domingo, 16 de marzo de 2014

SABER RESPONDER

O primeiro que convén saber é a diferenza entre os verbos “responder” e “contestar”, pois o primeiro é “dicir algo sobre unha pregunta previa” e o segundo é “dicir algo opóndose a algo previamente expresado”, como demostra o adxectivo “contestatario” (que manifesta oposición contra algo estabelecido).  Estes significados son os que conserva o portugués, mais o galego, mercé á influencia do castelán, usa tamén “contestar” como sinónimo de “responder”; algo que se debería evitar se se pretende usar unha lingua máis enxebre. “Retrucar” e “replicar” teñen o significado de “responder amosando oposición a algo”, polo que ás veces funcionan como sinónimos de “contestar”.

                E o segundo é que en galego xenuíno nunca se responde afirmativamente unha pregunta cun simple “si”, senón que se debe utilizar o verbo principal ou o auxiliar, se o hai, ou o adverbio, usado na pregunta, na resposta.  Pola contra, no caso negativo o simple adverbio “non” abonda. De novo o castelán serve de modelo, de mao exemplo, para deturpar o galego. Xa que logo, a preguntas como as seguintes habería que responder afirmativamente así:
Queres que vaia contigo? –Quero /  –Ven.
Seguro que podes ir? –Seguro /  –Podo.
Comezou a sesión? –Comezou.
Chegou tarde? –Chegou.
Vas ir ao cinema? –Vou (ir) / –Irei.
Voltarás mañá? –Voltarei.
                En todos os casos o adverbio “si” pode acompañar a resposta, actuando como reforzo:
Quero, si; Seguro, si; Comezou, si; etc.
Mais se vai só é un claro castelanismo, desafortunadamente, cada vez máis implantado na fala e mesmo no estándar literario.
                Adverbios e locucións como: xaora, abofé, de certo, de veras, sen dúbida, con certeza, etc., tamén poden, ás veces, substituír os verbos na resposta afirmativa, aínda que non é o máis usual:
Seguro que podes ir? –Xaora / –Sen dúbida.
Chegou tarde? –Abofé /  –De certo.

domingo, 26 de enero de 2014

Brasileiro

Recentemente merquei un libro para aprender portugués: “Portugués para Dummies”; en que o que me impulsou á súa adquisición foi que ofrece unha visión do portugués enteiramente brasileira, malia que na portada aparezan ambas as bandeiras do Brasil e Portugal.
Sendo un dos poucos métodos no mercado español onde un pode coñecer dun xeito abondo real como falan o portugués os brasileiros, é dicir, a maior parte dos lusófonos; cunha visión da lingua corrente que un se vai atopar se visitar o país.

O que máis chama a atención a respecto do portugués estándar é a pronuncia, sobre todo de certas sílabas, que dan un marcado sotaque, totalmente inconfundíbel, ao falante brasileiro fronte ao falante portugués. Se cadra as diferenzas fonéticas máis rechamantes son:
A maior nitidez das vogais na fala fronte á tendencia ao enxordecemento das vogais átonas do portugués europeu (ex.: “peixi” fronte a “paix”) e a realización como –I  de todo –E final: fome (fomi), sangue (sãgi), carne (kaghni), ele (eli), sempre (senpri), correr (koghé), nadadores (nadadoris).
Unha maior tendencia a pronunciar o R múltiplo como un son aspirado parecido ao da nosa gheada, aínda que esta pronuncia tamén se dá en Lisboa, espallándose aos poucos polo resto de Portugal: rato (ghatu), ao redor (au ghedó), carroça (caghosa), perto (peghtu), etc.; mais mantendo o son vibrante habitual do R simple: carro (kaghu)/ caro (karu), ferro (feghu)/ fero (feru). E ao mesmo tempo tamén hai un enxordecemento do –R final de palabra: amar (amá), sentir (senchí), fazer (fasé), dor (do), calor (kaló), etc.
A pronuncia das sílabas DI e –DE final como “yi” e TI e –TE final como “chi”, fenómeno que a partir de Rio de Janeiro e São Paulo, principais cidades do país, vaise espallando polo resto da nación como modelo estándar: de (yi), médico (méyiku), onde (onyi), grande (granyi), dia (yía), difícil (yifisiu), pedir (peyí), direito (yireitu), liberdade (libeghdayi), etc.; ótimo (óchimu), repetir (ghepechí), útil (uchiu), notícia (nochisia), divertido (yiveghchidu), intestinos (inteschinus), romântico (ghománchiku), antes (anchis), norte (noghchi), triste (trischi), sete (sechi), quente (kenchi), arte (aghchi), etc.
A pronuncia do –L final de sílaba como U, bastante xeral por todo o país: Brasil (brasíu), alma (auma), papel (papeu), sul (suu), alta (auta), mil (miu), fácil (fasiu), celta (seuta), animal (animau), etc.

