martes, 15 de mayo de 2018

Abondar e Abundar


Estes dous verbos onde unha vogal marca a diferenza, teñen a mesma orixe: o verbo latino “abundare” que expresaba “ser abundante ou ter en abundancia”, conservado no verbo “abundar”. Mais del xurdiu a variante “abondar” para expresar “ser suficiente”, que obviamente ten un matiz diferente. Non é igual “abunda a comida” ca “abonda a comida”, dado que na primeira frase a comida pode ser máis da necesaria pero na segunda soamente chega para cubrir a necesidade.

            Relacionados co verbo “abundar” están o substantivo “abundancia” e o adxectivo “abundante”, mentres que co verbo “abondar” están o indefinido “abondo”, o adverbio “abondo/dabondo” e o adxectivo “abondoso”, que malia proceder do verbo “abondar” é sinónimo de “abundante”. Por tanto hai unha nidia diferenza entre “abondo”, sinónimo do indefinido “bastante” ou do adxectivo “suficiente”, e “abondoso”, así poderiamos dicir: “Temos abondosos proxectos por facer e cartos abondos para realizalos”.

            Hai que sinalar que mentres o indefinido “abondo” acompaña detrás ao substantivo, o seu sinónimo “bastante” vai diante, así: “Hai bastantes patacas para o guiso”, significa o  mesmo ca: “Hai balocas abondas pró guisado”. Xa que logo, os verbos “bastar” e “abondar” son perfeitos sinónimos co único significado de: “ser suficiente”.

            O dicionario RAG non recolle substantivo ningún para expresar o concepto de “suficiencia” ou calidade do que abonda. E os anteriores que recollen o substantivo “abondamento” fano co significado de “abundancia”, tal como sucede en castelán (abundamiento) ou en portugués (avondamento).

            E isto último lévanos a ter en conta que en portugués as variantes: “abundar”, “abondar” e “avondar” son sinónimas, e tamén os substantivos: “abundância” e “avondança”, “avondamento”; os adxectivos: “abundante”, “abundoso” e “avondoso”; e os adverbios: “abundantemente” e “avondo/abondo”, “avonde/abonde”. Polo que en portugués non hai matiz ningún que diferencie ambos os verbos e palabras relacionadas, sendo perfeitamente intercambiábeis. Peculiaridade que non hai que esquecer ao ler ou escribir en galego ou en portugués.

domingo, 1 de abril de 2018

Fiestra, ventá e xanela


Coido que poucas linguas posúen tres sinónimos exactos para denominar o que o dicionario da RAG define como: “Abertura na parede para deixar entrar o aire e a luz, xeralmente cerrada con vidros”. Mais aínda que en esencia son perfeitamente permutábeis, sendo o seu uso unha mera escolla persoal, en verdade hai unhas sutís diferenzas por mor da súa orixe e implantación no galego.

            Así, o primeiro que convén saber é cal é a palabra máis patrimonial das tres, e a resposta tras consultar o TMILG (Tesouro Medieval Informatizado da Lingua Galega) é rotunda: fiestra. A palabra latina para o concepto era “fenestra”, e dela descenden as tres variantes que documentamos na Idade Media: fenestra (s. XIII), a non evoluída, fĕestra/feestra (s. XIII), a máis rexistrada no seu século, e fiestra/fyestra (s. XIV e XV), a única documentada na Baixa Idade Media e a máis frecuente nos textos conservados. Pola contra, nin “janela” nin “ventana/ventã/ventaa” se documentan no galego antigo.

