miércoles, 25 de diciembre de 2019

XEO, XÍO e XELO


Os que amamos e defendemos a lingua galega a miúdo temos que nos defender e demostrar a falsidade da aseveración frecuente, feita polos inimigos do estándar galego, de que “o galego normativo é unha lingua inventada”. Así que pouco, ou ningún, favor se lle fai ao noso idioma cando nun blogue, en principio a prol da difusión e mailo correcto uso da nosa lingua como “Dúbidas do galego”, afírmase na súa entrada de “Xeo ou xelo?” (29-xullo-2019) que: “Xeo é unha palabra inventada no galego contemporáneo. Aparece por primeira vez no 1985, nun Glosario de Voces Galegas que recompilou o catedrático Constantino García.” O autor do blogue está en contra da palabra recomendada polo RAG: “xeo”, aínda que tamén recolle a súa variante “xío” como forma menos recomendábel, e defende o uso de “xelo”, forma máis próxima á forma portuguesa “gelo”, coas seguintes palabras: “A forma que debera recomendarse e que está aínda viva na fala común é xelo, nunca xeo, que é en puridade un neoloxismo, con certo éxito recente entre as castes galegofalantes con estudos superiores…”.

            Ben, sobor de gostos eu nunca discuto, mais si verbo de afirmacións gratuítas, ou simplemente falsas. Tal como aparece nesta no título desta entrada, hai no galego tres formas propias pra denominar a auga conxelada: xeo (a preferida polo estándar galego –que non esquezamos que é fixado pola RAG–), xío (admitida como forma válida pro preterida polo estándar) e xelo (a preferida polo reintegracionismo con ortografía portuguesa: “gelo”). Curiosa e penosamente, a forma máis empregada polos galegofalantes de hoxe é o castelanismo “hielo”, mais a súa refutación como forma espuria non admite discusión, non?

            O dicionario lusista Estraviz –que se autodefine como: Uma explosão de luz no universo da língua– recolle a forma “gio”, que remite á preferida “gelo”, pro non a forma “geo”; o preferido polo autor do blogue que o cualifica como: “O dicionario máis importante da nosa historia e referencia principal de calquera que queira ter un coñecemento real do alcance do idioma galego”. Mentres que o dicionario normativo da RAG fai algo parecido á inversa, recolle a forma “xío”, que remite á preferida “xeo”, pro non a forma “xelo”. En fin, ámbolos dicionarios amosan pouca seriedade e moito sectarismo ao non recolleren as tres formas usadas no galego actual, con independencia da súa escolla preferente.

            Como proba, se consultamos o TILG (Tesouro Informatizado da Lingua Galega, USC-ILG) podemos comprobar a vixencia e uso das tres formas no galego contemporáneo: así “xeo” aparece nun número de “A Nosa Terra” en 1916, na obra “Bebedeira” (1934) de F. Delgado Gurriarán, nas de Ánxel Fole: “Á lus do candil” (1953) e “Terra brava” (1955) ou en “Xente ao Lonxe” de Blanco-Amor en 1972; “xío” na “Tecedeira de Bonaval” (1895) de López Ferreiro, en “Esclavitú” (1906) de Lugris Freire, en “Abrente” (1922) de Victoriano Taibo ou mesmo en “Salterio de Fingoy” (1961) de Carballo Calero; e “xelo” en “A mitra de ferro ardente” (1894) de G. Salinas Rodríguez, “Fume de palla” (1909) de Alfredo Fernández, “Follas ao vento” (1919) de Florencio Vaamonde ou “A morte de Lord Staüler” (1929) de Álvaro de las Casas. Parece evidente que o “Glosario de Voces Galegas de Hoxe” (USC, Verba, anexo 27, 1985) do profesor Constantino García González, que recolle como vivas as formas “xío”, en cinco localidades, e “xeo” en dúas, non inventa ren.