No plano morfosintáctico as diferenzas máis rechamantes son:
A modificación dos pronomes persoais, coa desaparición das formas da segunda persoa: “tu” e “vós”, apenas vivas nalgunhas zonas do país e converténdose por tanto en dialectalismos, e a súa substitución por “você(s)”, orixinalmente a forma de respecto, que agora é, coma en Portugal: “o senhor/a senhora”. En consecuencia hai unha reorganización do paradigma, tanto tónico: 1ª persoa singular: eu, mim, comigo; 1ª persoa plural: nós, conosco; 2ª persoa: você(s), si, consigo; e 3ª persoa: ele(s)/ela(s), si, consigo; coma átono: 1ª persoa singular: me; 1ª persoa plural: nos; 2ª e 3ª persoa: lhe(s), o(s)-lo(s)/a(s) –la(s), aínda que tamén se usa “te” para a segunda persoa. Ex.: eu te amo = eu o amo = eu amo você. Con todo, o uso de “o(s)/a(s)” é máis propio dunha linguaxe culta.
E tamén unha importante mudanza na flexión verbal que queda reducida a só catro formas. Así o Presente de Indicativo de Falar é: eu falo, você/ele/ela fala, nós falamos e vocês/eles/elas falam. Existindo, ademais, na fala coloquial a tendencia a substituír o pronome “nós” por: “a gente”, que obviamente se conxuga coas formas verbais da 2ª e 3ª persoa: a gente fala muito = nós falamos muito.
A modificación pronominal trouxo tamén consigo unha reorganización dos posesivos, desaparecendo “teu/tua” e “vosso/vossa”, substituídos por “seu/sua”, e como consecuencia disto creáronse uns novos posesivos para a terceira persoa: “dele/dela”. O esquema resultante é o seguinte: 1ª persoa singular: meu/minha; 1ª persoa plural: nosso/nossa; 2ª persoa: seu/sua; e 3ª persoa: dele/dela. Ex.: me diga o seu nome (= me diga o nome de você), me diga o nome dela; é a sua irmã (de você), é a irmã dele; os seus amigos são gente boa (de você), os amigos dela são gente boa.
A tendencia a suprimir o artigo diante de posesivo. Ex.: vi a meu lado, vendo filmes em seu videocassete, isso afetara sua modéstia, estivesse em sua mente, você em sua cegueira, em troca de nossa contemplação, etc.
A proclise dos pronomes como forma xeral cando en portugués ou galego é prescritivo a enclise; e a mesoclise (ex.: come-lo-ia) é de uso apenas literario e arcaizante. Ex.: eu o tenho, eu te dou dinheiro; ela se encontra cá; me parece bem; vou o procurar lá; me traz a conta?; me diga o seu nome; lhe dá o seu passaporte; ou se perderá.
O uso case xeral do xerundio fronte ao infinitivo xerundial. Ex.: está falando /está a falar, continua chovendo /continua a chover, andam montando/andam a montar, etc.

