sábado, 2 de abril de 2016

Nomes galegos dos mamíferos 4

ROEDORES E LAGOMORFOS

                Antano considerados dentro dunha mesma orde: a dos Roedores, hoxe os Lagomorfos constitúen unha orde propia. Con todo, aquí trataremos ambas as ordes.

ROEDORES

                Son a orde de mamíferos con maior número de especies, e mesmo de individuos. Só catro familias teñen representantes en Galiza e algunhas máis no resto de Europa.

Esciúridos:

Esta familia compóñena os esquíos, tanto arborícolas coma terrestres, e as marmotas. Mais en Galiza soamente temos un esciúrido: o esquío común (Sciurus vulgaris), que ten unha gran distribución eurasiática, dende Irlanda e a Península Ibérica até Corea e o norte do Xapón. A SGHN (Sociedade Galega de Historia Natural) denominouno esquivo, forma propia do leste de Lugo, na súa lista patrón de 1980; mentres que a GMG (Guía dos Mamíferos de Galicia, 2007) corrixe a forma por “esquío”, que é a estándar escolleita polo dRAG. Mais á parte destas dúas formas hai algunhas máis en galego: esquilo (que coincide coa forma estándar portuguesa), esguiro/esguiriño, esquiriño, e mesmo arda e ardela –tomadas dalgúns dicionarios antigos– que enlazan co nome castelán: ardilla. Este crese que provén dunha palabra prerromana, quizais relacionada co bérber “agarda” (rato campestre), que se rexistra durante a Idade Media: “(h)arda”, á que se engade o diminutivo “–illa” no s. XVI: “ardilla”, forma finalmente triunfante, aínda que a forma antiga pervive como dialectal. Pola contra, as formas maioritarias galegas proceden directamente do latín: lat. clas. sciurus> lat. vulg. scurius> dim. scuriolus> gal. esquilo>esquío. Tamén a maioría dos nomes romances descenden do latín: esquilo-vermelho (portugués), esguil(u) (asturiano), esquiruel(l)o (aragonés), esquirol comú/vermell (catalán), esquiròl ros (occitano; var: esquiròu, eschiròl, eschiróu), écureuil d’Eurasie/roux (francés), scoiattolo comune (italiano; < dim. lat. scuriatulus), schërieul comun (piemontés), schirato/sghirato (véneto), sghirate (friuliano) e mesmo red squirrel (inglés; < anglonormando. esquirel< fra. ant. escurel) pero ferret (escocés); mais: ardilla roja/común (castelán), vinvèra (lígur), veverita roscata (romanés) eververa (arumano). A denominación de esquío vermello, tamén moi usada, parece pouco acertada dado que a coloración deste roedor vai do roxo ao pardo escuro, sendo esta última cor a que máis predomina na nosa terra.

Porén amais do único que mora en Galiza, hai outros esciúridos vivindo no resto de Europa:

O esquío voador siberiano (Pteromys volans), roedor que, malia o seu nome, plana, e non voa, de árbore a árbore e que habita dende Finlandia, Letonia e o norte de Rusia até Corea e o norte do Xapón. O súa denominación é internacional: ardilla voladora siberiana (castelán), esquirol volador siberià (catalán), polatouche de Siberie ou écureuil volant (francés), scoiattolo volante siberiano (italiano) esiberian flying squirrel (inglés).

Os dous descoñecidos –para nós– esciúridos de terra, dado que fan os seus tobos e procuran o alimento sempre no chan, do noso continente: o esquío terrestre europeu (Spermophilus citellus), morador do leste de Europa: dende Austria e Chequia até o oeste de Ucraína e os Balcáns orientais; e denominado noutros idiomas como: suslik europeo (castelán), suslic europeu (catalán), esquilo-terrestre (portugués), spermophile/souslik d’Europe (francés), citello ou scoiattolo di terra europeo (italiano) e european ground squirrel ou european souslik (inglés). E o esquío terrestre pinto (Spermophilus suslicus), que se atopa máis ao leste ca o anterior: dende Polonia, Ucraína e Moldavia até o ruso río Volga; e que se chama nas demais linguas: suslik moteado/manchado ou ardilla terrestre/de tierra manchada/moteada(castelán), suslic tacat europeu (catalán), spermophile/souslik tacheté ou écureuil terrestre (francés) e speckled ground squirrel ou spotted souslik (inglés). Aínda que adoptar o empréstimo eslavo: “suslik/souslik”, como fan moitos idiomas, sería unha solución lexítima, coido que optar por unha denominación descritiva –tamén moi utilizada– é moito máis lóxico na nosa lingua, pois amosa nidiamente que tipo de animal é.

As dúas especies de marmotas que habitan en Europa: a marmota alpina (Marmota marmota), que sobreviviu á extinción nos Alpes e montes Tatra e hoxe ademais habita, introducida, outras moitas cadeas montañosas como os Pireneos, os Cárpatos, os Apeninos setentrionais ou o Macizo Central francés. A súa denominación é xeral en todas as linguas: marmota alpina (castelán, catalán e romanés), marmotte des Alpes (francés), marmotta alpina/delle Alpi (italiano), alpine marmot (inglés), alpenmarmot (neerlandés) ou alpenmurmeltier (alemán). E a marmota bobac (Marmota bobak), que mora na estepa dende o leste de Ucraína até a maior parte de Cazaquistán. “Bobak/bobaik” é a súa denominación eslava e a que dá nome á especie, por iso é a máis usada en todos os idiomas: marmota bobak/bobac/de las estepas (castelán), marmota bobac (catalán), marmotte bobak/des steppes (francés), bobak (italiano), bobac ou marmota de stepa (romanés), bobak marmot (inglés) e steppenmurmeltier (alemán). Na wikipedia galega aparece como “marmota bobak” ou “marmota das estepas” –seguindo o exemplo do castelán–, mais coido que é máis correcto usar o seu nome de especie adaptándoo á nosa ortografía, coma se fai con outras moitas especies.

E algúns que se introduciron en Europa, como o esquío gris (Sciurus carolinensis). Especie que desprazou o esquío autóctone de gran parte de Inglaterra e que tamén se introduciu en Irlanda e zonas do norte de Italia. As súas denominacións fan referencia maioritariamente á súa cor cincenta, característica nidiamente diferente da cor entre roxa e parda escura do “esquío común”: ardilla de las Carolinas/gris oriental (castelán), esquilo-cinzento (portugués), esquirol gris (catalán), scoiattolo grigio (nord-americano) (italiano), écureuil gris (francés), eastern grey squirrel (inglés) e gray ferret (escocés).

E o esquío terrestre de Siberia (Eutamias sibiricus), sciúrido propio do norte de Asia, dende o centro de Rusia até Corea e o norte do Xapón, coloniza parques urbanos e bosques suburbanos de moitos países europeus: Franza, Suíza, Italia, alemaña, Austria, Países Baixos ou Bélxica, como consecuencia de soltas destes animais importados como mascotas. Nun inicio este esquío estaba incluído no xénero tamias, mais logo fíxose un xénero diferente para esta única especie. Todas as súas denominacións fan referencia á súa orixe asiática: ardilla de Siberia/coreana (castelán), esquilo-da-Sibéria ou esquilo-siberiano (portugués), squirol llistat de Sibèria (catalán), tamia de Siberie ou écureuil de Corée (francés), scoiattolo giaponesse ou tamia siberiana (italiano) e siberian/common chipmunk (inglés).

Glíridos:

O dRAG recolle dúas formas para denominar estes roedores en galego: leirón e lirio, ambas en igualdade de preferencia; aínda que hai algunhas máis: liria, lirón, leiranco, liranco ou lirango. E mesmo formas compostas con “rato” como: rato leirón e rato monteiro/montés –esta última tamén se emprega para denominar, máis correctamente, o “rato de campo”–  claramente rexeitábeis polo lóxico motivo de non seren múridos. Porén as guías de mamíferos prefiren a primeira forma, quizais por case coincidir coa portuguesa: leirão (< lat. glirionis: aumentativo de glis), que ten como sinónimo a forma: arganaz, de orixe descoñecida. No noso país moran dúas especies:

O leirón careto (Eliomys quercinus). Aínda que o dRAG define o adxectivo “careto”: “coa cara branca e o resto da cabeza escuro”, xusto o contrario desta especie; por extensión pódese referir a calquera animal “que pareza que leva unha careta”, como é o caso. Este glírido distribúese por Europa occidental, agás as Illas Británicas e a Península Escandinava, e zonas dispersas de Europa oriental e Rusia; e os nomes que recibe son: lirón careto/común (castelán), ratu durmidor/caretu (asturiano), mincharra roya, rata careta/faixada/dormidera (aragonés), rata cellarda (catalán), leirão(-dos-pomares) ou rato-dos-pomares/da-serra (portugués), (topo) quercino (italiano), topu mascaratu (corso), lérot (commun) ou loir lérot/des greniers ou rat-bayard (francés), lûte des toets (valón) e garden dormouse (inglés).

E o leirón rilón (Glis glis), forma proposta pola SGHN e confirmada pola GMG, que ten o defecto de ser unha redundancia, dado que rilón (forma usada no Courel) é unha metátese de lirón. A miña proposta é seguir a denominación máis usual das demais linguas: lirón gris (castelán), llirón gris ou ratu ablaneru (asturiano), mincharra blanca (aragonés), liró gris ou rata dormidora grisa (catalán), arganaz/lirão-cinzento (portugués), ghiro (italiano), ghjira (corso), loir gris (francés), sodoirmant ordinaire (valón), pârs (romanés) e edible/fat dormouse (inglés); é dicir: leirón gris/cincento, pois a súa cor é a diferenza máis rechamante fronte aos demais lirios europeus. Tamén aparece citada esta especie como leirón rabudo, aínda que o seu rabo non pareza máis longo ca o do “leirón careto”, e rato papalbo (Atlas de Vertebrados de Galicia, SGHN, 1995), nome popular pouco recomendábel  por razóns obvias. Este glírido vive en Europa continental, bardante o norte, desde o norte ibérico até o norte de Irán, e foi introducido no centro de Inglaterra.

Ademais destes dous lirios hai tres glíridos máis en Europa:

O leirón castaño (Muscardinus avellanarius). Especie europea, o máis pequeno dos lirios,  que falta na Península Ibérica, nas illas do Mediterráneo agás Sicilia, no norte de Gran Bretaña, e na maior parte de Escandinavia e no norte europeu alén de Letonia. As súas denominacións noutras linguas son: lirón enano ou muscardino común (castelán), rata dormidora rogenca (catalán), arganaz-castanho (portugués), muscardin (francés), moscardino e nocciolino (italiano), hazel/common dormouse (inglés), sorg mëscatiegl (napolitano) e ecrake-noejhe (valón). A súa cor entre castaña e roxa é o su trazo máis rechamante face aos demais leiróns.