            E se tamén consultamos o ALGa (Atlas Lingüístico de Galicia, vol. IV, 2003) no mapa 101a adicado ao concepto “xeo” vemos que o castelanismo “hielo/helo” é a forma máis usada de maneira esmagadora contra seis puntos onde se recolle “xelo”, no sur de Pontevedra e de Ourense, na costa galego-asturiana e no Berzo galegofalante; tres onde se documenta “xío”, no sur de Lugo e da Cruña e no NO de Ourense; e dous onde se testemuña “xeo”, no sur de Lugo e no interior do galego-asturiano. Como pasou con tantas outras palabras, tal que a duplicidade “escoba/vasoira”, o “xeo/xío/xelo” galego e natural foi substituído polo moderno “hielo/helo” castelán e fabricado. Mais como non había fabricación posíbel pró fenómeno da “xeada/xiada”, este seguíu conservando a súa denominación galega, segundo comprobamos no mapa 98 adicado a este concepto, onde a forma “xiada” predomina en Pontevedra, a maior parte da Cruña e no oeste de Ourense; “xeada” domina en Lugo, NE da Cruña, maior parte de Ourense e no galego berciano e seabrés; “xelada” é forma característica do galego-asturiano, aínda que tamén aparece nun punto do sur do Berzo galegofalante; e “xada” é unha forma que soamente aparece nun punto do sur da Seabra galegofalante. E o verbo que dá orixe á “xeada/xiada/xelada/xada” non pode ser outro que “xear” –mapa 100–, que cobre a totalidade do galego agás o galego-asturiano que usa “xelar”, tamén forma do punto do sur do Berzo galegofalante que tamén usa “xelada”. Na forma verbal a pronuncia do “e” pode ser tan pechada que se converta nun “i”, polo que “xiar” se comporta como forma alófona de “xear” en calquera punto de Galiza.

            Parece razoábel pensar que á hora de seleccionar as formas estándares do trío “xeo/xear/xeada” (< lat. gelu/gelare) a RAG considerou lóxico primar a existencia dunha coherencia morfolóxica entre as tres palabras da mesma familia por diante de escoller simplemente as formas máis usadas, que darían como resultado: “xelo/xear/xiada” (“xelo” por ser a forma propia que aparece recollida en máis puntos, “xear” por ser a forma que permite unha pronuncia pechada “xiar” que non se daría ao contrario e “xiada” por ser a forma máis usada no oeste de Galiza, a que conta con máis falantes).

            Ende ben, o noso idioma é unha lingua ben documentada dende hai varios séculos e o galego estándar debe escoller, en ocasións, entre varias formas aquela que unifique o noso idioma, como fan o resto de idiomas normalizados, con maior ou menor acerto segundo opinións. O triste é que a falacia das “palabras inventadas” tamén se divulgue dende supostos blogues de apoio ao galego.

miércoles, 13 de noviembre de 2019

Sobor de codias, cortizas e cascas


Non é infrecuente atopar textos onde a palabra “cortiza”, seguindo o nefasto modelo do castelán, se usa pra conceptos que teñen as súas propias denominacións na nosa lingua.

            O castelán “corteza” é unha palabra con varias acepcións, onde sempre subxace o concepto de “capa superficial de algo”, así: corteza de limón, corteza del pan, corteza del queso, corteza terrestre, corteza del árbol, corteza cerebral, corteza renal etc.

            Mais o mesmo étimo latino “corticea” do que procede o vocábulo castelán “corteza” deu lugar no noso idioma a “cortiza”, que denomina a “casca da sobreira” (Quercus suber), árbore que por este motivo tamén recibe os nomes de “corticeira” ou “corticeiro”. E por extensión ás veces tamén se utiliza esta palabra pra denominar calquera obxecto feito con esa materia, coma as “boias” das redes ou as “rollas” das botellas. Curiosamente pra este concepto o castelán usa “corcho”, palabra, á que lle dan unha orixe mozárabe, inexistente en galego pro si en portugués como sinónima de “colmea, cortizo ou trobo” e pra denominar un “vaso de cortiza” propio do Alentexo.

            Pró concepto de “capa externa e dura” de certos alimentos como o pan ou o queixo usamos a palabra “codia”, que tamén, por extensión, se emprega pra denominar a capa sólida exterior da Terra: “codia terrestre”.