E por último recalcar as coñecidas diverxencias léxicas, tan propias de idiomas moi estendidos, así (Bra/Por): celular/telemóvel, terno/fato(traxe), time/equipa, trem/comboio, maiô/fato-de-banho, grama/relva(céspede), estação/gare, freio/travão, ônibus/autocarro, perua/carrinha, aeromoça/hospedeira, calcinhas/cuecas(bragas), etc.

A conclusión, persoal obviamente, é que o brasileiro é unha variedade, fronte ao portugués europeu, con moita personalidade, tanto como para xustificar que haxa dobraxes e traducións diferentes para ambas as variedades, aínda que a intercomprensión é totalmente posíbel. Se isto ocorre entre brasileiro e portugués europeu, como non vai ocorrer o mesmo co galego, onde as variacións fonéticas, morfosintácticas e léxicas son aínda máis importantes; sen que isto empeza unha grande intercomprensión, loxicamente menor ca a que se dá entre brasileiro e portugués europeu, nin a pertenza do galego ao sistema lingüístico do portugués.

A miña experiencia persoal é que non se pode ler ningún texto literario en portugués, sexa europeu, brasileiro ou africano, sen botar man do dicionario se se quer comprender cabalmente o mesmo. E dubido moito que ningún galegofalante poida evitar esta mesma situación se antes non ten estudado a lingua/variedade irmá; o cal recomendo encarecidamente.

domingo, 1 de diciembre de 2013

Por que non usamos apóstrofo?

             Por que o galego non utiliza o apóstrofo para representar as elisións que a lingua corrente fai ao falar? Se un olla as demais linguas romances decátase de que a representación destas elisións mediante o uso do apóstrofe é o normal nelas: francés, italiano, catalán, occitano, romanche, sardo, corso, véneto, lombardo, piemontés, valón, friulano, etc.; mesmo o aragonés e o ástur-leonés representan esta realidade fonética incuestionábel nos seus estándares (limitando a súa representación, xaora, aos usos máis xeneralizados), caso diferente é o mirandés por ter unha normativa baseada na propia do portugués, onde o uso do apóstrofo está actualmente moi limitado). O romanés substitúe o apóstrofo co uso do guión para casos semellantes (ex.: l-am vazut, vazund-ul, m-as odihni,…).

             O portugués, a nosa variante/lingua irmá (que cada quen use a denominación que prefira) tamén usou o apóstrofo ao longo da súa historia escrita, mais cunha tendencia á súa desaparición desde o Renacemento, que se fixo case definitiva coa reforma ortográfica de 1911. Hoxe só se usa en palabras compostas que inclúen a preposición de: cobra-d’água, pau-d’alho, estrela-d’alva, galinha d’angola, etc.; para a separación dos artigos en títulos de obras das preposicións que os preceden: n’Os Lusíadas, d’Os Sertões, troquei Os Lusíadas pel’Os Sertões, sendo tamén posíbel non utilizalo deixando a preposición íntegra: em Os Lusíadas, de Os Sertões, troquei Os Lusíadas por Os sertões; cando se usan pronomes persoais ou demostrativos referidos a Deus, Xesús, a Virxe ou a Providencia: os milagres d’Ele, a fé n’Ele, confiemos n’Aquela, etc.; e facultativamente coas formas santo e santa: Sant’Ana e Sant’Iago, e por tanto tamén: Santa Ana, Santo Tiago e Santana e Santiago.

             Se alguén accede a textos galegos históricos que conserven a grafía orixinal ve que o uso do apóstrofo foi normal desde os primeiros textos medievais até o primeiro terzo do século XX. Certo que non había unha regulación do seu uso, dado que isto só pode chegar coa implantación dun estándar, polo que se utilizaba indiscrinadamente nun intento de fidelidade á fala. Así autores hoxe clásicos como Castelao, Risco ou Otero Pedraio reproducen nos seus escritos moitos dos fenómenos da fonética sintáctica galega, e a perda das vogais átonas finais, fundametalmente -e, en contextos antevocálicos é un feito consagrado neles: s’asconden, qu’os, tod’o, d’honor, co’axuda, sobr’esto, antr’as, qu’ela, d’omes, ind’os, etc.