O leirón rabipelado (Myomus roachi). Endemismo do SE de Bulgaria e Turquía europea, denominado: lirón colipelado (castelán), rata dormidora de cua pelada (catalán), loir myomine (francés), mouse tailed dormouse (inglés) emausschläfer (alemán, “leirón rato”). Sen dúbida ningunha é o rabo pelado, coma o dos múridos, a característica principal desta especie máis terrestre ca arbórea.

E o leirón balcánico (Dryomys nitedula). Denominado como: muscardino balcánico (castelán), rata dormidora dels Balcans (catalán), arganaz-balcânico (portugués), lérotin (francés),driomio (italiano) eforest dormouse (inglés); é unha especie propia do leste de Europa, dende Austria e NE de Italia, o sur de Polonia e Grecia cara aos bosques de Ucraína e Rusia. Semella unha copia reducida do leirón careto, con orellas máis curtas e rabo máis peludo, por isto o francés chámalle: “leironciño careto”.

Múridos:

Esta familia está composta soamente polos verdadeiros ratos e ratas. Os pequenos múridos reciben varios nomes populares: rato –con diferenza o máis usado–, fura e furelo para os caseiros (xénero Mus); e rato do campo/montés e furaño (este último tamén usado para a “musaraña”) para os campestres (xénero Apodemus). En Galiza habitan as seguintes especies:

Rato caseiro (Mus musculus), así denominado correctamente na GMG. Seica sexa o mamífero máis estendido do planeta, bardante o home, e o que teña meirande número de individuos; en Europa pode ocupar calquera espazo habitado polo home, ou preto del. Denominacións noutros idiomas: ratón casero/doméstico/común (castelán), mure caseru/domésticu/común (asturiano), rato-caseiro/-doméstico (portugués europeu) ou camundongo (brasileiro), ratolí comú/domèstic/de casa (catalán) ou rat furet (rosellonés), mirga/murga d’ostal ou rata/ratuga ou fura/fureta ou soritz (occitano), souris grise/domestique/commune (francés), sori (valón), topo(lino) comune/domestico (italiano), tuparellu (corso), sòrighe ou topi (sardo), murigiö de cà ou rat ou sorèc (lombardo), giari/giare (piemontés), sórag dumèstic (romañol), sorz (véneto), surice (napolitano), soarece de casa (romanés), soaricu di casâ (aromano) e house mouse (inglés).

Rato mouro (Mus spretus) na GMG, nunha má adaptación do seu nome castelán, dado que a primeira acepción do adxectivo “mouro” é “escuro” e este rato ten unha cor tirando a castaña roxiza, polo que sería mellor copiar o segundo nome portugués –que xa aparecía no Atlas de Vertebrados de Galicia (SGHN, 1995): “ratiño roibo”– e chamarlle: rato roibo/rubio. É un endemismo do Magrebe, a Península Ibérica e a costa mediterránea francesa, que en Galiza só mora en Ourense e o sur de Lugo. Denominacións noutras linguas: ratón moruno (castelán), rato-das-hortas ou ratinho-ruivo (portugués), souris d’Afrique du Nord/à queue courte (francés), topo del Mediterraneo occidentale (italiano) e algerian/western mediterranean mouse (inglés).

Rato do campo (Apodemus sylvaticus) na GMG. Vive na maior parte de Europa, até Lituania, Bielorrusia e Ucraína polo leste e o sur de Escandinavia polo norte, tamén mora na costa setentrional do Magrebe. Ás veces denominado tamén como: rato montés, recibe noutras linguas as denominacións de: ratón de campo (castelán), mure de campu ou ratu montesín (asturiano), rato-dos-bosques ou ratinho-do-campo (portugués), ratolí de bosc/rostoll (catalán) ou rat campestre (en rosellonés), mulot sylvestre/ordinaire/gris ou souris de terre/sylvestre/des bois ou rat-mulot ou rat sauteur (francés), topo selvatico (italiano), topu campagnolu (corso) e wood/field mouse (inglés).

Rato da fraga (Apodemus flavicollis) na GMG. Especie europea fóra das zonas meridionais da Península Ibérica e illas do Mediterráneo e o extremo setentrional do continente, que tamén habita a beiramar da Asia mediterránea. Noutros idiomas recibe as denominacións de: ratón leonado (castelán), mure leonáu (asturiano), ratolí de coll groc (catalán), mulot à collier (roux)/fauve (francés), topo selvatico a/dal collo giallo (italiano) e yellow-necked mouse (inglés). O Atlas dos Vertebrados de Galicia (SGHN, 1995) daba como segundo nome o de: “rato de colar”, moito máis distintivo da especie e usado polas demais linguas, pois na nosa terra é propio das fragas das montañas orientais e non simplemente das fragas.

Á parte destas catro especies que moran en Galiza hai oito máis no resto do continente:

Ratiño miúdo (Micromys minutus)para a SGHN, por ser o rato máis pequeno de Europa, pero non recollido na GMG por non habitar Galiza. Especie paleártica dende Inglaterra até Xapón, en España está presente dende o norte de Navarra até o leste de Asturias. As denominacións noutras linguas recollen a súa querenza polas gramíneas, onde adoita facer os seus niños: ratón espiguero (castelán), ratín (asturiano), ratolí de les collites (catalán), rat/souris  des moissons  (francés), topolino delle risaie (italiano) e harvest mouse (inglés). Se cadra o galego debería facer igual: rato das colleitas.

Rato listado (Apodemus agrarius). Especie distribuída dende Europa oriental até o Pacífico asiático, e aquí dende Corea a Taiwán; cuxa característica principal é a lista negra que percorre o seu lombo dende a cabeza ao rabo, e que por isto recibe os nomes de: ratón listado (castelán), ratolí de camp (catalán), mulot rayé ou souris rayée (francés),topo selvatico a dorso striato (italiano) e striped field mouse (inglés).

Rato rupestre (Apodemus mystacinus). Especie dos Balcáns e Oriente Próximo, que habita nas zonas de montaña rochosas con escasa vexetación herbácea; denominada: ratón balcánico (castelán), ratolí de camp de bigotis (catalán), mulot rupestre (francés), topo selvatico rupestre (italiano) e rock mouse ou broad-toothed field mouse (inglés).

Rato alpino (Apodemus alpicola). Endemismo dos Alpes, denominado xustamente: ratón alpino (castelán),topo selvatico alpino (italiano) e alpine field mouse (inglés).

Rato pigmeu (Apodemus uralensis < antes: A. microps). Propio do centro e leste de Europa até o centro de Asia, recibe os nomes de: ratón de campo enano (castelán), ratolí de camp petit (catalán), mulot pygmé (francés) e pygmy/Ural field mouse (inglés); por ser a especie máis pequena do seu xénero.

Rato espiñento de Creta (Acomys minous). Endemismo desta illa, cuxo nome o define perfeitamente e que é o mesmo en todas as linguas: ratón espinoso de Creta (castelán), ratolí espinós de Creta (catalán), rat épineux de Crète (francés) e cretan spiny mouse (inglés).

Rato estepario (Mus spicilegus). Habitante das chairas e estepas dende Austria e Chequia até Ucraína ao leste e a Península Balcánica ao sur, denominado: ratón estepario (castelán), souris des steppes (francés) e steppe mouse (inglés).

Rato macedónico (Mus macedonicus). Endemismo de Macedonia e Bulgaria e algunhas zonas illadas do Oriente Próximo, chamado: souris de Macédoine (francés) e topo macedone (italiano).

E os múridos meirandes basicamente teñen dous nomes xerais: rata e lirio, conforme recolle o dRAG; sendo o segundo moito menos usual e compartido con leiróns e lurias. Hai dúas especies en Galiza e no resto do continente, e ambas viñeron de Asia en tempos históricos e acompañando o home: primeiro Rattus rattus cara ao s.VIII e despois Rattus norvegicus a partir do s.XVI; e ambas as especies teñen hoxe unha distribución case mundial, fóra da Antártida e o extremo ártico, mercé á expansión europea. As principais diferenzas físicas entre as dúas parentes é a maior longura de orellas e rabo –que sempre sobrepasa a lonxitude do resto do seu corpo– en Rattus rattus contra o maior tamaño e corpulencia en Rattus norvegicus, alén de que a cor desta vai do pardo ao gris e o daquela do negro ao gris escuro. Mais tamén existe unha diferenza de hábitat dado que a primeira prefire o meio rural e as partes altas das casas, polo que tamén recibe o nome de “rata de tellado”, e a segunda o meio urbano e as partes máis inferiores e húmidas das casas e vilas, polo que tamén se lle denomina “rata de sumidoiro”. Aínda que a palabra “rata” é de orixe descoñecida, ela e os seus derivados están moi estendidos: rat (francés e inglés), rata (castelán, galego e catalán), ratte (alemán), rato (portugués e galego), ratto (italiano), ratazana (portugués), ratolí (catalán), ratón (castelán) ou arratoi (basco). Con todo, mentres que as palabras “rata” e “ratón” se documentan en castelán dende o s.XIII, nin “rata” nin “rato” aparecen en textos medievais  galegos pero si “mur” (pl.mures), que tamén aparece en castelán para ir decaendo co paso do tempo até o seu estado actual de desuso en castelán e de desaparición en galego, que non obstante ten derivados seus ben vivos: murar, murador, muraño e mureira.

A SGHN denomina rata do campo a Rattus rattus, e a GMG: rata cincenta; mentres que na Wikipedia galega é rata negra, que é o nome máis usual na maioría das demais linguas: rata negra/de barco/de tejado (castelán), ratazana-preta ou rato-preto/-de-telhado (portugués), rata negra/de camp/traginera (catalán), aguarón negru/de teyáu/común/de barcu (asturiano), rat noir/des greniers/des champs (francés), ratto nero/dei tetti/comune (italiano), black/ship/roof/house rat (inglés) e hausratte ou dachratte (alemán). Calquera das tres é aceptábel (rata negra/do campo/de tellado), mais a de “rata cincenta” é confusa pois tan gris pode ser a “rata de tellado” coma a “rata de sumidoiro”. Esta especie é menos abundante no norte de Europa ca no sur e en contacto con Rattus norvegicus sempre é desprazada por esta última.

Rata común é o nome dado pola SGHN e asumido pola GMG para Rattus norvegicus por ser a especie máis habitual no mundo urbano –practicamente habita calquera poboación humana–, porén no mundo rural é máis común a especie anterior ca esta, polo que sería mellor unha denominación máis característica da especie, como a de rata parda, recollida por case todas as linguas xunto a outras: rata parda/gris/de alcantarilla (castelán), ratazana-castanha/-de-água ou rato-marrom/-castanho (portugués), rata comuna/de claveguera (catalán), aguarón gris/pardu/d’alcantariella (asturiano), rat brun/d’égout/gris ou surmulot (francés), ratto norvegese/marrone/grigio/delle chiaviche ou surmolotto ou pantegana (italiano), brown/common/street/sewer rat (inglés) e wanderratte (alemán).