Pra denominar a “capa externa” que cobre cousas como sementes, ovos, froitas e mesmo crustáceos usamos “casca”. Mais prá “casca das froitas” temos tamén varios sinónimos: cacha, carapa, carapela, monda, para, paraza, pel, pela, peladura, peleca, pelica, plana e tona; e prá “casca das árbores” dúas opcións máis: paraza e tona.

E pra designar a capa externa dun órgano anatómico usamos o cultismo “córtex”, así: “córtex renal” ou “córtex cerebral”. O portugués tamén admite a variante “córtice”, < do latín: corticis, aínda que prefira a primeira, mentres que o castelán admite tamén a forma “corteza” (Ex.: córtex renal ou corteza renal) que prefire no caso de “corteza cerebral”.

            Xa que logo, o castelán “corteza” e o galego “cortiza”, aínda que procedentes do mesmo étimo, denominan conceptos diferentes. A súa semellanza fai que se convertan nun exemplo claro de “falsos amigos”, algo que convén coidar á hora de pasar dunha lingua a outra, sobre todo, cando son idiomas tan próximos.

            Isto demostra que empregarmos as palabras con mesmos étimos do castelán e o galego, aínda que teña unha equivalencia abundante, non é sempre posíbel, dando lugar a un galego castelanizado que apenas conserva a súa esencia, un arremedo ignorante semellante ao “castrapo” pro en versión galega.

jueves, 17 de octubre de 2019

As preposicións excluíntes


O dicionario da RAG recolle unha manchea de sinónimos da preposición AGÁS, unhas tratadas como iguais: BARDANTE, CATAR, EXCEPTO, FÓRA, MENOS, QUITADO, QUITANDO e SALVANTE; e outras que remiten a ela como forma principal: AGA, SACADO, SACANDO, SALVO e TIRANTE. Todas equivalentes ás locucións preposicionais: A EXCEPCIÓN DE e CON EXCEPCIÓN DE. E todos, preposicións e locucións, co significado de “excluír o concepto que se expresa na frase”.
            Comparando as súas correspondencias cos idiomas máis próximos, non semella que o resto de linguas da nosa área goce dunha riqueza sinonímica coma a nosa.

            Así en portugués EXCETO e os seus sinónimos AFORA, MENOS, SALVANTE, SALVO, TIRANTE e SENÃO e a locución preposicional A EXCEPÇÃO DE.
            En castelá EXCEPTO e os seus sinónimos MENOS, SALVO e EXCEPTUADO/EXCEPTUANDO e mailas locucións preposicionais: APARTE DE, A EXCEPCIÓN DE, CON LA EXCEPCIÓN DE e FUERA DE.
            En aragonés ESZEUTO xunto a locución FUERAS DE.
            En catalán EXCEPTE e os seus sinónimos FÓRA DE, LLEVAT (DE), MENYS, TRET (DE) e maila locución preposicional A EXCEPCIÓ DE.
            En occitano EXCEPTAT e os sinónimos e locucións FÒRA, FRANC, LEVAT (DE), PART e A PART DE e SONQUE (aranés).
            En italiano ECCETTO e os seus sinónimos ESCLUSO, SALVO e TRANNE e mailas locucións ALL’INFUORI DI e FATTA ECCEZIONE PER.
            En francés EXCEPTÉ e os seus sinónimos FORS, HORMIS e SAUF e a locución À L’EXCEPTION DE.
            E en inglés EXCEPT (FOR) e os seus sinónimos APART FROM e SAVE (FOR) e a locución, moi formal, WITH THE EXCEPTION OF.
            Mais non en asturiano, que ten MENOS, SACANTES(S) e QUITANTE.
            Nin en mirandés, que usa SALBO e TIRANTE.