             Mais coa estandarización do galego chegou a desaparición do apóstrofo: o reintegracionismo mirábase no portugués, e o “isolacionismo” –vaia nome máis mal posto– mirábase no castelán, como ambos os estándares destes idiomas non usan apóstrofo, este non podía ter un lugar no noso estándar e toda unha tradición do seu uso foi ao carallo: porque as tradicións propias non contan cando se imitan as alleas. Así xa as “normas” propostas polo Seminario de Estudos Galegos en 1933 prescriben a súa desaparación, aínda que non a do guión en determinados casos: a i-auga, querel-o neno, vol-os, todal-as, n-estou, co-este, etc. Mesmo para xustificar esta opción se chegou a afirmar que o uso de apóstrofo afea notoriamente o texto; así que se fodan os franceses, italianos, cataláns e mesmo ingleses. O que se non dixo é porque non afeaba de igual maneira o guión de “come-lo caldo”, tan usado até non hai moito.

             A actual normativa só permite o seu emprego “cando se pretende reproducir fielmente a prosodia do galego oral ou dialectal” e tamén “na citación de títulos e cabeceiras de publicacións cando o artigo inicial se intrega coas preposicións de ou en”. Para min que na primeira posibilidade se recoñece ás claras que a fidelidade á correcta pronuncia do galego queda moi minguada sen o seu uso; e xa é frecuente que a maioría dos neofalantes pronuncien o galego coma o castelán, é dicir, sen elidir nin alongar todas as vogais que entran en contacto ao formaren frases:
Apaña a culler do chan e déixaa encol da mesa.
Dixo que a cervexa sería de Alemaña de hoxe en diante.
Os neofalantes pronuncian a frase palabra por palabra, tal como aprenderon en castelán, mais a verdadeira pronuncia non pode ser máis que esta:
Apañ’a  culler do chan e déixaa’ncol da mesa.
Dixo qu’a cervexa sería d’Alemaña d’hoxe’n diante.

  Loxicamente non reclamo escribir tal como se pronuncia seguindo os exemplos anteriores, mais é sintomático da deriva da nosa lingua que non se optara por un uso racional do apóstrofo seguindo o exemplo doutras linguas romances, regularizando unicamente os casos máis xerais que se deberían representar.

  Lembremos que ningunha lingua romance española paga o triste portádego de se escribir exactamente como o castelán, fóra do galego. Grazas a isto o galego semella graficamente máis achegado ao castelán ca linguas moito máis próximas lingüisticamente, coma o ástur-leonés ou o aragonés. Mais non sempre foi así.
i antr’o chan i o firmamento,
as nubes de denso polvo
qu’iba levantand’o vento;
Rosalía de Castro – Follas novas.


  E mesmo hai unha normativa ortográfica galega que recoñece e regula o uso do apóstrofo: a elaborada pola Academia de la Llingua Asturiana para o gallego-asturiano. Nesta recóllese a utilización do apóstrofo  cos pronomes átonos “me”, “te”, “che” e “se”, a preposición “de” e a conxunción e relativo “que”diante de palabra que comece por vogal ou h; e da preposición “pra/pa” diante de palabra que comece por a ou ha: Nun ch’importa qu’axude pr’aforrar d’esta forma un soldo.