Arvicólidos:

É a familia duns pequenos roedores, moitas veces incorrectamente denominados “ratos” ou “ratas” polo seu parecido con estes. As especies máis pequenas (xéneros Microtus, Myodes e Chionomys) reciben denominacións populares como: corta (recollido no dRAG e dXerais, entre outros, e usado na provincia da Coruña principalmente), ratiño pataqueiro (en Caaveiro, norte da Coruña), rato cego (forma usada tamén en portugués) e trilladeira (no Courel, derivado do v. trillar = rillar, e termo non recollido nos dicionarios). Descartadas as formas con “rato”, dado que estes roedores, malia o seu parecido, non son ”verdadeiros ratos”, soamente restan as outras dúas –que son as usadas até agora nas listas patrón feitas–, mais que presentan cadanseu defecto: “trilladeira”, a súa reducida área de uso; e “corta”, que tamén se utiliza para denominar outros animais: traza, caruncho ou couza; grilo ceboleiro, cortón ou ralo; e muraño ou musaraña. Con todo, dou preferencia a “corta” por ser a única que recollen os dicionarios, mais ambas as palabras son sinónimas e así se deben usar. Fronte ao portugués que usa tamén “rato” para estas especies, coma o alemán (“maus”) ou o basco (“lursagu” = rato terrestre), o castelán prefire derivados como: “topillo”e “ratilla”, aínda que este segundo menos usado,–curiosamente non recollidos polo dicionario da RAE, que só inclúe o galicismo “campañol” de nulo uso na lingua– ao igual ca o catalán “talpó” (< talp: “toupa”) –que tamén coñece os nomes de: “rata de séquia/de marjal” (=rata de rego/de marisma)– e o asturiano “topín” (< topu), xurdidos polas toupeiras que tamén fan estes roedores; mentres que outras linguas obtan por termos específicos: “vole” (inglés), “campagnol” (francés, < italiano: campagnolo “campesiño”), “arvicola” (italiano, que tamén usa ás veces formas derivadas: “topo talpino” e “topo campagnolo”) e “corta” ou “trilladeira” (galego). Na nosa terra habitan seis especies:

Corta dos prados (Microtus agrestis) na SGHN ou trilladeira dos prados na GMG, é unha especie propia da Europa máis húmida, dende Gran Bretaña, o norte ibérico e Escandinavia até o centro de Siberia, evitando as beiras do Mediterráneo e os Balcáns, sendo abondosa en toda Galiza. Dado que é a abundancia de herba alta o seu hábitat característico sería mellor chamarlle: corta dos pasteiros, para a non confundir co Microtus lusitanicus, nome que xa aparecía como segunda opción: trilladeira dos pastos, no Atlas de Vertebrados de Galicia (SGHN, 1995). Recibe as denominacións noutros idiomas de: topillo/ratilla agreste (castelán), topín montesín/montascosu (asturiano), rato-do-campo-de-cauda-curtaou ratinho-dos-pastos(portugués), talpó muntanyenc/agrest (catalán), campagnol agreste (francés), arvicola/campagnolo agreste (italiano), field/short-tailed vole (inglés) e erdmaus (alemán).

Corta do campo (Microtus arvalis) para a SGHN e trilladeira pataqueira para a GMG.Especie escasa en Galiza (S de Ourense) que se estende pola Europa menos mediterránea e menos nórdica até o centro de Siberia e que mora na metade setentrional ibérica evitando o occidente. É máis característica dos campos cultivados e clareiros boscosos, como recollen as denominacións noutras linguas: topillo campesino/de campo ou ratilla campesina(castelán), topín llabrador (asturiano), rato-do-campo-comum/-silvestre/-camponês (portugués), talpó camperol/dels prats (catalán), campagnol des champs/commun/vulgaire (francés), topo campagnolo comune ou arvicola campestre (italiano), common vole (inglés) e feldmaus (alemán).

Trilladeira dos campos (Microtus lusitanicus) na SGHN e corta dos prados na GMG, para este endemismo ibérico do cuadrante NW chegando polo leste até a Gascuña meriodional, o norte de Navarra e o Sistema Central polo sur; moi abundante na nosa terra e que mora preferentemente en prados non asolagados.Chamado noutras linguas: topillo lusitano (castelán), topín/ratupataterue ratín de prau(asturiano), rato-cego ou rato-dos-prados-lusitânico (portugués) e lusitanian pine vole (inglés).

Trilladeira rabela (Microtus duodecimostatus < antes: Pitymys d.) para a SGHN e trilladeira mediterránea para a GMG. Suxiro corta mediterránea, para esta especie endémica da Península Ibérica e o SE de Franza con escasa presenza en Galiza (sur de Ourense), conforme ás denominacións maioritaria nas demais linguas: topillo mediterráneo/común (castelán), topín mediterráneu (asturiano), rato-cego-mediterrânico ou rato-dos-prados-mediterrânico (portugués), talpó comú (catalán), campagnol provençal (francés), mediterranean pine vole (inglés) e mittelmeer-kleinwühlmaus (alemán).

Corta rubia (Myodes glareolus), nome proposto pola SGHN e asumido pola GMG para esta especie europea que se estende até o centro de Siberia, mais que non habita as beiras do Mediterráneo nin a maior parte de Iberia, agás unha franxa setentrional que chega en Galiza só aos bosques das serras orientais cantábricas.Ten denominacións parecidas noutras linguas: topillo rojo (castelán), topín roxu/colloráu (asturiano), talpó roig (catalán), campagnol roussâtre/des bois/des grèves/des sables/du Nord (francés), arvicola rossastra/dei boschi (italiano) e bank vole (inglés).

Corta nival (Chionomys nivalis) para a SGHN ou trilladeira nival na GMG.Especie propia dos sistemas montañosos de Europa meridional e de Oriente Próximo, querecibe nomes parecidos nos demais idiomas:Topillo/ratilla nival (castelán), topín nivalou neverón (asturiano), rato-das-neves (portugués), talpó de tartera/de les neus (1º = corta de pedral, catalán), campagnol des neiges (francés), arvicola delle nevi (italiano), european snow vole (inglés) e schneemaus (alemán).

Para as especies maiores (xénero Arvicola, con tres especies actualmente onde outrora só se recoñecía unha: Arvicola terrestris) hai dous nomes utilizados nas listas patróns: luria (SGHN) e rata de auga (GMG). E ambas presentan cadanseu defecto: luria, claramente relacionada cos seus sinónimos lirio e leirón; e rata de auga, que estigmatiza estes arvicólidos cun nome que realmente non lles pertence: rata. Tamén reciben outros nomes: rato de auga/do muíño (malia que o seu tamaño é máis de “rata” ca de “rato”), rata aguadeira, rata de río, aguadana, aguaneira, aguana,aguanetae aguanón; aínda que as que teñen a raíz “agua-“ teñen o defecto de que tamén se usan para nomear o insectívoro: Galemys pyrenaicus, sobre todo “aguaneira”. Porén, o dRAG unicamente recolle tres opcións para Arvicola sapidus: lirio, leirón e luria, mais as dúas primeiras como segunda acepción fronte á primeira de glírido e soamente a terceira como denominación exclusiva desta especie.

A especie Arvicola sapidus é un endemismo da Península Ibérica e o occidente de Franza. Chamada luria grande na lista da SGHN e rata de auga comúnna GMG,ten como denominacións noutras linguas: rata de agua (castelán), ratu d’agua ou aguarón/ratu d’agua (asturiano), rata d’aigua ou rat-buf (catalán), rato-de-água (portugués), rat d’eau ou campagnol amphibie (francés), arvicola acquatica sud-occidentale/meridionale (italiano), ur-arratoi (= rata de auga, basco) e southwestern/southern water vole (inglés). A súa necesidade de vivir cabo das correntes de auga e a súa presenza en toda Galiza fai que a denominación máis axeitada poida ser a de luria de auga/común.

E Arvicola scherman, até hai pouco considerada subespecie de Arvicola amphibius, é unha especie distribuída polas montañas ibéricas setentrionais e do centro de Europa dende os Alpes occidentais até os Cárpatos orientais, pero en Galiza só mora nas serras máis orientais de Lugo e Ourense. Denominada luria pequena pola SGHN e rata de auga setentrional na GMG, recibe os nomes noutros idiomas de: rata topera/de agua norteña (castelán), ratu fozón/de prau/topineru ou aguarón toperu (asturiano), rata talpera ou talp de camp (catalán), rato-dos-lameiros (portugués), arvicola acquatica montana (italiano), rat taupier (francés) e montane water vole (inglés). Dado que o seu hábitat está nos prados húmidos de montaña non sería má denominación a de luria de lameiro/montañesa, porque é unha especie claramente montañesa.

Alén destas especies da nosa terra hai outros arvicólidos en España e no resto de Europa. Entre os pequenos:

Corta de Cabrera (Microtus cabrerae). Endemismo ibérico que mora en varias zonas discontinuas: o Prepireneo aragonés, o Sistema Ibérico meridional, as Serras Béticas e o Sistema Central. Ten o mesmo nome en todas as linguas: topillo/ratilla de Cabrera (castelán), rato-de-Cabrera (portugués), talpó de  Cabrera (catalán), campagnol de Cabrera (francés) e Cabrera’s vole (inglés).

Corta pirenaica (Microtus gerbei< antes: M. pyrenaicus).Endemismo pirenaico que chega até o leste da Cordilleira Cantábrica e boa parte da Aquitania francesa, denominado: topillo pirenaico (castelán), talpó pirinenc (catalán), campagnol souterrain des Pyrénées (francés), Gerbe’s volepyrenean pine vole (inglés) e Pyrenäen-kleinwühkmaus(alemán).

Corta bávara (Microtus bavaricus). Endemismo dos Alpes bávaros e tiroleses, denominado: topillo bávaro (castelán), campagnol souterrain de Bavarie (francés), bavarian pine vole (inglés) e bayerische kurzohrmaus (alemán).

Corta nórdica (Microtus oeconomus). Especie da tundra holártica que se estende por Asia, o NW de Norteamérica e o norte de Europa, chegando no noso continente até o norte de Alemaña; que recibe os nomes de: ratilla nórdica (castelán), talpó nòrdic (catalán), campagnol nordique (francés), tundra/root vole (inglés) e nordische wühlmaus (alemán).

Corta de Ondrias (Microtus levis = M. epiroticus, M. rossiaemeridionalis). Especie do sur dos Balcáns e das estepas orientais europeas, dende Romanía, pasando por Ucraína e Rusia, até Finlandia e mesmo Noruega; chamada: ratilla de Ondrias ou topillo griego (castelán), campagnol d’Ondrias (francés), east european/sibling vole (inglés) e Ondrias-feldmaus ou südfeldmaus (alemán). Como se ve, toma o seu nome maioritario do seu descubridor Ondrias en 1966.

