos, así o sueco, que incorpora ao final do seu abecedario as vogais como “letras”: Å, Ä e Ö; o danés e mais o noruegués tamén incorporan ao final as “letras vocálicas”: Æ, Ø e Ä; o polaco tamén considera como letras diferentes as súas formas diacríticas, tanto vocálicas coma consonánticas, aínda que sempre van colocadas a seguir das súas letras orixinarias: A con cedilla, C con acento agudo, E con cedilla, L con raia, N con acento agudo, O con acento agudo, S con acento agudo, Z con acento agudo e Z con punto; e o turco, cuxo alfabeto latino inclúe seis letras diacríticas, que sempre suceden ás orixinarias: Cedilla, G con acento breve, I sen punto, Ö, S con cedilla e Ü.

            Entón, por que o noso alfabeto considera letra esta N diacrítica? Pois pola mesma razón que se consideraron letras os dígrafos CH e LL até 2010, cando a Real Academia Española tivo a ben caer do burro e deixar de tratar dúas letras coma se fosen unha soa contra toda lóxica lingüística. A seguir a nosa academiña decidiu seguir o exemplo e deixou de considerar tamén ambos os dígrafos como letras –é o que ten que outros pensen por ti–. Como é evidente que na nosa escrita non existe correspondencia única entre letra e fonema, xa que unha letra pode representar varios fonemas (C dependendo da vogal que lle siga pode ser o fonema interdental ou /k/; X pode ser o fricativo postalveolar xordo, o /ks/ ou o /s/), un fonema pode representarse con varias letras (/b/ con B e V; /k/ con C e QU; o interdental con C e Z; e o N velar con N en final de palabra e o dígrafo NH entre vogais) e unha letra pode non representar ningún fonema (H cando non forma parte dun dígrafo), semella parvo considerar o Ñ letra por representar un único fonema. Alguén consideraría as letras à e Õ usadas no portugués como letras diferentes de A e O ou diría simplemente que son un A e un O con til, pois o mesmo ocorre co noso Ñ, que é un N con til.

            De non usarmos esta “letra diacrítica”, que como dixen antes forma parte da nosa tradición escrita dende os comezos do idioma, sempre poderiamos voltar ás nosas orixes, é dicir ao romance galego medieval, e recuperarmos o dígrafo NN, orixe do Ñ, para representar o fonema consonántico nasal palatal sonoro, evitando a súa confusión coa unión do arquifonema nasal /N/ implosivo con nasal alveolar sonora mediante a representación deste encontro como –MN–, tal como ocorre en: alumno, amnesia, amnistía, columna, himno, insomnio, omnívoro, solemne, ximnasia, etc., polo que “innovar” se escribiría “imnovar” ou “connosco” como “comnosco”, ampliando a regra ortográfica que obriga a escribir M diante de B (pomba, cambio, comba…) e P (tempo, amplo, impo…) a N, polo que os prefixos con-, en- e in- pasarían a com-, em- e im- diante de N (comnatural, emnegrecer, imnecesario, etc.) como ocorre actualmente diante de B e P: combinar, compoñer, embaixo, empequenecer, imberbe, impaciencia, etc.

            Soamente dous estranxeirismos comezarían por NN-: “nnu” e “nnandú”, e unha palabra patrimonial: “nnánnaras”; mais os que pensen que resultaría moi estraña esta grafía nun inicio de palabra lembren que hoxe é preceptivo escribir: “mnemónico” ou “mnemotécnico”, que non son precisamente grafías moi galegas.

miércoles, 4 de enero de 2017

Ontre antre e entre

O título recolle as tres posibilidades que xerou a preposición latina “inter” no galego medieval, facendo un xogo de palabras case homófono entre os tres adverbios coa mesma orixe e igual significado que no galego actual sería imposíbel.