sábado, 28 de septiembre de 2013

AO MEU CARÓN OU A CARÓN DE MIN

Con frecuencia vexo como a locución adverbial “a carón” úsase acompañada dun posesivo:
*Sentou ao meu carón, *camiñaba ao seu carón, *estaban a carón noso,  *vou a carón teu, etc.
                Mais esta locución e a súa variante preposicional “a carón de” nunca aparecen nos  exemplos de uso con posesivo ningún, tanto en dicionarios coma en gramáticas. O cal é lóxico porque en galego os posesivos unicamente acompañan substantivos ou adxectivos substantivados; razón pola que o seu uso xunto a adverbios é rexeitado como evidente castelanismo: *diante súa (diante dela(s)/del(es)),* enriba nosa (enriba de nós),* detrás túa (detrás de ti).
                Xa que logo o motivo por que se produce esta anomalía é que o escritor, ou falante, comete o erro de considerar a palabra “carón” como sinónima de “lado” ou “beira”, que si son substantivos, e por tanto admiten posesivos, pero que tamén forman parte de locucións adverbiais (á beira, ao lado) e preposicionais (á beira de, beira de, ao lado de). Polo que con estas palabras si podemos escoller entre usar posesivos ou pronomes:
                Sentou ao meu lado / sentou ao lado de min, camiñaba á súa beira / camiñaba á beira del,  estaban ao noso lado / estaban ao lado de nós, etc.
                O galego ten unha longa cantidade de sinónimos para expresar a proximidade de algo a algo, con preposicións, locucións adverbiais e locucións preposicionais:
                Á beira (de), beira de, cabo de, a carón (de), de carón (de), cerca de, de cerca, ao lado (de), onda, a/á par (de), de par (de), en par de, ao pé (de), preto de, de preto, a son de, xunta, (a) xunta de, xunto a/de, e máis algunha que se me esquece.
                Nótese que non se inclúe a preposición “canda”, porque o seu significadado real é: “ao mesmo tempo ca/que”, e soamente se debe usar cando se poida trocar por esta expresión:
                Pasou canda estabas alá = Pasou ao mesmo tempo que estabas alá, irei canda vós ao cole = irei ao mesmo tempo ca vós ao cole.
                Mais ningunha delas admite o acompañamento de posesivo ningún.
Velaquí algúns exemplos de uso destas preposicións e locucións:
                Vímolo de preto/cerca, vímolo a carón/á beira/á par, mais tamén: vímolo ao noso lado/á nosa beira.
                Puxo a maleta de carón/ao pé/ao lado, mais tamén: puxo a maleta á súa beira/ao seu lado.

                Agarda a son da porta/xunto á porta/de par da porta/ cabo da porta/ onda a porta.

viernes, 21 de junio de 2013

Unha lingua franca internacional

O concepto de “lingua franca” xorde no Mediterráneo tardomedieval cando os mariñeiros e mercadores que o percorrían víronse na necesidade de usar unha linguaxe intelixíbel para comerciar en todos os portos. Antes outras linguas estendidas, grazas ao poderío dos seus falantes, cumpriran esa función como o grego ou o latín, mais a peculiaridade da “lingua franca” foi que por primeira vez se trataba dunha lingua que non pertencía a ningún pobo concreto porque era unha mestura de varias linguas faladas: o francés, o árabe , o italiano, o español, o catalán, o grego e o turco; cunha gramática moi básica e con mudanzas ao longo da súa existencia entre o s. XIV e o s. XIX.

            O normal foi que unha lingua natural cumprise o papel de “lingua vehicular” nun territorio, máis ou menos extenso, como pasou co latín durante toda a Idade Media até case o s. XVIII entre as persoas cultas ou o francés entre a aristocracia europea do s. XVI ao XIX, ou actualmente o inglés desde o século pasado, como lingua vehicular internacional abranxendo todo o planeta por primeira vez na historia.