Corta subterránea (Microtus subterraneus), chamada trilladeira soterrania pola SGHN, aínda que non é unha especie ibérica, pois esténdese por toda Europa agás a Península Ibérica, as Illas Británicas e Escandinavia. Recibe os nomes de: topillo europeo (castelán), campagnol souterrain (francés), arvicola sotterranea ou topo talpino soterraneo (italiano), common pine vole (inglés) e kurzohrmaus (alemán). O seu nome científico procede de ser unha especie de vida máis subterránea ca as súas parentes.

Corta levantina (Microtus guentheri). Especie propia dos Balcáns e Oriente Próximo, que recibe os nomes de: ratilla mediterránea (castelán), talpó mediterrani clar (catalán), campagnol lévantin (francés), Günther’s/Levant vole (inglés) e Levante-wühlmaus (alemán).

Corta alpina (Microtus multiplex). Especie dos Alpes que chega polo SE até Serbia e Montenegro, denominada: topillo de Fatio (castelán), talpó de Fatio (catalán), campagnol des Alpes (francés), arvicola di Fatio (italiano), alpine pine vole (inglés) e Fatio-kleinwühlmaus (alemán).

Corta de Tatra (Microtus tatricus). Endemismo dos montes Tatra, que lle dan o nome, e os Cárpatos entre Ucraína e Romanía; denominado: topillo de Tatra (castelán), campagnol souterrain de Tatra (francés), Tatra pine vole (inglés) e Tatra-kleinwühlmaus (alemán).

Corta de Thomas (Microtus thomasi). Especie propia do SE de Europa, dende Bosnia e Serbia até Grecia e Macedonia, que recibe os nomes de: topillo de Thomas (castelán), campagnol de Thomas (francés), Thomas’ pine vole (inglés) e Balkan-kurzohrmaus (alemán).

Corta de Savi (Microtus savii). Endemismo itálico que ocupa a Península Italiana e a bacía do Po até as ladeiras dos Alpes suízos, denominado: topillo oscuro (castelán), talpó mediterani fosc (catalán), campagnol souterrain de Savi (francés), arvicola di Savi ou topo talpino del Savi (italiano), Savi’s pine vole (inglés) e Savi-kleinwühlmaus (alemán).

Corta de Felten (Microtus felteni). Endemismo de Serbia, Albania, Macedonia e Grecia, denominado de xeito similar como: topillo de Felten (castelán), talpó de Felten (catalán), campagnol de Felten (francés), Felten’s pine vole (inglés) e Felten-kleinwühlmaus (alemán).

Corta de Liechtenstein (Microtus liechtensteini). Endemismo dos Alpes orientais, que se espalla dende o norte de Italia, pasando por Austria e Eslovenia, até Croacia; denominado de maneira similar nas demais linguas: topillo de Liechtenstein (castelán), Liechtenstein’s pine vole (inglés) e Illyrische kurzohrmaus ou Liechtenstein-kleinwühlmaus (alemán).

Corta balcánica (Dinaromys bogdanovi). Especie propia dos Alpes dináricos dende Croacia até o norte de Grecia, denominada: topillo nival de los Balcanes (castelán), talpó dels Balcans (catalán), campagnol de montagne (francés), Balkan/Martino’s snow vole (inglés) e bergmaus (alemán).

Corta gris de lombo roibo (Myodes rufocanus < antes: Clethrionomys r.). O xénero Clethrionomys desaparece para que as súas especies se incorporen ao xénero Myodes, denominadas en inglés: “red-backed voles” ou “cortas de lombo roibo”. Esta especie eurasiática esténdese dende Escandinavia até o norte do Xapón e o extremo oriental de Siberia; e recibe os nomes de: topillo chinchilla (castelán), talpó roig i gris (catalán), campagnol gris-roux/de Sundevall (francés), grey red-backed/grey-sided vole (inglés) e graurötelmaus (alemán). Coido que a denominación que lle dou en galego axústase perfeitamente á principal característica da especie.

Corta ártica (Myodes rutilus < antes: Clethrionomys r.). Esta especie holártica tamén mudou de xénero, coma a anterior, e esténdese polo norte de Escandinavia e Siberia até Alasca e o norte do Canadá. Todos os seus nomes son similares: topillo ártico (castelán), talpó boreal (catalán), campagnol bóreal (francés), northern red-backed/ruddy vole (inglés) e Polarrötelmaus (alemán).

E entre os grandes:

A luria eurasiática (Arvicola amphibius), a terceira especie deste xénero e habita dende Gran Bretaña até Siberia oriental, deixando fóra a Península Ibérica e as illas mediterráneas. As súas denominacións noutras linguas son –os nomes ibéricos coinciden cos de Arvicola scherman por seren consideradas antano a mesma especie–: rata topera (castelán), rata talpera (catalán), rato-dos-lameiros (portugués), rat taupier ou grand campagnol ou campagnol terrestre/nageur (francés), arvicola acquatica europea/terrestre ou ratto d’acqua (italiano) e european/northern water vole ou water rat (inglés) e schermaus (alemán).

E a rata de almiscre (Ondatra zibethicus) –denominación usada na Wikipedia galega–. Especie norteamericana introducida na maior parte de Europa, que en España penetra no norte do País Basco e Navarra. As súas denominacións nas demais linguas son moi semellantes: rata almizclera/almizclada (castelán), rato-almiscarado (portugués), rata mesquera ou ondatra (catalán), rat musqué/d’Amérique (francés), topo muschiatoou ondatra (italiano) e muskrat (inglés; < musquash (termo indíxena) + rat). Malia os nomes populares é unha “gran luria” e non múrido ningún.

E ademais os lemins, propios do norte eurasiático e norteamericano, que en Europa teñen tres representantes: o lemin da tundra (Lemmus lemmus), endemismo propio da Cordilleira Escandinava e mais o norte desta península, que recibe os nomes de: lemming vulgar/de tundra (castelán), leming de cap negre (catalán), lemingue-da-Noruega (portugués), lemming des toundras/du nord/d’Europe/de Norvège/commun (francés), lemming/lemmo norvegese (italiano), Norway/norwegian lemming (inglés), berglemming (=lemin de montaña, alemán), lemen (noruegués) e fjällämmel (=lemin de montaña, sueco); o lemin siberiano (Lemmus sibiricus), morador da Siberia máis ártica que penetra no extremo setentrional da Rusia europea, co mesmo nome case en todas as linguas: lemming siberiano (castelán), lemingue-pardo-da-Sibéria (portugués), lemming de Sibérie/brun (francés), lemming/lemmo bruno siberiano (italiano), siberian brown lemming (inglés) e sibirischer lemming (alemán); e o lemin da taiga (Myopus schisticolor), habitante da taiga dende a Península Escandinava até o Pacífico siberiano, denominado basicamente igual en todos os idiomas: lemming oscuro/de bosque (castelán), leming pisarrenc (catalán), lemingue-dos-bosques (portugués), lemming des bois/des forêts (francés), wood lemming (inglés), waldlemming (alemán), skoglämmel (sueco) e skoglemen (noruegués). Como se ve, a maioría das linguas adopta o xermanismo “lemming”, aínda que esta palabra non adoita aparecer nos dicionarios españois. O portugués é das poucas que adapta a palabra, como: “lemingue” ou “lêmingue” (no Brasil); e tamén o italiano que adapta o latinismo: “lemmo”. Aínda que o Gran Dicionario Seculo XXI da Lingua Galega recolle este estranxeirismo: lémming (pl. lémmings), coido máis razoábel adaptar esta palabra á única pronuncia galega posíbel: lémming >lemin; seguindo o exemplo doutro xermanismo adaptado: meeting>mitin.

Porén ademais das catro familias de roedores que contan con especies en Galiza, hai seis familias máis con representantes no resto de España e noutros países europeus:

Aínda que os hámsteres domésticos proveñan maioritariamente de dúas especies asiáticas: o hámster ruso (Phodopus sungorus) e o hámster dourado sirio (Mesocricetus auratus), Europa alberga tres especies autóctones de Cricétidos: o hámster común (Cricetus cricetus), propio de gran parte de Europa, dende Bélxica e Alsacia até a cordilleira do Altai e o río Ienisei en Rusia, e que recibe os nomes de: hámster vulgar/europeo (castelán), hàmster comú (catalán), hamster-comum (portugués), hamster d’Europe/commun e cochon de seigle/des blés (francés), criceto comune (italiano), european/eurasian/black-bellied/common hamster (inglés) e feldhamster ou europäischer hamster; o hámster dourado romanés (Mesocricetus newtoni), endémico do SE de Romanía e do norte de Bulgaria, que é denominado como: hámster rumano/dorado (castelán), hàmster daurat (catalán), hamster de Roumanie/de Newton/doré de Roumanie (francés), criceto dorato di Romania (italiano), romanian/Dobrudja hamster (inglés) e rumänischer hamster/goldhamster (alemán); e o hámster migrador (Cricetulus migratorius), que mora nas estepas eurasiáticas, dende Moldavia e Ucraína até Mongolia e o NW da China, e chámase: hámster migrador (castelán), hàmster gris (catalán), hamster migrateur (francés) e grey/migratory hamster (inglés). Como se ve, a maioría dos idiomas occidentais adoptaron o xermanismo “hamster” para denominaren as especies desta familia.

As sicistas, pequenos roedores moi semellantes aos ratos pero con patas posteriores máis longas, un rabo longuísimo e unha lista negra percorrendo o seu lombo dende a cabeza ao rabo –coma no “rato listado”–, pertencen á exclusiva familia dos Zapóridos. En Europa moran dúas especies: a sicista nórdica (Sicista betulina), que se atopa dende Polonia, Chequia e Austria até o centro de Siberia; e recibe os nomes de: sicista nórdica, ratón listado nórdico ou ratón gregario (castelán), sicista/ratolí dels bedolls (catalán), siciste des bouleaux ou sminthe errant (francés), northern bitch mouse (inglés) e waldbirkenmaus (alemán). E a sicista esteparia (Sicista subtilis), que vive nas chairas dos Balcáns, Romanía, Ucraína e o sur de Rusia; e ten como nomes: sicista esteparia ou ratón listado estepario (castelán), sicista/ratolí de les estepes (catalán), siciste des steppes ou sminthe des steppes (francés), southern birch mouse (inglés) e steppenbirkenmaus (alemán). Coido que usar o seu nome de xénero é o máis correcto, dado que non son auténticos ratos.