            Se consultamos no Tesouro Medieval Informatizado da Lingua Galega o uso que había das tres variantes no período medieval vemos que a forma máis usada xa daquela, ou máis documentada, era “entre”, que ten 1127 rexistros e predomina na prosa fronte á lírica, seguida moi de preto por “ontre”, con 1044 rexistros e destacando tamén no seu uso prosístico fronte ao verso, e a moitísima distancia aparece “antre”, que só se rexistra 32 veces e aparece especialmente na lírica.

            E se consultamos o Dicionario de Dicionarios do Galego Medieval comprobamos como se usaban invariabelmente as tres formas, onde “ontre” tamén ás veces se escribe “untre”, e hai unha explicación de F.R. Tato Plaza no seu “Libro de notas de Álvaro Pérez, notario da terra de Rianxo e Potsmarcos” (Consello da cultura Galega, 1999) realmente esclarecedora: “A evolución para “entre” é a normal, pero para “ontre” é estraña. […]. A forma “ontre” atéstase especialmente en textos galegos dos séc. XIII-XV, e tamén nas Cantigas de Sta. María. Máis usual en portugués arcaico, e ás veces en galego, foi “antre” coñecida desde o XII e usada ata o XVI; tamén aparece hoxe dialectalmente en galego e en portugués.”

            Mais das tres formas soamente chegaron a primeira e a terceira até a nosa época, a segunda, malia a súa aparente fortaleza de uso, desapareceu de vez até o punto de que ningún dicionario moderno a recolle, nin portugués nin galego. E Manuel Ferreiro na súa Gramática Histórica Galega recolle “ontre” como medievalismo e “antre” como arcaísmo e populismo fronte á forma canónica “entre”.

            No galego moderno a forma “antre” foi a preferida polos nosos escritores na súa primeira fase, a máis popular, tal como recolle o libro “A lingua literaria galega no século XIX” (Univ. da Coruña, 2005): “Literariamente a forma preferida polos nosos escritores do século XIX e da primeira parte do XX foi “antre”, talvez polo seu plus diferencialista, para alén de reproducir un fenómeno da fala popular cal é a vacilación do timbre das vogais átonas.”

            En verdade, semella moi difícil ler a nosa máis afamada poeta, Rosalía de Castro, sen atoparmos con esta forma: camiñiños antre o millo, antre o ramaxe de olmos e pinos, que relose antre as areas, do mar antre as ondas feras, por antre o verde ramaxe (CG); só Dios sabe antre que abismos, tamén aborrecido es antr’os meus recordos, por antr’os musgos, regos por antr’as curtiñas, e na lumieira i antr’aberta porta (FN). Non semella moi axeitado cualificar a lingua de Rosalía como diferencialista, e si mellor como reflexo dunha lingua moi popular, definida así por Carballo Calero: “lingua viva, pero non pura, moi influída polo castelán. O seu léxico é vacilante, así como a súa morfoloxía e a súa fonética.”

            Amais esta forma aparece nalgúns títulos literarios como: Pelra… antre seixos (Roxelio Lois Estévez, 1888), Antre dous séculos (Álvarez Limeses, 1934), Antre a terra e o ceo (Rafael Dieste, 1981), etc.

            Porén os dicionarios modernos recollen de maneira diferente esta variación da preposición no galego-portugués. Así nin o dicionario da RAG, nin o Gran Dicionario Século XXI da Lingua Galega –que de grande só ten o tamaño– en galego e tampouco a Infopédia (dicionário de Porto Editora) en portugués recollen máis variante ca a forma estándar. Para atopar a variante “antre” hai que consultar o Dicionário Eletrónico Estraviz, onde aparece “antre” remitindo a “entre”, o portugués Priberam, que recolle “antre” como arcaísmo de “entre”, o Dicionario de Dicionarios, onde aparece “antre” dende vocabularios do séc. XVIII até dicionarios do séc. XX, e sobre todo, o Gran Dicionario Xerais da Lingua Galega, que recolle “antre” remitindo a “entre”, mais tamén toda unha serie de vocábulos derivados da súa existencia: antrabrir/antraberto, antrambos, antremesturar, antremediar, antreperna, antrever…, que sempre remiten ás formas canónicas.