            Porén todas as linguas vehiculares tiñan o defecto de facer que o idioma dun pobo se impuxese sobre os demais e por riba que non sempre eran linguas doadas de aprender para os falantes doutras linguas, polo que xurdiu na segunda metade do s. XIX unha auténtica epidemia de inventores de idiomas artificiais co propósito de que servisen como linguas vehiculares, que aínda hoxe non deu rematado. Así aparecen o “Volapük”, creado en 1879 polo sacerdote alemán J. Martin Schleyer; o “Esperanto” do doutor polaco Zamenhof en 1887; o “Bolak” en 1899 polo francés Léon Bollack; unha reforma do esperanto por Louis de Beaufront en 1907 dará lugar ao “Ido”; etc.; porén de todas elas só o “esperanto” logrou sobrevivir até hoxe cun importante número de utentes e unha distribución internacional.
            Mais unha segunda vaga aparecerá ao longo do s. XX como: “Idiom Neutral” en 1902 polo ruso Waldemar Rosenberger; “Latino Sine Flexione” en 1903 polo italiano Giuseppe Peano; “Basic English” en 1930 por Charles Kay Ogden; o curioso “Folkspraak” en 1995, baseado só nas linguas xermánicas; etc.; porén, entre todas destaca polo seu relativo suceso “interlingua”, creada en 1951 pola International Language Association (IALA), baseada lexicamente nas principais linguas romances e na gramática sinxela do inglés.
            E mesmo no que levamos de século séguense a crear “linguas artificiais” con propósito de lingua auxiliar, como: o “Mondlango” en 2002 polo chinés He Yafu, pero baseado nas linguas romances; o “Sambahsa” en 2007 por Olivier Simon, baseado no proto-indoeuropeo pero cunha gramática moito máis simplificada; ou o “Angos” en 2011 por Benjamin Wood, cun vocabulario moito menos eurocéntrico do habitual. E tamén linguas como mero xogo lingüístico, así o “Brithenig”, aínda que creada en 1996, como suposta lingua romance evoluída no Reino Unido; ou o “Wenedyk”, o mesmo suposto pero en territorio polaco.


            En definitiva, por que se houbo e hai tantas propostas de linguas francas ou auxiliares para podérmonos entender en todo o mundo, non triunfou ningunha? Porque o nacionalismo lingüístico o impede, o nacionalismo mesquiño e torpe dos falantes de español, francés, alemán, ruso ou chinés, por exemplo, que aspiran a ocupar unha posición de privilexio no conxunto das linguas, e o máis importante e esmagador dos falantes de inglés, que como lingua franca internacional de facto hoxe en día non ven necesidade ningunha de trocar unha situación tan favorábel, onde non deben de mudar de lingua para se entender polo mundo adiante, esquecendo que a situación actual é o resultado dun dominio político e económico concreto que non ten por que durar no tempo, como tampouco duraron outros. Cando mude o poder económico e político, mudará tamén a lingua de prestixio, e parece que é algo que se comeza a producir, aínda que estas mudanzas levan o seu tempo.