Os castores, en plural porque son dúas as únicas especies vivas da familia dos Castóridos, e ambas habitan Europa, porque á especie autóctone: castor eurasiático (Castor fiber), hai que engadir a introdución do castor americano (Castor canadensis) en Finlandia e no norte de Rusia. Coido mellor a denominación de “eurasiático” ca “europeu” porque a especie chega por Siberia até o centro de Asia. Nalgúns lugares aparece a denominación de befre (< lat. fiber) como sinónimo, mais é un castelanismo e neste idioma é un arcaísmo sen apenas uso. O castor anda a ser introducido na maioría dos países europeus, mesmo en España na cunca alta do Ebro, pois esta especie morou outrora no norte ibérico até séculos máis próximos do que moita xente pensa (s.XVII ou XVIII).

Os Espalácidos é unha familia moi descoñecida en Europa occidental porque as súas especies habitan na parte oriental do continente e pasan a maior parte da súa vida baixo terra. Fóra do italiano que adapta o seu nome de xénero para as denominar: “spalace”; a maioría das linguas occidentais optan por un nome que recolle a súa dupla condición de roedor e morador subterráneo: “rata topo”, “rat-taupe”, “mole-rat”, “rata talp cega” ou “blindmaus” (= rato cego). Por isto coido que a mellor opción en galego sería seguir este exemplo e denominalas como: “rata toupeira”, onde a segunda palabra aproveita os seus significados de: “toupa” e “morea de area e galería produto da escavación dunha toupa ou roedor –coma as cortas–”. En Europa hai unhas seis especies, dúas máis coñecidas e catro apenas coñecidas: a rata toupeira occidental (Spalax leucodon), propia dos Balcáns, Hungría, Romanía e oeste de Ucraína, e denominada noutros idiomas como: rat-taupe (francés), spalace occidentale (italiano), lesser mole-rat (inglés) e westblindmaus (alemán); a rata toupeira oriental (Spalax microphthalmus), que habita nas estepas de Ucraína e o sur de Rusia, e é denominada noutras linguas como: rata topo grande/oriental (castelán), rat-taupe ordinaire/à petits yeux (francés), spalace orientale (italiano), greater mole-rat (inglés) e ostblindmaus (alemán); a rata toupeira de Bucovina (Spalax graecus), propia de Romanía, Moldavia e Ucraína, e chamada en inglés: Balkan/Bukovin mole-rat; a rata toupeira de areal (Spalax arenarius), endémica de Ucraína e denominada en inglés: sandy mole-rat; a rata toupeira xigante (Spalax giganteus), moradora do sur de Rusia e denominada en inglés como: giant/russian mole-rat; e por último, a rata toupeira de Podolia (Spalax zemni), un endemismo de Ucraína central e occidental, chamada en inglés: Podolian/Podolsk mole-rat.

O porco espiño (Hystrix cristata), é único representante dos Hystrícidos que mora en Europa e o auténtico mamífero con esta denominación, pois aínda que na fala popular se empregue como sinónimo do “ourizo cacho” –e así o recolle o dRAG na súa primeira acepción–, é esta especie africana a verdadeira dona de tal nome. Así o recollen as denominacións das demais linguas: puercoespín crestado (castelán), porc espí (catalán), porco-espinho-de-crista-africano (portugués), porc-épic à crête/commun/d’Europe (francés), crested porcupine (inglés), istrice ou porcospino (italiano). Semella que foron os romanos os que introduciron a especie en Italia, onde habita dende o centro até Sicilia. Coido que seguindo o exemplo máis usado débese chamar a esta especie: porco espiño cristado.

O coipo (Myocastor coypus), orixinario do sur de Suramérica e única especie dos Caprómyidos en Europa, hoxe mora, mercé á industria peleteira, nunha boa parte de países do continente: Franza, Bélxica, Países Baixos, Alemaña, Italia e varios países balcánicos, e tamén en España, en zonas do País Basco, Navarra, Cantabria e Cataluña. Recibe varias denominacións, algunha abondo inadecuada, así: coipo, coipú e nutria (roedora) (castelán); coipú (catalán); rato-do-banhado, nutria, caxinguie ratão-d’água (portugués); ragondin (francés; < rat gondin (rata de río)); nutria e castorino (italiano); coypu, river rate nutria (inglés); nutria, biberratte (rata-castor) e wasserratte (rata de auga) (alemán); beverrat (neerlandés: “rata-castor”); nutrie (romanés); nutria (húngaro, finés); nutrija (serbio, esloveno, lituano), etc. Descartado usar o americanismo “nutria”, por razóns obvias, coido que adaptar o seu nome de especie é o máis correcto, que procede do mapuche: koypu.

LAGOMORFOS

                Antano considerados como roedores, hoxe constitúen a súa propia orde, mais con unicamente dúas familias: os Ocotónidos, coas picas, propias de Asia setentrional e Norteamérica, pero que até non hai moito tiveron un representante en Europa: a pica sarda (Prolagus sardus), que sobreviviu nas illas de Córsega e Sardeña até a súa extinción no s.XVIII.

E os Lepóridos, que inclúe os coellos e as lebres:

Cun coello autóctone europeo: o coello bravo (Oryctolagus cuniculus), como o denomina a GMG. A cría denomínase “cazapo”, tanto nos exemplares domésticos –que descenden da forma salvaxe– coma nos bravos. Hoxe a especie esténdese pola maior parte de Europa occidental e central, incluídas as Illas Británicas e o sur de Escandinavia, porén a súa área orixinal era a Península Ibérica e mais a beiramar setentrional do Magrebe. Recibe as denominacións de: conejo común/europeo(castelán), coneyu européu (asturiano), conello/conillo/coniello (aragonés), coelho-europeu/-bravo (portugués), conill de bosc (catalán), conilh/coniu europèu (occitano), coniglio selvatico europeo (italiano), conillu/conillyu (sardo), lapin de garenne/commun (francés), european/common rabbit (inglés) e wildkaninchen (alemán).

E outro alóctone: o coello de rabo de algodón ou coello de Florida (Sylvilagus floridanus),orixinario do leste de Norteamérica e América central até o norte de Venezuela e introducido como especie cinexética no NW de Italia e no sur de Franza. Recibe os nomes de: conejo de Florida (castelán), conill de Florida (catalán), coelho-da-Flórida (portugués), lapin à queue blanche/de Floride (francés), silvilago orientale ou minilepre (italiano) e eastern cottontail (inglés).

E seis especies de lebres vivindo no noso continente, das que tres se dan en España, e as dúas primeiras en Galiza. Até non hai moito unicamente se recoñecían dúas especies en Europa: a lepus timidus e a lepus capensis; considerada antano esta última como unha especie única con varias subespecies que se espallaba por Africa e Eurasia, mais estudos xenéticos posteriores fixeron clasificar como especies o que antes se consideraban como simples subespecies:

A lebre ibérica(Lepus granatensis), así correctamente chamada na GMG e a especie máis común en Galiza e no resto da Península Ibérica até o sur do Ebro; que recibe as denominacións de: liebre ibérica (castelán), lebre-comum (portugués), llebre ibèrica (catalán), lièvre ibérique (francés), Granada/iberian hare (inglés) e iberischerhase (alemán).

A lebre cantábrica(Lepus castroviejoi) ou lebre do piornal na GMG –nome copiado do castelán –. Endemismo da Cordilleira Cantábrica, denominada noutros idiomas como: liebre de piornal/de Castroviejo (castelán), lebre-cantábrica (portugués), lièvre des Monts Cantabriques/des genêts (francés), lepre cantabrica (italiano), broom hare (inglés) e Castroviejo-hase ou ginsterhase (alemán).

A lebre europea GMG (Lepus europaeus), que habita a maior parte de Europa, dende Gran Bretaña –onde foi introducida hai moito– até o sur de Finlandia e o centro de Siberia, e mesmo o NE de España ao norte do Ebro chegando polo oeste até Asturias central; denominada noutras linguas: liebre europea (castelán), lebre-europeia (portugués), llebre comuna/europea (catalán), lièvre d’Europe (francés), lepre europea/comune (italiano), european/brown hare (inglés) e feldhase (alemán).

E tres no resto de Europa:

A lebre variábel (Lepus timidus), que recibe o seu nome por variar de cor –de castaño a branco– segundo a estación do ano; e que habita dende Escandinavia e leste de Polonia até o norte do Xapón, con illas de presenza nos Alpes, Irlanda e Escocia. Denominada noutras linguas como: liebre de montaña/variable (castelán), lebre-da-Eurásia/-azul/-da-montanha/-alpina (portugués), llebre de les neus (catalán), lièvre variable (francés), lepre variabile/bianca (italiano), mountain hare (inglés) e schneehase (alemán).

A lebre itálica (Lepus corsicanus). Especie endémica da Península Itálica e Sicilia, e introducida cara ao s.XIV en Córsega, que hoxe diminúe pola presión da lebre europea, introducida en Italia con fin cinexético. Nomes: liebre corsa (castelán), lepre appenninica/italica (italiano), lièvre d’Italie (francés), corsican/apennine/italian hare (inglés), korsika-hase ou italienischer hase (alemán).

E a lebre do Cabo (Lepus capensis), lebre africana e do Oriente Próximo hoxe só recoñecida como especie moradora de Sardeña en Europa, onde foi introducida dende o norte de África quizais na época romana; que recibe os nomes de: liebre de El cabo (castelán), lebre-do-Cabo (portugués), llebre del Cap (catalán), lièvre du Cap/de la Mediterranée (francés), lepre del Capo/africana ou lepre sarda –á variedade de Sardeña– (italiano),Cape/brown/desert hare (inglés) e Kaphase ou wüstenhase (alemán).

jueves, 3 de marzo de 2016

Nomes galegos dos mamíferos 3

ARTIODÁCTILOS

                Os ungulados son os animais que andan sobre as súas unllas, ou descenden deles. Isto fai que sexa o grupo de mamíferos máis diverso coñecido e o que inclúe as especies máis grandes. Hoxe mesmo se inclúen os cetáceos, como descendentes de ungulados, nesta superorde. Dentro desta hai dúas grandes ordes: os perisodáctilos, cun número impar de dedas, e os artiodáctilos, cun número par. Dado que dos primeiros (équidos, tapires e rinocerontes) non existen animais salvaxes en Europa, soamente tratamos dos segundos.

Suídos:

O único suído europeu é o porco bravo (Sus scrofa) ou xabaril, como recolle a Guía dos Mamíferos de Galicia, 2007 –GMG, a partir de agora–. Ambas as denominacións son tamén admitidas polo dRAG, que recolle a variante xabarín como forma menos recomendábel da segunda pero non cocho bravo ou cocho do monte, e porco montés ou porco fero como sinónimos da primeira (dXerais). Tamén hai algunhas variantes máis da segunda: xabalí, xabalín, xabarí, xabariño e xabarís (dXerais); forma coa mesma orixe árabe (djabali = do monte) da portuguesa: javali , castelá: jabalí, asturiana: xabalín ou aragonesa: chabalín. O catalán chámalle: senglar ou porc senglar (< lat. porcus singularis = porco solitario), coma a maioría das linguas romances: sanglier (francés), cinghiale (italiano), cignali (corso), singlar (occitano), sirbone (sardo), cigniali (siciliano), singial (piemontés), singlé (valón), sengllér (arpitán), etc. Con todo, tamén o portugués coñece as denominacións: porco-bravo, porco-monteiro ou porco-montês, que coinciden coas máis usadas en galego. A forma “xabaril” debe o seu recente éxito á súa semellanza coa forma estándar castelá, pois en galego é unha palabra –coas súas variantes– típica do galego oriental.