            Porén, como se pode comprobar en case tódalas linguas a palabra principal é a descendente do latín EXCEPTUM. Cousa que non ocorre na nosa lingua, ou non debería, dada a gran variedade de sinónimos que posúe. O actual uso excesivo de “excepto”, e en menor medida de “menos” e “salvo” e as locucións “a excepción de” e “con excepción de”, non é máis que unha nova mostra da inxente castelanización léxica do galego contemporáneo, pois o seu éxito só se debe a coincidir coas formas castelás, xa que logo evitémolo botando man de tódalas nosas exclusivas formas patrimoniais. Ex.:
Todos estaban de acordo bardante dalgúns/bardante algúns; prohibido o estacionamento catar os vehículos oficiais; críano todos agás/aga ti; trouxen os libros todos tirante os teus; sacado/sacando tres, os demais aprobaron; son morenos salvante o pequeno que é louro; fóra o teu texto lin todo; viven na Cruña quitado/quitando o máis vello.

domingo, 7 de julio de 2019

O rotacismo no galego


A mudanza da consoante L polo R é coñecida como “rotacismo”, que designa en realidade o troco de calquera consoante polo R, sendo un fenómeno moi característico do galego popular na adaptación dos grupos latinos cultos: BL+vogal, CL+vogal, FL+vogal, GL+vogal e PL+vogal, que quedou ben recollido nos textos modernos ata finais do século XX, denantes da consolidación do galego estándar, que rexeita tal fenómeno, considerado vulgar, agás no léxico patrimonial.

            Tamén existe rotacismo no troco do S implosivo polo R cando precede a consoante sonora (/b/, /d/, /g/, /m/, /n/, /l/, /ll/), sobre todo, ou o fonema fricativo labiodental (F), o fricativo interdental (Z/C) e mesmo o africado linguopalatal /CH/, tanto en posición interior de palabra coma por fonética sintáctica, fenómeno coloquial que apenas tivo representación na escrita. Ex.: ercindir (escindir), lerma (lesma), ar vacar brancas e ar negras, or díar dar festas , etc.

            Con todo, o primeiro é un fenómeno que forma parte da nosa lingua dende os mesmos inicios dela, pois os exemplos deste tipo de rotacismo son abundantes nos textos medievais e constitúe unha diferenciación fundamental dunha parte substancial do noso léxico patrimonial na adaptación dos semicultismos fronte ao castelán, así (ex.: gl/es): branco/blanco, brando/blando, cravo /clavo, cumprir/cumplir, dobre/doble –xunto á existencia do cultismo “duplo”–, escravo/esclavo, fraco/flaco, frauta/flauta, frecha/flecha, nobre/noble, pracer/placer, prata/plata, praza/plaza, preamar/pleamar –xunto á existencia do adxectivo patrimonial “chea” e do cultismo “plena”–, preito/pleito etc.

            E non se pode obviar que formas hoxe consideradas” vulgarismos” xa se rexistran nos textos medievais: craro/claro e craridade/claridade, crerigo/clerigo, fror-frol/flor, groria/gloria, pruma/pluma, tenpro/templo etc., demostrando que o rotacismo que deu lugar ás palabras patrimoniais anteriores ben se puidera incrementar con outras máis se a nosa tradición escrita non se vese interferida pola ortografía castelá.

            O rotacismo que se dá nestes grupos cultos: –bl–, -cl–, –fl– , –gl– e –pl– está no xenio da nosa lingua dende o inicio da mesma, polo que a fala popular se limita a axeitar a súa pronuncia espontánea a estes grupos nos cultismos: ampro (amplo), apricar (aplicar), cabre (cable), crase (clase), crausto (claustro), cremente (clemente), crero (clero), compreto (completo), contemprar (contemplar), escramar (exclamar), escruír (excluír), esprendor (esplendor), espricar (explicar), esprorar (explorar), esprotar (explotar), franela (flanela), frotar (flotar) –xunto co semicultismo “frota”–, grobo (globo), incrinar (inclinar), prácido (plácido), probrema (problema), procramar (proclamar), púbrico (público); e mesmo na adaptación de castelanismos como: promo (chumbo), o sufixo castelán –bre (–ble) etc.