viernes, 7 de junio de 2013

O xudeoespañol

Tamén denominado “ladino” e “judezmo”, é a fala que conservaron os sefardís (é dicir, os españois de relixión xudía) cando foron expulsados de España a finais do s.XV. A gran curiosidade desta lingua é que mantivo moitos trazos do castelán daquela época durante os séculos posteriores, aínda que tamén foi incorporando un vocabulario hebreo, pois esta era a lingua litúrxica desta xente antes da creación do estado de Israel (hoxe tamén é a lingua oficial deste estado), e dos idiomas daqueles lugares onde se asentaron, polo que o xudeoespañol de Marrocos (chamado haketía) difería algo do de Saraievo ou do Istambul, e digo diferir en pretérito porque a maioría das comunidades sefardís foron desaparecendo deses lugares onde permaneceran durante séculos para converxeren principalmente no moderno estado de Israel.
Con todo, a parte dedicada a esta fala no “Manual de dialectología hispánica” de Manuel Alvar incide en que o termo “ladino” refería só “a lingua en que se escribían os textos relixiosos”, mais co tempo pasou a ser un sinónimo da fala xudeoespañola e así se usa hoxe, sobre todo, polos propios xudeus sefardís.
Asi e todo, as principais diferenzas entre o ladino e o español, malia o rechamante da ortografía fonética que usa o xudeoespañol, non está na morfosintaxe nin no léxico, a pesar dos empréstimos das linguas de substrato que tomou o ladino, senón na fonética, onde a conservación da pronuncia do castelán do s.XV permanece case intacta, polo que moitas palabras que se escriben de igual forma nas dúas linguas pronúncianse de diferente maneira. Este suceso tamén ocorre entre o portugués e o galego, onde é tamén a fonética a que marca a principal diferenza entre as dúas falas, moi por riba do léxico, que descastelanizado é abondo semellante (ex.: nación > naçon/nazón e nação; amable > amábel e amável), e da morfosintaxe, onde hai algunhas diferenzas significativas pero non excesivas.
As diferenzas fonéticas están, loxicamente, exclusivamente nos fonemas consonánticos: S sonoro que escriben con Z e S xordo que representan con S, a fricativa postalveolar sonora escrita con J, a xorda co dígrafo SH e unha fricativa postalveolar especial representada co dígrafo DJ. Con todo, algúns sons idénticos se edscriben de diferente forma: o son /k/ sempre se representa coa letra K, a fricativa velar (o J castelán) con H e a nasal palatal co dígrafo NY. Coma en español B e V representan o mesmo son oclusivo bilabial.
E como demostración de todo o exposto anteriormente inclúo este contiño tirado da páxina web: “myladino.com”, titulado “U-lo gato?”, lembrando que son numerosas as páxinas web onde podemos ler a curiosa lingua xudeoespañola, existindo mesmo unha versión da wikipedia:
“El gato ande está?”
Un día Djohá, antes de irse a su echo, se fue al kasap, merkó dos kilós de karne i los trusho a su kaza. Le disho a su mujer: “Toma esta karne i gízala, porké a la noche vo retornar ambierto. Me kero gozar la komida.”
La mujer le disho: “Bashustuné! (kon grande plazer)”
Djohá se fue a su echo, entonses la mujer yamó a sus amigas para pasar el tiempo, i djugaron i kantaron i les vino ambre.
La mujer de Djohá kitó la karne ke gizó i izo pranso grande. I se komieron toda la karne.
A la noche tornó Djohá ambierto. Le dize a la mujer ke apronte la meza, ke está ambierto.
Eya no save komo dizirle ke no ay karne.
Le dize: “No demandes!...  En aziendo yo los echos de kaza, el gato se komió la karne!”
Djohá bushkó el gato, lo apanyó i lo pezó. El gato pezó dos kilós.

Le disho Djohá a la mujer: ”Si akí está la karne, el gato ande está?”.

sábado, 18 de mayo de 2013

O xove doutor


Nesta ocasión, no canto dun texto sobre a lingua galega vou pór un texto literario coa convicción de que pode expresar moi ben a realidade social e lingüística do galego. Aínda que é unha ficción, está baseado nunha anécdota real.