Cérvidos:

(Cervus elaphus). “Cervo” é o nome recollido pola GMG e o dRAG, que tamén recolle o seu sinónimo veado; o primeiro vén directamente da súa denominación latina, mentres que o segundo procede da palabra latina venatus (caza), que nun inicio se aplicaba a calquera animal de caza maior, especialmente o oso, o porco bravo e o cervo. Mais como no mundo hai moitas especies de cérvidos semellantes ao noso cervo común ou cervo vermello convén denominalo co seu adxectivo identificador cando non estea  abondo claro a que especie nos referimos, tal como fan as demais linguas: ciervo común/rojo e venado (castelán), cérvol comú (catalán), cerf élaphe (francés), cervo nobile/reale/rosso (italiano), red deer (inglés), veado-vermelho (portugués). A pesar de que tamén existe cervo en portugués como sinónimo de veado, a nosa lingua xemelga prefire este último nome como forma máis usual para denominar as distintas especies de cérvidos: veado-catingueiro, veado-mateiro, veado-campeiro, veado-mula, etc.; aínda que tamén utiliza ás veces o seu sinónimo: cervo-do-pantanal, cervo-do-padre-david ou cervo-almiscarado. Pola contra, o galego prefire a forma descendente da denominación latina, como demostran os seus derivados: cervato (cría até os seis meses), cerva (femia do cervo, claramente diferenciábel polo dimorfismo sexual dos cornos), cerval, cerviña/-o e cervúa/-n (adxectivos relativos ao cervo);mentres que veado non xerou derivado ningún.
                O seu parente norteamericano –e tamén habitante do leste de Asia setentrional–, antano considerado da mesma especie pero hoxe clasificado como especie diferente: Cervus canadensis, recibe o nome de uapití, adaptación galega da súa denominación máis difundida: uapiti (portugués), wapití/uapití e ciervo canadiense (castelán), uapití (catalán), wapiti (francés, italiano, alemán, neerlandés, danés, etc.). Curiosamente o inglés americano prefire a palabra elk a wapiti (do shawnee: waapiti = ancas brancas), mentres que o inglés europeu prefire a segunda por usar a primeira para denominar o alce, que o inglés americano denomina: moose.

Gamo (Dama dama). Esta denominación, recollida polo dRAG e a GMG, é tamén a propia do portugués e o castelán, orixinada no latín vulgar gammus; mentres que o resto de linguas romances (fóra do romanés: cerb lopatar = cervo con pas) usan nomes descendentes do latín culto dama: daina (catalán), daino (italiano –que tamén coñece a forma arcaica: damma/damo–), dam (occitano), daim (francés), din (valón). A femia chámase: gama, distinguíbel polo notábel dimorfismo sexual da cornamenta.

Corzo (Capreolus capreolus). Tanto a GMG coma o dRAG recollen a forma masculina como xeral para a especie e para o exemplar masculino e a forma corza para o exemplar feminino, que nunca ten cornos; aínda que no galego popular, coma o portugués,se  use ambos os  xéneros para denominar a especie. Soamente a maioría das linguas ibéricas romances denominan este cérvido a partir da palabra latina: curtius (segundo os etimoloxistas): corça/corço (portugués – ambas as palabras se empregan indistintamente para a especie) pero tamén inadecuadamente cabrito-montês, corzo (castelán), corzu/curciu (asturiano), corzo/cuerzo (aragonés). Mentres que o resto das linguas romances derivan os seus nomes da palabra latina da especie: capreolus: cabirol (catalán), cabiròl/cabiròu/chabròl/chabròu (occitano), chevreuil (francés), chevreu (picardo), tchivroû (valón), capriolo (italiano), capreolo (napolitano), caoriól/cavriol (véneto), caprioara (romanés). No galego da montaña ourensá existe –ou existía– tamén unha rara palabra para denominar as crías: caparro/caparo, de orixe descoñecida.

Ademais das tres especies que poboan o noso territorio hai outros cérvidos que convén mencionar, ben por seren propios doutras rexións de Europa, ben porque foron introducidos nalgúns países europeus. Entre os primeiros destaca o alce eurasiático ou ante (Alces alces), o meirande cérvido e con parente próximo en Norteamérica: o alce americano (Alces americanus) –aínda que non hai unanimidade sobre se é especie ou subespecie–, morador do norte de Europa e en expansión até Alemaña ou Chequia, e tamén introducido no norte de Escocia. O seu nome latino procede da adaptación do grego álke, un prétamo do antigo xermano: elch (alemán), elk (inglés, mais: moose en Norteamérica), elg (danés e noruegués), älg (sueco). E outro xermanismo deu orixe á forma francesa: élan (< ellan < ellend), adoptada polo romanés: elan. Mentres que a forma latina foi adoptada polo castelán, portugués, italiano e galego: alce. Con todo, o castelán: anta (que é feminina), o catalán: ant, e o galego: ante, proceden dun arabismo hispano: lámt; aínda que “anta” se usa en México para denominar o “tapir” e en portugués para denominar as mesmas especies (tapirus spp.). A especie –ou subespecie– americana recibe en francocanadiano o nome de orignal, que curiosamente non tomaron de ningunha lingua amerindia, senón do basco: oreinak (cervos) > orignac > orignal; dado que os bascos foron os primeiros europeus que se estabeleceron nas costas de Terranova coas súas factorías baleeiras.

E o reno (Rangifer tarandus), cuxo nome procede do francés: renne, e este do noruegués: rein < hreinn (nórdico). Un cérvido propio do extremo setentrional de Escandinavia e introducido en partes do sur de Noruega, Escocia e Islandia. As subespecies de Norteamérica –e non especie como di o dRAG– reciben o nome de caribú < caribou < qalipu (palabra micmac que vén dicir: padexador na neve, adaptada polos francocanadianos). Estas dúas denominacións son usadas por todos os idiomas occidentais: reno e caribú (castelán), ren e karibu (catalán), renne e caribou (francés), rangièr ou rèn e caribò (occitano), rena e caribu (portugués), renna e caribù (italiano), ren e karibu (romanés), reindeer e caribou (inglés), ren e karibu (alemán), rendier e kariboe (neerlandés), rein e karibu (noruegués), etc. Curiosamente portugués e italiano adaptaron a palabra como feminina malia que en francés é masculina.

E entre as especies introducidas está o pequeno Hydropotes inermis, orixinario de China central e oriental e mais Corea e espallado polo centro e leste de Inglaterra e no centro de Franza, que recibe as denominacións de: ciervo/venado acuático chino (castelán), cérvol aquàtic (catalán), hidrópote ou veado-d’água-chinês (portugués), hydropote ou cerf d’eau ou chevreuil des marais (francés), capriolo d’acqua (italiano), idropòt ou cèrvi d’aiga ou cabiròl de las sanhas (occitano), water deer (inglés) e wasserreh (= corzo de auga, alemán). Semella evidente que a súa relación co meio acuático é relevante e o seu pequeno porte fai que algúns idiomas (francés, occitano, italiano e alemán)o denominen “corzo”, polo que coido que non sería desacertado denominalo en galego: cervelo acuático, creando o neoloxismo “cervelo” (< cervo + sufixo diminutivo: -elo. Ex.: fontela, cadelo, soutelo, etc.) de nidia comprensión: cervo de tamaño pequeno.

E outro cérvido pequeno: o muntiaco de Reeves (Muntiacus reevesi), procedente do SE da China e Taiwán e introducido, xa no s.XIX, en Inglaterra, onde se espalla polo sur e centro até o leste de Gales, e posteriormente en Bélxica, os Países Baixos e Irlanda; que debe o seu nome de especie ao británico que o describiu, e este figura na maioría das denominacións: muntíaco de Reeves (castelán), muntjac de Reeves (catalán), muntjac de Reeve/de Formose (francés), muntjak della Cina/de Reeves (italiano) ou chinesischer muntjak (alemán). “Muntjac” é a adaptación inglesa dunha palabra xavanesa para denominaren varias especies deste xénero, que tamén reciben o nome inglés de barking deer e francés de cerf aboyeur (= cervo ladrador), estendido polo sur de Asia e Indonesia; dado que é termo de difícil e exótica pronuncia na nosa lingua, facer a adaptación desde o seu nome latino, coma o castelán –aínda que mudando a tonicidade–, parece o máis axeitado.

E tres cérvidos de maior tamaño: o cervo virxiniano (Odocoileus virginianus), propio de América dende o Canadá até o norte de Suramérica e introducido nalgúns países europeus como Finlandia, Chequia e Serbia. O seu nome noutras linguas varia entre dúas denominacións: venado/ciervo de cola blanca ou ciervo/venado de Virginia (castelán), cariacu ou veado-da-Virgínia ou veado-de cauda-branca (portugués), white-tailed deer (inglés), cérvol de Virgínia (catalán), cerf de Virginie (francés), cervo dalla coda bianca ou cervo della Virginia (italiano) e weißwedelhirsch (= cervo de rabo branco, alemán). Coido que a mellor opción é traducir o seu nome de especie científico, como ocorre coa outra especie deste xénero: o cervo mula (Odocoileus hemionus), en todas as linguas: ciervo mulo ou venado bura, veado-mula, cérvol mul, mule deer, cerf mulet/hémione, cervo mulo e maultierhirsch.

O cervo sica (Cervus nippon), procedente de Asia oriental e introducido en numerosos países europeus: Franza, Reino Unido, Irlanda, Suecia, Finlandia, Noruega, Bélxica, Países Baixos, Suíza, Austria, Polonia, Romanía, etc. O seu nome é tautolóxico, dado que “sika” (< shika) significa “cervo” en xaponés, algo parecido ao que ocorre co nome científico do seu parente próximo o “cervo vermello” porque “elaphus < álaphos” significa “cervo” en grego. Coido lóxico facer a adaptación ortográfica (como se fai con outras palabras nipoas: gueixa, quimono; aínda que non sempre: karate, judo), malia que non haxa unanimidade nesta cuestión entre as linguas romances: ciervo sica/sika (castelán), sika (catalán), cèrvi sica (occitano), cerf sika (francés) e sika ou cervo del Giappone (italiano).