            Sen a interferencia da ortografía castelá nin o modelo do portugués estándar, que influíu notabelmente na escolla discriminatoria do léxico semiculto que debía adoptar o rotacismo, seguramente o galego estándar adoptaría unha maior permisibilidade con este rotacismo semicultista e unha maior semellanza coa fala popular, única custodia da nosa pronuncia xenuína.

domingo, 28 de abril de 2019

OS NOMES DAS PARTES DO DÍA


Nunha clasificación das diferentes partes en que dividimos un día de 24h, por tanto abranxendo día e noite, segundo o noso vocabulario poderiamos comezar coa:
            Madrugada, tamén chamada “Mañá” de modo menos preciso, que é o período nocturno que vai dende a medianoite ata o
            Crepúsculo (matutino) ou Crepúsculo da mañá, tamén chamado popularmente Luscofusco ou Lusquefusque, que é a claridade leve anterior á saída do Sol, se as nubres o permiten, que precede ao
            Amencer (forma do norte da Cruña e Lugo) ou Amañecer (forma do resto de Galiza), a primeira luz do día coa saída do Sol, coas variantes dialectais de mencer e amancer prá primeira forma e ameicer no N de Asturias e amaecer no S da mesma; tamén chamado das seguintes formas: Abrente (do día) e Brente; Alba (do día), Albor ou Alborada; Clarexa; Luzada (do día); Rompente (do día) e Rompida (do día/sol); Nacida (do sol/día); cultamente: Aurora; e astronómicamente: Orto, tamén usado prá saída de calquera astro.
            Se a luz toma tons vermellos por mor das nubres avermelladas iluminadas polo sol, denomínase Rubién ou Roibén.
            Despois chega a mañá, cuxas primeiras horas reciben o nome de Mañanciña e Amencida ou Amañecida. Mais o resto é simplemente
            Mañá, dialectalmente na maior parte de Pontevedra e da Cruña: mañán, e minoritariamente na Costa da Morte e parte de Bergantiños: miñán, que de forma extensa inclúe dende o crepúsculo matutino ata o
            Mediodía, dialectalmente: mediudía, medodía (en puntos da Cruña, Lugo e Ourense), meiodía (na Guarda (PO) e Lobios (OU)), meodía (no extremo sur de Pontevedra e Lobios (OU)) ou miudía, que é cando o Sol acada o seu cénit ou punto máis alto no seu percurso a través do ceo diurno pro tamén é a denominación que damos ao momento en que o reloxo marca as 12h do total das 24h diarias.
            A partir de entón comeza a Tarde, que vai deica que desaparece todo rastro de iluminación solar, mais antes da chegada da noite a tarde recibe os nomes de
            Tardiña, Atardecer ou Atardecida, e tamén entardecer, e Serán, dialectalmente serao e serau (polo centro de Galiza), que abranxe o tempo anterior ao poñerse do sol, e que coma no abrente pode tomar tons vermellos pola mesma razón e recibir o mesmo nome de Rubién ou Roibén. A seguir chega a
Posta de Sol ou Postura de Sol, e tamén: Solpor, forma preferida polo estándar literario, e Ocaso, termo culto usado tamén pra calquera astro, que indica exactamente o momento en que desaparece o Sol do ceo dando lugar ao
Crepúsculo (vespertino) ou Crepúsculo da tarde, que é a leve luz que queda durante un pedazo trala desapación do Sol, co permiso das nubres, e que coma o “crepúsculo matutino” tamén recibe o nome popular de Luscofusco ou Lusquefusque, amais dos de: Noitiña, Anoitecer, dialectalmente anoutecer, ou Anoitecida, Bocanoite, Cerrada/Cerradiña da noite ou Cerrado da noite e Xunta da noite, denantes da
Noite ou Noitada, dialectalmente nuite (occidente da Cruña), noute (oriente de Ourense) e noutada, que comeza coa Posta de Sol e remata co Abrente,
Pro aínda que a ausencia da luz solar directa sexa plena pode haber certa luminosidade por mor do reflexo da luz solar na Lúa que recibe os nomes de Luar, Lueiro e Luzada da noite ou Luzada da Lúa.
Mais se non hai claridade lunar ningunha a noite recibe os nomes de: Noite cerrada, Noite pecha ou Noite pechada e Noite fecha ou Noite fechada.
E dentro da noite está a Medianoite, que é cando o reloxo marca as 24h, finalizando así o percurso horario dun día completo, porén astronomicamente é cando o Sol está no nadir dun punto terrestre concreto ou no punto oposto ao do seu cénit.