O xove doutor chegara para substituír o vello médico don Xosé, recén xubilado. Viña provisionalmente, como interino, e por tanto non tiña moito interese nin en facer amigos nin en adaptarse ao lugar, que ademais non lle era moi do seu agrado. Porque el, que se criara na grande urbe, rodeado de xente, ruído e, sobre todo, gran cantidade de actividades posíbeis e sitios onde pasar o tempo, víase agora encerrado nunha viliña miserábel, que soamente tiña bares como lugares de ocio e seareiros rudes e pailáns cos que era moi difícil trabar unha conversa meio interesante, e por riba falaban no dialecto do país as máis das veces. Menos mal que era unha situación transitoria e non tardando moito chegaría o titular da praza; aínda que el nin por todo o ouro do mundo ocuparía unha praza así. Mais a circunstancia tiña o seu lado positivo: acadaría unha grande experiencia que, sen dúbida, lle sería moi útil no seu futuro laboral e comezaba a encher o seu currículo con traballo, ademais de títulos e cursos.
            O ambulatorio, situado nun vello edificio, era frío, moito, en inverno e cun mobiliario anticuado e poucos meios sanitarios, polo que apenas servía como consultorio e para uns primeiros auxilios que ocupasen o tempo mentres non chegaba a ambulancia do hospital provincial. Aliás, tiña o incoveniente de que sendo o máis novo tocáballe facer os servizos que os outros compañeiros non querían realizar, polo que todos os días pola mañá tiña que marchar no seu coche para visitar os consultorios das aldeas e atender os pacientes, na súa maioría xente vella que se queixaba de ser vella e que por riba facía caso omiso dos consellos que lles daba. Aínda lembra a súa primeira consulta do seu primeiro día como médico visitante naquela aldeíña perdida, cando entrou aquela paisana, de mediana idade e ben vestida dentro do que cabe, pero con todo o aspecto de levar a terra apegada á súa pel torrada polo sol, cando lle perguntou:
            -Buenos días, siéntese y dígame que le pasa.
            E ela respondeu:
            -Bo día, doutor, pois que estou con xaquecas todos os días.
            E non lle quedou máis remedio que a pór no seu sitio e deixar as cousas ben claras desde un inicio:
            -Por favor, hábleme en cristiano si quiere que la atienda. Está usted en un consultorio médico no en una cuadra.
            E a campesiña baixou a cabeza, desculpouse e comezou a falar como Deus manda, bo, ao menos tentábao. E non foi a única vez que tivo de repetir as ditosas frases no seu percurso por aqueles consultorios penosos, pois aqueles aldeáns na súa incultura esquecían con frecuencia que trataban cun médico. Porque el non tiña nada contra os dialectos, que son cousas moi curiosas e respectábeis que mesmo se estudan na universidade, mais unha cousa é que os labregos usasen o dialecto na súa vida cotiá e outra moi diferente que o fixesen cando se trataban temas serios coma a saúde, que el non tiña por que saber que querían dicir con palabras como: cadrís, xeonllo, liviáns, cerrizo, ril ou canela; porque el estudou medicina na lingua nacional, que por algo foi nomeada como tal. É certo, que isto non lle fixo demasiado popular entre os seus pacientes, mais non tiña culpa ningunha de que o anterior médico ou os compañeiros non mantivesen unha conduta profesional.
            Ben, afortunadamente, logo dun ano longo de aturar paisanos incultos e compañeiros pouco amábeis, chegou o titular da praza, unha moza do país, que por riba estaba ben contente co seu destino, e el fixo a maleta e abandonou aquela terra túzara de volta á súa querida cidade grande e ruidosa. De novo na vida normal e relacionándose acotío cos compañeiros de carreira e xente con cultura, retomando unha vida pracenteira, mais faltáballe o traballo e na cidade patria a cousa estaba realmente custosa, só saían substitucións e pouco máis, por iso cando lle chegou aquel compañeiro coa nova de prazas fixas en Portugal, onde había unha demanada de médicos e os profesionais españois estaban moi considerados, e despois de case un ano de empregos precarios e mal remunerados, non llo pensou dúas veces. Habería que mudar de ambiente outra volta pero cun chisco de sorte podería exercer nalgunha cidade, e o idioma portugués, a fala dos seus futuros pacientes, tampouco sería un gran problema dado que é moi semellante á española e el nunca foi mal estudante nin tiña mao ouvido.
            E todo lle saíu coma embude a boca de xerro, tirou unha praza de médico titular nun ambulatorio da grande, bela e cosmopolita cidade de Lisboa. O centro, aínda que nas aforas da metropole era moderno e ben equipado, e como non foi o único médico español que marchou para alí compartía un excelente piso en aluguer xunto con tres colegas máis, polo que lle resultaba moi económico.
            Porén, o que nunca puido esquecer foi a súa primeira paciente portuguesa: unha muller de mediana idade, ben traxeada e con todo o aspecto de levar unha vida regalada. Ela entrou e saudouno:
            -Bom dia.
El educadamente perguntoulle no seu mellor portugués:
            -Bom dia, sente-se e diga-me que lhe passa.
            Daquela foi cando a muller lle respondeu:
            -Doutor, estou com enxaquecas todos os dias.