E por último: o cervo axis ou chital (Axis axis). Cérvido orixinal da India e introducido nunha illa de Istria (Croacia). A palabra “chital” procede do bengalí: chital horin (cervo manchado), e é a máis usada xunto coa que usa o seu nome de especie: chital ou ciervo manchado (castelán), chital (portugués), axis (catalán), cerf axis ou chital (francés), cervo pomellato (italiano), chital ou spotted/axis deer (inglés) e axishirsch ou chital (alemán). Descarto a denominación de “cervo pinto/manchado” porque é unha característica que tamén teñen outras especies como o gamo ou o cervo sica.

Bóvidos:

(Ovis orientalis musimon). Carneiro bravo é a forma proposta pola SGHN e recollida tamén pola GMG, pero non polo dRAG que si recolle a forma: muflón. Que é a denominación internacional usada polo castelán, o portugués: muflão, o alemán: mufflon, o inglés: mouflon, o italiano: muflone, o catalán: mufló, neerlandés: moeflon, húngaro: muflon, etc., que proceden do francés: mouflon, que o tomou do corso: muvrone. Córsega é xunto con Sardeña, onde recibe o nome de murone/mugrone, a orixe desta especie desaparecida do continente había moito tempo, e logo introducida en moitos países, incluído o noso. Nin “carneiro bravo” nin “muflón” son nomes patrimoniais, xa que logo, coido que o máis correcto é usar o mesmo nome ca o resto dos idiomas como forma estándar.
Inclúo aquí tamén unha especie ovina introducida na década dos 70 do século pasado e hoxe habitante de varias serras do SE de España procedente das montañas magrebinas: o carneiro de Berbería (Ammotragus lervia), chamado arruí en castelán, palabra bérber, be de Barbaria en valenciano, carneiro-da-Barbária en portugués e barbary sheep en inglés.

(Capra pyrenaica). Hirco é o nome proposto pola SGHN en 1980 e asumido pola GMG, tirado dun anterior nome científico da especie: Capra hircus; palabra que recollen dous dicionarios antigos pero non o dRAG nin o dXerais, que dan como denominación: cabra montesa ou cabra do monte. O castelán usa como sinónimo do xeral: “cabra montés”, o cultismo “íbice ibérico” e tamén ocorre no portugués: “íbex-ibérico”, xunto a “cabra-montês”, ambos tirados da denominación científica de especie da cabra montesa alpina: capra ibex; de usar o cultismo íbice en galego, debería ser unicamente como sinónimo desta especie. E coido correcto que se aplique o adxectivo “montesa” e non “brava” á nosa cabra salvaxe, como facemos noutras especies con exemplares domésticos (coello bravo, gato bravo, porco bravo, etc.), porque a cabra doméstica non procede desta especie ibérica, senón dunha parente súa da Asia occidental, e introducida nos Balcáns: a cabra (de) bezoar (Capra aegagrus). Fóra da península existe preferencia por denominar as cabras salvaxes con nomes específicos: bouquetin (francés), boquetin (occitano, fronte a “cabra salvatge” en catalán), stambecco (italiano) e ibex (inglés).

(Rupicapra pyrenaica). O castelanismo: rebeco, usado pola SGHN na súa primeira lista patrón mudou ao correcto rebezo na GMG e é así tamén recollido polo dRAG. En castelán recibe dous nomes segundo o lugar: rebeco na Cordilleira Cantábrica e sarrio, o seu nome en aragonés, nos Pireneos e usa gamuza (Rupicapra rupicapra) para especie dos Alpes e do resto da súa distribución. En asturiano recibe os nomes de: rebecu, orixe da forma castelá, robecu e robezu (forma que  se achega á galega); e en aragonés, ademais de sarrio, recibe os nomes de chizard(o)/sisardo e ixarzo. En catalán: isard, e en occitano: sarri e isard para e especie pirenaica e camoç/chamoç para a alpina; coma o francés que o denomina isard nos Pireneos e chamois nos Alpes. Mentres que o portugués non diferencia nominalmente ambas as especies, denominando camurça á especie alpina e camurça-dos-piréneus á especie ibérica, coma o inglés: chamois e pyrenean chamois, o italiano: camoscio alpino e camoscio dei Pirenei ,ou o alemán: gämse e pyrenäen-gämse. Coido que usar a denominación adaptada do portugués: camurza para Rupicapra rupicapra e así distinguir as dúas especies non sería unha má opción, seguindo o exemplo de castelán e francés.

Bisonte europeu (Bison bonasus). Bóvido que viviu na España prehistórica, como é ben sabido por mor das pinturas rupestres cantábricas, e que vai sendo reintroducido de novo, así hai mandas semisalvaxes no norte de Palencia e na veciña Asturias. Tamén chamado bisão en portugués, onde non comporta confusión co nome do mustélido visão pola diferente pronuncia de B e V; mais sería confuso adaptar esta denominación en galego porque pronunciariamos igual ambas as especies: bisón e visón. Con todo, esta denominación é a maioritaria entre as demais linguas: bisó (catalán), bison (francés, inglés, danés, alemán, sueco), bisont (aragonés –onde o visón se denomina: nuria–), bizon (checo, polaco, neerlandés, romanés); fóra do castelán e italiano: bisonte.

Saiga (Saiga tatarica). O único antílope europeu, antano vivindo nas estepas eurasiáticas desde o leste dos Cárpatos e hoxe só no sur da Rusia, dentro de Europa, é desas pouquísimas especies cuxo nome, de orixe ruso, é case o mesmo en todas as linguas europeas (fóra do polaco: suhak stepowy), variando apenas a súa escrita (saiga, sajga (checo e eslovaco), szajga(húngaro), sayga (turco)) ou o seu xénero: masculino en castelán (predominantemente), galego (dRAG e dXerais) ou francés; e feminino en portugués (predominantemente), catalán ou italiano. Coido que sería máis coherente que esta palabra fose feminina, dado que en galego o morfema final “–a” (coma nas linguas máis próximas) indica maioritariamente “palabra feminina”. O motivo deste desamaño é sinxelo: o galego copia o castelán e este copia o francés, onde as palabras acabadas en vogal diferente de –E adoitan ser masculinas, como neste eslavismo que non sofreu adaptación: saiga > le saiga > el saiga > o saiga.

E finalmente dúas especies de gran tamaño introducidas en Europa: o boi almiscreiro (Ovibos moschatus), orixinario do extremo setentrional de Norteamérica e Groenlandia e introducido no sur de Noruega, de onde pasou á veciña Suecia, e o extremo norte de Rusia. O seu nome é o mesmo en todas as linguas: buey/toro almizclero/almizclado (castelán), bou mesquer (catalán), boi-almiscarado (portugués), boeuf musqué (francés), bue muschiato (italiano), bou moscat (romanés) e muskox (inglés).

E o búfalo acuático (Bubalus bubalis), procedente do sur de Asia introduciuse en Europa xa na Idade Media, sobre todo en Italia (produtora do queixo mozzarella) e nos Balcáns. Todos os idiomas fan referencia á preferencia desta especie pola auga: búfalo de agua ou búbalo (castelán), búfal aquàtic (catalán), búfalo-asiático/d’água-doméstico (portugués), buffle d’eau (francés), bufalo indiano/ d’acqua (italiano), water buffalo (inglés).

jueves, 4 de febrero de 2016

Nomes galegos dos mamíferos 2

CARNÍVOROS TERRESTRES

                Esta orde recolle os mamíferos máis “feros” da nosa fauna galega, pero tamén se inclúen os da ibérica ou europea, fóra dos cetáceos e os pinnípedes xa vistos anteriormente.
                Como adoito o castelán foi substituíndo nomes, aínda que moitas veces o galego posúa varias denominacións para unha soa especie, ou é o subministrador de nomenclatura vernácula para as especies alleas.

                Os cánidos teñen dous representantes en Galiza, ambos pouco apreciados pola tradición popular por seren directos competidores co home na caza e mesmo ladróns da súa facenda. O raposo (Vulpes vulpes), ou raposa segundo lugares, ou mesmo falantes, como nome da especie e non de xénero, tamén recibe o nome de golpe no norte, descendente directo da forma latina: vulpes > golpe, coma o castelán “vulpeja” faino dun diminutivo da forma latina (< vulpecula), termo medieval de escaso uso actual. Curiosamente a palabra latina deixou descendencia na Romania máis oriental, pero pouca ou ningunha na máis occidental. Italiano: volpe; corso: volpe ou volpi; véneto: volpe ou bolpe; lombardo: ólp, vólp, gulp ou vulp; piemontés: volp; romanche: vulp; e romanés: vulpe. No entanto, castelán: zorro/zorra (indistintamente para a especie), raposo/raposa (sobre todo en zonas que antano foron de lingua leonesa), vulpeja (arc); aragonés: rabosa/raboso, golpella (med); asturiano: rapiegu/rapiega, raposu/raposa; portugués: raposa/raposo; catalán: guineu, guilla, rabosa; occitano: rainal, guèine, mandra, volp/vòup/vop; francés: renart (antropónimo adoptado por mor da obra medieval: Roman de Renart), goupil (med); sardo: matzone, marxani.

                E o lobo (Canis lupus), cuxa denominación non crea polémica ningunha. Mentres que o raposo presenta varias denominacións de orixe diferente nas distintas linguas romances, o lupus latino é a única orixe de todas as denominacións romances: lobo (galego, portugués, castelán), llobu (asturiano), lhobo (mirandés), lupo (aragonés), llop (catalán), lop (occitano, arpitán), loup (francés), leu (valón), luv (piemontés), luf (lombardo), lô (lígur), lauv (romañol), lôf (friulano), lupo (italiano, napolitano), lupu (corso, siciliano), lovo (véneto) e lup (romanés). Ao contrario do que pasa coa raposa, nesta especie o troco de vogal final si indica mudanza de xénero: o lobo (masculino) e a loba (feminino); e a cría denomínase lobeto ou lobato, nunca “lobezno”.

                Fóra da nosa península pero en Europa hai outros tres cánidos: o chacal dourado (Canis aureus), recollido só como “chacal” no dRAG e propio do sueste de Europa e sur de Asia, nas demais linguas recibe os nomes de: chacal-dourado/comum (port), chacal común/dorado (cast), xacal comú (cat), chacal doré (fra), sciacallo dorato (ita) e golden/common jackal (ing); verbo do seu nome en galego coido máis lóxico copiar o nome latino (dourado) ca usar un adxectivo (común) que non é aplicábel entre nós. O raposo ártico (Alopex lagopus) de distribución ártica no hemisferio setentrional, cuxo nome noutros idiomas non deixa dúbida sobre a nosa denominavión: zorro polar/ártico (cast), raposa-do-ártico/-polar (port), volpe artica (ita), guineu ártica (cat), renard arctique/isatis (fra) e arctic/polar fox (ing). E o can mapache (Nyctereutes procyonoides), especie orixinal de Asia oriental introducida na Rusia europea pola industria peleteira na década dos 20 do séc. XX e que está en expansión cara ao oeste, chegando xa a Franza e Italia. Fóra do francés: chien viverrin, e do catalán: gos viverrí, o resto dos idiomas próximos apostan por o denominar: can mapache, polo seu parecido con este, así: perro mapache (cast), cão-mapache/-guaxinim (port), cane procione (ita) e raccoon dog (ing).