O portugués presenta parecidas denominacións con poucas excepcións:
O nacer do día e a súa claridade é: amanhecer, alva, alvor, alvorada, alvorecer, madrugada, crepúsculo, lusco-fusco ou lusque-fusque, dilículo [poet.] e aurora; mais tamén: antemanhã ou sobremanhã e arraiada.
O “rubién” galego é “arrebol”.
O principio da manhã tamén é “manhãzinha” pro “manhaninha” en Tras-os-Montes.
Tanto “meio-dia” coma “meia-noite” levan guión.
O final da tarde e inicio da noite é: entardecer, tardinha, lusco-fusco ou lusque-fusque, crepúsculo, anoitecer e noitinha (var: noutinha); mais tamén: sobretarde e sonoite (var: sonoute, senoite).
E a noite ten as variantes de: noitada, noute e noutada.

Por último, as principais mudanzas luminosas do día tamén teñen os seus verbos correspondentes:
Facerse de día ou comezar o día: amencer ou amañecer, coas variantes dialectais xa vistas de amancer, mencer, ameicer e amaecer; aclarar (o día), aclarear (o día), clarear (o día) ou clarexar (o día), e tamén dialectalmente esclarecer (o día); alborexar (o día) ou alborecer (o día) e alborear (o día); raiar (o día)/(o sol), abrir o día/o sol, romper o día, vir o día, nacer o día/o sol; e desescurecer. En portugués: amanhecer, alvorecer, alvorejar ou alvorar.
Caer a tarde ou escurecerse o día denantes da noite: atardecer e empardecer. En portugués: entardecer e empardecer.
E facerse de noite ou comezar a noite: anoitecer e escurecer. En portugués: anoitecer (var: anoutecer, noitecer, noutecer) e escurecer, que non é sinónimo coma en galego e significa exactamente “principiar a anoitecer”.

martes, 2 de abril de 2019

CANS, CADELOS, CUZOS E CHITOS


O latín “canis/canem” evoluíu en galego a “can”, e así mesmo na maioría das linguas romances mudou en palabras iguais ou similares: can (aragonés, tamén “cocho” e “gos”), can/cà (lombardo occ/or), can (piemontés, lígur, emiliano-romañol, véneto), cane (italiano, napolitano), cane (corso e tamén “ghjacaru”), cane/cani (sardo), cani (siciliano), cjan (friulano), chaun (romanche), câni (aromano), câine (romanés), can (occitano, var.: “chan/chen [galicismos]/chin[arpitanismo]” e tamén “gos”), chin (arpetán), chien (francés), tchén (valón), kien (picardo) etc.

O portugués “cão” non é máis cá evolución da palabra galega, única forma usada en galego-portugués, escrita: “can [maioritaria], ou cam”. Pra “can pequeno” ou “canciño” úsanse as palabras: “canicho, canito, cãozinho ou cãozito”; e pra “can grande”: “canzarrão, cãozarrão ou canaz”. No Brasil a palabra usada pró “can xove”: “cachorro” –en galego usada pra calquera cría de mamífero, especialmente se é carnívoro– desprazou a “cão” como forma xeral.

            Porén, algunhas linguas romances substituíron a forma latina por outros termos: o castelán “perro”, que provén do son “prrrr” usado polos pastores pra acirrar os cans, substituíu o antigo “can”, hoxe un sinónimo en desuso; e pra denominar un “can de tamaño pequeno” existe a palabra “gozque”, tamén de orixe onomatopeica. O asturleonés (perru) e o mirandés (perro) tamén usan esta palabra.

O catalán “gos” (pl.: gossos), tamén de orixe expresiva (“gus” ou “cus”) pra chamar o can, substituíu o antano “ca”, antigo “can” (pl.: cans), aínda hoxe de uso corrente nas Baleares, onde se utiliza “cussa” pró feminino; e usa o termo “quisso” como sinónimo na linguaxe infantil ou pra denominar un “can pequeno”.
E en aranés úsase “gosset”, sen sentido diminutivo, para “can”.