            A variante “ontre”, como dixen antes, desapareceu de vez, tanto da lingua oral coma da escrita, e por iso non se recolle por dicionario ningún. A explicación desta evolución anómala non está clara, pois se ben no galego popular son moitos os exemplos de mudanza de E a O cando hai contacto con consoante labial, sempre se dan en posición átona: formento, forrollo, forruxe, lovar, modoño, moimendro, romatar, romediar, romendar, rovés, somana, somellar, somentar, soparar, tomón, etc.

            Se ben a forma “entre” é a máis habitual nas linguas romances ibéricas, na lingua asturleonesa o mirandés prefire “antre” fronte ao asturiano “ente” e o leonés “entre”. E non esquezamos que o francés “entre” pronúnciase como: “ãtr”.

            Coido que sería lexítimo e axeitado que os dicionarios galegos recollesen as dúas variantes da preposición “entre”: “ontre” como arcaísmo e “antre” como arcaísmo e variante popular, aínda que xa non sei se seguirá viva nalgún lugar, dado que ambas forman parte da nosa historia lingüística e literaria.

viernes, 2 de diciembre de 2016

Os nomes das ras do xénero Hyla

Estas especies de anuros tan coñecidas pola súa intensa cor verde, maioritariamente, e a súa capacidade para rubir teñen na nosa lingua unha certa incerteza na súa denominación popular, sendo “estroza/estrosa” e “rela” os termos máis usados.

            No libro: “Anfibios e réptiles de Galicia” (Xerais, 1993) recibe a denominación principal de “estroza” e as subordinadas de: raniña (sic), ra de San Antón e rela.

            A Guía dos Anfibios e Réptiles de Galicia (Baía ed., 2006) dálle os nomes de: ra de Santo Antón, ra estroza e rela común.

            Na nomenclatura da SGHN (Lista Patrón dos Vertebrados de galicia, 1980) Hyla arborea recibe o nome de “rá estroza”, mentres que Hyla meridionalis (especie non presente na nosa terra) é “rá meridional”, porén Hyla arborea pasa a ser soamente “estroza” no posterior Atlas de Vertebrados de Galicia, 1995.

            E lista proposta por Conde Teira (Cadernos de Lingua 13, 1996) Hyla arborea recibe o nome de: rela común. Indicando que “estroza” é termo minoritario e que “rela”, moito máis estendido, presenta variantes como: relo e renlo.

            A Chave na súa lista de “Os nomes galegos dos anfibios” recomenda “rela europea” para Hyla arborea e recolle como sinónimos: “estroza”, “carranco”, “agano” (ambos son leitura errada pois significan unha doenza producida pola inxestión da cantáride polo gando vacún) e “ra das quenturas” (denominación da zona de Verín), mentres que Hyla meridionalis é: “rela meridional”.

            E a wikipedia galega decídese por “rela europea” para Hyla arborea, “estroza” e nomes alternativos como: “rela”, “ra de Santo Antón” e “ra das figueiras” para Hyla molleri, endemismo en discusión que substituiría a Hyla arborea no norte peninsular, e “rela meridional” para Hyla meridionalis, especie do sur e da costa mediterránea ibérica, costa setentrional do Magrebe e o sur da Franza.

            Estroza e a súa variante seseante “estrosa” está recollida por varios dicionarios da 2ª metade do s. XX e tamén polo Gran Dicionario Xerais da Lingua no noso século na súa variante: estrosa; mais non figura no dicionario da RAG nin é palabra portuguesa.

            Mentres que rela aparece nos primeiros dicionarios, s. XIX e 1ª metade do s. XX, como sinónimo de “couza, traza” e do “po que este insecto deixa no seu labor destrutor”. Logo en 1951 (dicionario de L. Carré Alvarellos) aparece tamén como sinónimo do insecto cantáride, mais será Aníbal Otero Álvarez quen primeiro recolla a súa acepción como Hyla sp., xunto con variantes como: raiela e renla, e sinónimos da especie como: arrá papeira (porque o macho no seu canto incha o papo até ter un tamaño maior ca a súa cabeza). Lembremos que a palabra: ra, estándar e maioritaria, presenta as seguintes variantes: arrá, arral, arrán e ran (todas recollidas no GDXL). Tanto o GDXL coma o dRAG recollen a acepción de “rela” como nome de Hyla arborea; o primeiro dicionario na quinta acepción da palabra e tamén recolle “relo” como sinónimo na segunda acepción do vocábulo, mentres que o segundo dicionario na terceira acepción e “relo” aparece como sinónimo de: “cullareto, cágado”, pero non de Hyla arborea.