                Os mustélidos, a familia máis numerosa dos carnívoros na nosa terra con oito especies, presentan dúas características denominativas senlleiras: primeiro, a variedade de nomes nalgunhas especies; e segundo, a imprecisión destes nomes por denominaren por veces varias especies. Por exemplo a Mustela nivalis chamada donicela, que tamén recibe os nomes de denociña, doniña(doninha en portugués e donina en estremeño), garridiña e saltaparedes, todos eles avalados polo dicionario da RAG –dRAG, a partir de agora–, é un exemplo da primeira característica, pois ademais dos xa citados ten outros nomes como: dona das paredes, delonciña, dinucela, donirla, gunicela, cazoleira, etc. Esta riqueza de nomes tamén se dá no asturiano: llira/lliria, bonía/boniella, dolonciella/delunciella, ratallina/ratallira, papalba/papalbina, mostandiella/mustadiella, moniella, etc. Coido que cos cinco nomes que nos dá o dRAG temos abondo para nomear nun galego estándar o mustélido máis abundante do país.

                Pola contra, o seu parente máis semellante: o armiño (Mustela erminea), non presenta tal riqueza de nomes, apenas as variantes arminio e erminio da forma máis común e estándar de orixe latina e doniña branca (porque no inverno muda de todo a esta cor agás na punta do rabo) recóllense no noso territorio. Mais tamén acontece noutras linguas romances, onde o étimo latino é case universal: armiño (castelán), arminho (portugués), arminio/erminio (aragonés), ermini (catalán), hermine (francés), erminete (valón), ermellino (italiano), hermina (romanés).

                Hai dúas especies de visóns na nosa península: o visón europeu (Mustela lutreola), cuxa poboación máis próxima está no País Basco; e o visón americano (Neovison vison), especie alóctone que mora na nosa terra grazás á industria peleteira desde a década dos sesenta do pasado século. Os seus nomes estándares non presentan problema, pois coinciden cos das demais linguas romances: visón, vison/visão, visó, vison, visone, fóra do romanés (nurca) e o aragonés (nuria < lat. lutra?).

                Con Mustela putorius, chamado furón, cando está domesticado, e furón bravo ou tourón (común) cando é salvaxe, aparece a segunda característica denominativa con nomes asignados a varias especies, como “furatoxos” que maioritariamente se aplica a Martes foina pero tamén aparece ás veces como sinónimo de furón. Esta distinción denominativa entre exemplar doméstico e salvaxe é propia da Península Ibérica: castelán: hurón/turón; portugués: furão/toirão, tourão; asturiano: furón/turón; e catalán: fura/turó, fura de bosc, fura boscana. O aragonés é o único idioma que non a recolle: furón, fura.
                No leste de Europa hai dúas especies máis de touróns: o tourón xaspeado (Vormela peregusna), propio dos Balcáns orientais e as estepas euroasiáticas; e o tourón estepario (Mustela eversmanni), habitante das estepas ucraína e rusa e mais a cunca danubiana. Os nomes en galego son copia dos nomes usados noutros idiomas próximos: turón búlgaro/jaspeado e turón de estepa (castelán); turó marbrat e turó de l’estepa (catalán); putois marbré e putois des steppes (francés); marbled polecat e steppe polecat (inglés); puzzola marmorizzata e puzzola delle steppe (italiano).

                Mais é co xénero Martes onde se dá unha auténtica confusión denominativa con palabras como: martuxa (sinónimo de garduña no dRAG), martucho/martuxo aplicados a ambas as especies presentes en Galiza: a marta (Martes martes) e a fuíña ou garduña (Martes foina). Esta última ademais recibe varias denominacións máis: furatoxos, algaria, papalba, gatela, martaraña ou rabisaco (as tres últimas sinónimas de fuíña no dRAG). O problema xorde cando comprobamos que algunhas tamén se aplican a outra especie: a Genetta genetta, que tamén recibe os nomes de: algaria, martaraña, martuxo ou rabisaco. Polo que parece que usar como formas estándares aquelas denominacións que só se aplican a especies en concreto é o máis práctico –é dicir, as que se marcan en vermello–. No norte de Europa moraba –hoxe tan só en Rusia– outra especie deste xénero, famosa pola súa pel: a Martes zibellina que denominamos: marta cibelina, adaptando o seu nome científico.

                O Meles meles ou teixugo recibe tamén varios nomes: porco teixo, porquello, teixo ou tourón. Pouco axeitados por diferentes motivos: os dous primeiros porque remiten a “porco”, animal que ten pouco que ver co noso mustélido, o terceiro porque o comparte cunha árbore conífera (Taxus baccata) e cun adxectivo (cor parda escura), e o cuarto porque tamén se usa, e en moita maior medida, para designar  o furón bravo. Porén hai outro, tamén recollido polo dRAG e tamén correcto: melandro, propio do galego máis oriental e o máis común do asturiano: melandru.

                Por último mustélido galego: a londra ou lontra (Lutra lutra). O dRAG dá preferencia á primeira forma e a Guía dos Mamíferos de Galicia ou a Wikipedia á segunda, que é tamén a estándar do portugués.  E aínda que hai moitas variantes do mesmo étimo latino: lóndrega/lóndriga, 
londria/lundria, loutra, londre/lundre, lóntrega, ludra, etc.; as dúas do inicio son as máis usadas.

                No extremo setentrional de Europa mora o segundo maior mustélido coñecido –o primeiro é a londra xigante ou ariranha (Pteronura brasiliensis)–: o gulo (Gulo gulo), chamado glouton en francés, glotón en castelán, glutão en portugués, golut en catalán e ghiottone en italiano, onde tamén recibe o nome de volverina, coma o francés americano: wolvérène, ambos derivados do inglés: wolverine. Con todo, o francés americano adoita usar a denominación de: carcajou, palabra de orixe algonquina, que tamén se usa ás veces en castelán: carcayú, e portugués: carcaju, sobre todo para falar de exemplares americanos. Coido que o máis correcto é adoptar o latinismo e nome científico: “gulo”, que significa “comellón”, no canto de adaptar calquera outra denominación artificial –“glotón/glutón” son formas inexistentes en galego–, tal como ocorre noutras moitas especies exóticas: gazella > gacela, giraffa > xirafa, hippopotamus > hipopótomo, gorilla > gorila, pelecanus > pelicano, etc.

                O único vivérrido do país (Genetta genetta) recibe como nomes xerais: xeneta e algaria. O primeiro ten a variante xineta e o segundo presenta a controversia de que, malia ser unha denominación inequivoca desta especie, o dRAG –e tamén o dicionario Xerais– asígnanllo a outro vivérrido foráneo: a civeta, por ser este animal, do que se extraía a substancia chamada “algaria”, o que nun inicio se denominaba: gato de algalia. Mais logo o nome pasou para nomear principalmente o seu parente veciño noso, modificándose un pouco: gato de algaria > algaria e gato algario. Polo que parece neglixencia que os dicionarios non recollan o significado maioritario da palabra na actualidade. A Genetta genetta recibe tamén moitas outras denominacións, algunhas compartidas co xénero Martes dos mustélidos: martaraña, martineta, martuxo, rabisaco, rabixo ou rabilongo (único destes sinónimos recollido polo dRAG). Curiosamente o asturiano emprega outra forma desta palabra: algaire, como sinónimo de gato bravo.

                Tampouco está de máis incluír o outro vivérrido europeu, aínda que non frecuente en Galiza polo momento –dado que seica está en expansión dende o SW ibérico–: o Herpestes ichneumon ou mangusta común, coñecido popularmente como meloncillo en castelán e sacarrabos, rato-de faraó (< fr. rat des pharaons), manguço e escalavardo en portugués. Por certo, para o dRAG este animal –que citan simplemente como “mangosta”, cando hai máis de 30 especies destas– vive na África tropical e en Asia, esquecendo que o podemos ver ao sur do Texo e copiando o substantivo castelán, sen facer a preceptiva adaptación do francés “mangouste”; orixe das demais denominacións romances: mangusta (italiano e romanés), mangusto (portugués) e mangosta (castelán e catalán).

                O único felino galego actual é o gato bravo (Felis silvestris), tamén chamado gato montés, quizais por imitación do castelán, xustamente chamado así por ser a mesma especie ca o gato doméstico. No entanto, non hai tanto tempo tamén moraba entre nós o lince, mais non o lince ibérico (Lynx pardina) da España meridional, senón o lince eurasiático (Lynx lynx), disque en recentes estudos sobre restos atopados ao longo da España setentrional, desde os Pireneos até Galiza, aínda que tampouco sería unha idea desatinada que ambas as especies confluísen outrora nesta ampla zona como ocorre co lince vermello (Lynx rufus) e o lince canadense (Lynx canadensis) ao longo de amplas zonas dos estados raianos entre os EUA e o Canadá. Os linces, antes de que se impuxese esta denominación culta na maioría das linguas occidentais: lynx (inglés, francés, neerlandés), linx (catalán, occitano), lince (castelán, portugués, italiano), luchse (alemán); recibían antano o nome popular de lobo cerval ou gato cerval (como se conserva en aragonés) en toda a península, aínda que en Galiza tamén recibía os nomes de: loberno e lobo rabaz. Así e todo, non sería moi científico recuperar estes vellos nomes para o noso felino.

                E agora o maior carnívoro europeu: o oso pardo (Ursus arctos), especie histórica e hoxe esporádica, cuxa denominación é tan nosa coma castelá, polo que non se debería recorrer ao lusismo urso como forma  propia galega. A existencia do topónimo: oseira < ursariam semella proba contundente. O seu parente Ursus maritimus, propio das terras árticas recibe o nome de oso polar ou oso branco.

                Por último, hai que incluír unha especie alóctone que comeza a morar en diversos lugares de Europa, incluída España: o mapache común (Procyon lotor), escapados de granxas peleteiras van colonizando os campos europeus con gran suceso. O nome castelán, que usamos en galego, procede do náhuatle: mapach (con mans/que usa mans) e tamén se usa en Portugal xunto co o de rato-lavadeiro, adapatción do francés: raton laveur, onde “raton” procede do inglés: raccoon, palabra algonquina para a especie; con todo, no Brasil prefiren guaxinim, palabra indíxena, ou mão-pelada para denominar a especie propia de Suramérica: o mapache caranguexeiro (Procyon cancrivorus). O –inadecuado– nome catalán: ós rentador, tamén se usa en castelán: oso/osito lavador.