            A femia do “can” recibe o nome de “cadela”, mentres que “cadelo” refírese a un “can de tamaño pequeno”, tanto por ser dunha raza con esta característica física coma porque aínda é un cachorro. Pro no galego-asturiano úsasen “canza” e “cazurra” (esta en Castropol) como sinónimos de “cadela”. Mais o “can de tamaño pequeno por raza ou ser cachorro” tamén recibe as denominacións de “cerrulo” ou “zarrulo” e “cuzo/cuza” –que nalgúns lugares é sinónimo xeral de “can/cadela”–, polo que é totalmente innecesario o castelanismo “can faldreiro” (< perro faldero).

            Varias razas de can reciben denominacións específicas: alán (raza forte e corpulenta usada pra defender o gando ou a caza maior), galgo (raza alta e delgada usada pra cazar lebres), mastín (raza de gran tamaño e robustez usada pra gardar o gando dos lobos), podengo (raza de tamaño medio usada pra cazar coellos), sabuxo (raza de olfacto moi fino usada pra seguir rastros) etc.

            En Galiza chamamos “can de palleiro” ou “can palleirán” a unha raza robusta de tamaño medio e aspecto lobeiro usada pra gardar a facenda, por isto tamén equivale a “can gardián” ou “can de garda”; e “lobicán” ao can resultante de cruzar o lobo co can, mentres que “can lobeiro” é só o que se semella ao lobo. Tamén hai que saber que un “can vagabundo” recibe a denominación de “can sen dono”, nunca o calco castelán de “*can da rúa” (< perro callejero); que o usado como simple animal de compañía, en especial se é de raza pequena: “can ranfleiro”, e os adicados a gardar o gando: “can guto”, ”can de res“ ou simplemente “can de gando”.

            A Xunta de Galiza recoñece catro razas autóctonas: o “can de palleiro”; o “can guicho” ou “quisquelo” –palabra correspondente do “gozque” castelán segundo algúns dicionarios–, usado prá caza menor, sobre todo de coello; o “can perdigueiro galego”, especializado na caza de pluma; e o “podengo galego” usado para cazar coello, lebre ou raposo.

            Hai lugares en que o can recibe o nome de “chito”, ou “chita” se é cadela, termo utilizado pra o chamar (ex.: Ven aquí, chito!) e que por extensión tamén se usa pra o denominar. A súa orixe é similar ao castelán “chucho/-a”, que de ser a interxección empregada pra chamar o can (ex.: ¡Chuch!) pasou a ser sinónimo coloquial ou despectivo de “perro”.

            Por último, relacionadas coa verba “can” están as que fan referencia a unha manda de cans: “canzada” e “caninea”, nunca o castelanismo “*xauría”; e ao lugar onde se recollen os cans abandonados ou perdidos: “canceira”.

sábado, 2 de marzo de 2019

Pero, Pro, Peró e Mais


A conxunción “pero” ten como sinónima a “mais”, ambas indicando unha restrición ou oposición ao dito previamente, e amais a primeira presenta a variante “pro” como forma menos recomendábel no dicionario da RAG.

            Mais se consultamos nas NOMIG [Normas Ortográficas e Morfolóxicas do Idioma Galego] a explicación sobor de “pero, mais, porén” di: “No galego moderno  rexístranse as formas peró (no leste de Lugo e no galego de Asturias), pero e pro, estas dúas últimas por todas as partes dentro do dominio galego. O antigo pero (que debía de ser case sempre peró) é forma amplamente documentada no galego medieval […]. A forma peró do galego actual é a máis próxima á etimolóxica (< PER HOC); dela resulta a forma sincopada pro. A forma pero explícase por un troco do índice de perceptibilidade das dúas sílabas ao deixar de ter usos como partícula adversativa tónica. […]. Normativamente prefírese a forma plena e maioritaria pero”. E engádese a seguir: “Ademais, no galego actual teñen certo uso, sobre todo como formas literarias, as conxuncións mais e porén, de escasa presenza nos rexistros coloquiais. Estas dúas formas considéranse normativamente admisibles a carón da máis usual pero”.