            A palabra rela como sinónimo de couza procede do verbo relar (esmiuzar, facer po), mentres que como sinónimo de estroza procede do latín: ranella; por tanto son dúas palabras homónimas que deberían figurar separadas no dicionario e non como aparece actualmente no dRAG. Ademais este dicionario recolle: “ra de San Antón”, como sinónimo de rela, mais este nome semella un calco, bastante innecesario, do seu nome castelán.

            En principio, tanto “rela” coma “estroza/estrosa” son denominacións correctas para Hyla sp., e como sinónimos se deben utilizar; mais parece que o primeiro termo ten ao seu prol a súa maior extensión no territorio e a súa coincidencia coa forma máis corrente e popular en portugués, amais de ser unha palabra procedente dun diminutivo latino de “ra”, coincidindo así esta escolla coa da maioría das linguas romances, que tamén usan diminutivos para este pequeno anfibio anuro.

            Coido que o máis correcto sería denominar a especie do país, Hyla molleri, antano considerada subespecie de “Hyla arborea”, como: rela ibérica, pois é un endemismo do noroeste e o oeste peninsular; a Hyla arborea como: rela europea, seguindo a escolla da wikipedia; e a Hyla meridionalis como: rela meridional, seguindo o modelo das demais linguas próximas: ranita meridional (castelán), rela-meridional (portugués), reineta meridional (catalán) ou rainette méridionale (francés). Ademais hai en Europa máis outras Hyla como: rela italiana (Hyla intermedia), endemismo da Península Italiana e mais Sicilia, chamada “raganella italiana” en italiano e “rainette italienne” en francés.

            Hyla arborea recibe as seguintes denominacións noutras linguas –convén non esquecer que até hai pouco Hyla molleri era considerada subespecie desta–: rã-arborícola-europeia, rela e tanoeiro (portugués); ranita/rana de San Antonio/Antón (castelán), reineta arbòria e granoteta de Sant Antoni (catalán), rainette verte (francés) e raganella (italiano).

            

martes, 1 de noviembre de 2016

Auga: palabra universal

Entre a manchea de palabras que podemos denominar universais por non existir ningunha lingua que prescinda dunha denominación para ese concepto está, sen dúbida, “auga”, elemento imprescindíbel para a vida, e por tanto para a propia existencia do ser humano.

A universalidade deste substantivo permite a súa inclusión incontestábel na lista comparativa de Swadesh ou en calquera vocabulario mínimo de calquera lingua.

Se ben “auga” é a voz estándar en galego, existen máis tres variantes populares: agua, ágoa e augua. Aínda que o dicionario RAG soamente recolle “agua”, remitindo desta á forma “auga”. Segundo o Atlas Lingüístico Galego, vol. VI (ILG, 2015) territorialmente agua, e a súa variante ágoa, é propia do galego máis occidental, dende a Costa da Morte até o Miño, sendo tamén “água” a forma maioritaria e estándar portuguesa, e está presente en puntos do leste de Galiza sobre todo. Augua, forma máis minoritaria, está presente no curso medio do Ulla e zona NE de Pontevedra e limítrofe de Lugo, e tamén en puntos illlados do sur de Ourense e do galego oriental e exterior, de Asturias a Zamora, sendo igualmente a forma máis usada do leonés. E finalmente: auga, é a forma estándar por ser a maioritaria en Galiza, predominante en Lugo, Ourense e centro e leste da Coruña, e mesmo no galego asturiano predomina fronte ás outras variantes, tamén presentes na zona.

            Como curiosidade direi que para min en galego auga é: “augha”, é dicir con gheada, e con I epéntico cando a precede a vogal a: a iaugha, por ser a forma en como se pronuncia na zona dos meus maiores, no concello lucense de Friol. Mais loxicamente é un fenómeno oral que só debo reflexar na escrita se quixer explicitar a pronuncia da zona.

            Mais o latín: aqua deixou tamén descendencia no resto das linguas romances:
Aqua – interlingua, mantuano, paduano, modenés, veneciano.
Àcua – sardo campidanés.
Âcua – boloñés.
Acqua – italiano, corso, siciliano, napolitano, triestino, parmesano, calabrés, romañolo, ferrarés.
Àcqua – lombardo ocidental.
Acque – pullés.
Akvo – esperanto.
Agua – español, asturiano.
Água – portugués.
Ægua – xenovés.
Ègua – bergamasco.
Augua – leonés.
Aigua – catalán, aragonés.
Aiga – occitano, gascón, nizardo.
Aigo – provenzal.
Aghe – friulano.
Ega – ladino.
Îguie – arpitano.
Êwe / Aiwe – valón.
Eau – francés.
Aua – romanche.
Awa – papiamento.
Abba – sardo lugudorés.
Aba – sardo unificado.
Aiva – bresciano.
Eva – piamontés.
Apâ – romanés.

            E fóra da Romania tamén é curioso coñecer como varia esta palabra entre linguas próximas ao longo do mundo:

Watura – cingalés.
Water – inglés, baixoalemán, neerlandés, afrikaans.
Wetter – frisón.
Wasser – alemán.
Waasser – luxemburgués.
Vaser – yiddish.
Vatten – sueco.
Vatn – islandés, faeroés.
Vand – danés.
Vann – noruegués.

Vanduo – lituano.
Ûdens – letón.

Voda – ruso, ucraíno, checo, eslovaco, serbocroata, esloveno, macedonio, búlgaro.
Woda – polaco, sorabo.
Vada – bielorruso.

Ur – basco.
Dwr – galés.
Dowr – cornuallés.
Dour – bretón.
Uisce – irlandés.
Uisge – gaélico escocés.
Ushtey – gaélico manés.
Ujë – albanés.

Hydor – grego clásico.
Neró – grego moderno.

Dshur – armenio.

Don – osetio.

Ab – persa, caxemiro, sindi.
Av – curdo.
Ap – baluche.
Ob – tadxico.
Obe – paxtún.

Pani – hindi e outras linguas índicas.
Pañí / Pan’i – romaní.

Aman – bérber.
Ma´- árabe.
Ilma – maltés.
Mayim – hebreo.
Mayé – arameo.
Maji – suahili.
May – tigriña.
Mái – lingala (Congo).
Amanzi – zulú, xhosa.
Maza – kikongo.

Séui – cantonés.
Shuî – chinés.
Chu – tibetano.
Su – turco, acerbaixano, tártaro, kazakho, uigur.
Suu – kirguizo.
Suw – turkmeno.
Suv – uzbeko.
Us – mongol.
Mul – coreano.
Mizú – xaponés.

Vesi – finés, estoniano.
Víz – húngaro.

Wai – maorí.
Vai – samoano, tahitiano.
Air – indonesio, malaio.
Aék – batako (Sumatra).
Rano – malgaxe.

Atl – nahuatle.
Haa / Yá – maia.
Yaku – quechua.
Uma – aymara.
Y – guaraní.
Ko / Co – mapuche.

Tskali – xeorxiano.
Hi – checheno.

Yé – birmano.
Náam – tai.
Nu o c – vietnamita.
Tuk – camboxano.
Tubig – tagalo, bisaya (Filipinas).
Niru – telegú, kannarés.
Nir – támil.

Weha – amhárico.
Biyo-ha – somalí.
Ruwa – haussa.
Ndox – wolof (Senegal).
Mmiri – ibo (Nixeria).
Omi – yoruba (Níxer).

Ji – bambara (Malí).