            Ninguén pode discutir as afirmacións das NOMIG, o problema está nas verdades omitidas, a saber: que “pero” debe o seu espallamento á súa coincidencia coa conxunción castelá de igual uso; e que a desaparición de “mais” e “porén” coincide co esmorecemento de “mas” en castelán e o uso cun significado diferente de “por ende” (= por tanto) nesta lingua, mentres que o portugués, sen a presión do castelán, conservou perfeitamente vivas ámbalas palabras “mas” e “porém” (< pro inde).

            A respecto destes dous sinónimos do maioritario “pero” o doutor X. R. Freixeiro Mato fai unha decidida defensa do seu uso no seu libro: “Lingua de calidade” (ed. Xerais, 2009), expoñendo a máis que dubidosa galeguidade de “pero”: “Outros casos destacados de interferencia afectan algúns marcadores discursivos […]. Acho que se debe incluír entre eles o uso esmagador de pero, con grande presenza na lingua actual como fórmula dominante no ámbito da expresión adversativa. Persiste hoxe en día na lingua escrita a convivencia entre a maioritaria pero e unha relevante presenza de mais, que se converte en dominante naqueles autores que defenden posicións reintegracionistas ou que procuran unha aproximación posibilista do portugués, a optaren en ocasións pola forma mas, tamén con algunha presenza na nosa tradición escrita; a variante pro vai ficando só como caracterizadora da fala popular. Xa que a forma histórica do galego parece ser peró, de onde resulta a forma sincopada pro, a explicación máis acaída que se pode achar para o predominio actual de pero é o feito de este ser o marcador utilizado en castelán, para alén doutras explicacións que tamén poderían lexitimar a forma en galego, mais se callar non o seu uso esmagador na actualidade. […]. Como existen, pois, fundadas sospeitas de o emprego maioritario de pero ser un castelanismo no galego e como pro ten un marcado carácter popular, mais debe preferirse a pero, […]. Este pero desgaleguizador e desintegrador pode ser substituído sempre e sen ningún problema por mais e en moitos casos por porén ou no entanto, […]”.

            E o doutor Manuel Ferreiro, na súa “Gramática histórica galega” (ed. Laiovento, 1995) di sobor destas dúas conxuncións normativas: “A conxunción latina SED foi desprazada por MAGIS no latín vulgar, dando como resultado a forma mais, xeral na Idade Media, que xa convivía con pero [peró, con O aberto] (…), procedente do posclásico PER HOC, que sobrevive modernamente no galego común, con mudanza de acentuación, posibelmente por influxo do español, a carón dunha moi minoritaria pronuncia oxítona na rexión oriental (que xustifica a frecuente e xeral forma sincopada pro).

            Xa que logo, se a forma patrimonial era “peró”, tal como afirman as NOMIG e mailo estudosos do galego, e o seu resultado moderno é “pro”, por que non recuperar a forma patrimonial, aínda viva nunha parte do galego oral oriental, ou recomendar a súa forma sincopada usada no resto do galego oral, seguindo o criterio de preferir formas vivas xenuinamente galegas no lugar doutras con posíbel orixe castelá?

            Por que a RAG admite e recomenda plenamente este máis que probábel castelanismo, que sen dúbida ningunha debe a súa preponderancia de uso á súa coincidencia coa forma castelá, mentres que noutros casos similares como o da preposición “ata”, refugou correctamente o castelanismo “(h)asta/(h)astra”, único practicamente no uso oral contemporáneo (conforme amosa o mapa 353 do ALGa [Atlas Lingüístico Galego], vol. II); onde a forma estándar “ata” só se recolle nun único punto do galego berciano), e rehabilitou a forma patrimonial maioritaria na Idade Media e admite o lusismo “até” polo seu grande emprego literario?

            Coido que quen queira un galego descastelanizado debería usar, se se quer manter dentro da normativa da RAG, a forma sincopada “pro”, por ser sen dúbida ningunha unha forma enxebre, ou o seu sinónimo “mais”, lexítima conxunción galega, e amais “porén”, cando sexa posíbel, pois é unha auténtica conxunción galega recuperada pró noso estándar. Usar “pero” soamente é subir máis un chanzo cara á castelanización do noso idioma.