            Tamén que a palabra latina usada para o concepto é a que máis descendentes, xaora, deixou nas linguas romances: fenestra (arcaísmo castelán), fenèstra (occitano), finestra (aragonés, catalán, italiano, corso), fenêtre (francés), fenèt (haitiano), fereastra (romanés), hièstra (gascón) etc.; e mesmo pasou ás linguas xermánicas: fenster (alemán), venster (neerlandés), fönster (sueco) ou fenester (arcaísmo inglés). O castelán “ventana”, derivado do lat. “ventus” e documentado xa dende a segunda metade do s. XIII, tamén pasou ao asturleonés, que ten como arcaísmos: “fenestra” e “finistra” e ao sardo “bentana”,  mercé ao período de dominio español na illa, amais de ao galego con modificación: “ventán” no galego occidental e “ventá” no central e oriental e mais estándar. Mentres que o portugués “janela”, derivado do lat. “januella”, só pasou ao galego, con adaptación fonética, “xanela”.

            Para atopar os primeiros rexistros destas dúas últimas palabras, ventá e xanela, hai que consultar o TILG (Tesouro Informatizado da Lingua Galega), o equivalente ao TMILG pero para o período moderno (do s. XVII ata hoxe), aínda que moitísimo menos exhaustivo e por tanto menos rigoroso, que nos dá os seguintes resultados:

            Ventana“ documéntase en textos dende inicios do s. XIX ata a actualidade, xa basicamente en textos que representan a fala popular e dialectal. Sendo a palabra máis utilizada para o concepto ata a metade do s. XX. Mentres que “ventá“ e ”ventán”, esta sempre menos usada ca a súa variante central e oriental, aparecen a partir da década dos 80 do s. XIX e soamente “ventá” faise máis frecuente ca a forma castelá nos textos das dúas décadas finais do s. XX e do actual, é dicir, cando se converte en forma estándar; sendo o período de 1951 a 1980 o único en que hai certa igualdade de uso entre a forma castelá e a forma estándar. Con estes datos semella evidente que “ventá/ventán” é un castelanismo adaptado, o cal foi motivo abondo para que os escritores máis preocupados por unha maior enxebreza léxica procurasen unha palabra auténticamente galega, volvendo loxicamente a ollada cara á lingua medieval.

Desta maneira as tres variantes medievais reaparecen en textos modernos a partir da derradeira década do s. XIX, nos casos de “fiestra” e “fenestra”, e a partir do século seguinte, no caso de “feestra”. Con todo, “fenestra” vai ter un certo auxe na primeira metade do s. XX para logo ir decaendo inexorabelmente ata hoxe; e “feestra” nunca pasara dun uso mínimo por parte duns cantos escritores, Aurelio Ribalta ou Vicente Risco por exemplo, nas tres primeiras décadas do s. XX para despois desaparecer; mentres que “fiestra” vai ser a variante gañadora, como xa o fora na Idade Media, competindo favorabelmente en uso literario con “fenestra” e “ventana”, na primeira metade do s. XX, e acadando a supremacía despois ata a actualidade, onde xa só compite cos outros dous sinónimos recoñecidos como estándares. Como curiosidade convén saber que “fiestra” xa aparece nun texto de Martín Sarmiento de 1746, polo que é razoábel pensar que aínda fose palabra usada na altura.

O caso do lusismo “xanela” é diferente, pois trátase dun empréstimo de luxo, para substituír o castelanismo “ventana/ventá” ou o arcaísmo “fiestra/fenestra”. Incorpórase á nosa lingua literaria nos inicios do s. XX e vai seguir connosco ata agora, sendo a época actual o período en que ten maior uso, aínda que sempre por debaixo dos seus sinónimos “fiestra” e “ventá”.

Dado que o estándar acepta as tres palabras, non parece má opción a súa utilización, aínda que convén lembrar os matices que acompañan a cada sinónimo: “ventá” como forma popular, “fiestra” como forma culta e patrimonial e “xanela” como cultismo estrito. Aínda que quizais co tempo tamén mude a percepción que temos delas.

miércoles, 21 de febrero de 2018

Óleo e aceite

En orixe ambos os termos denominaban o mesmo concepto: a substancia graxa extraída da oliva, e por extensión calquera outra substancia parecida. Mais os antigos sinónimos teñen diferentes procedencias: “óleo” do latín “oleum” e “aceite” do árabe “az-zait”. Con todo, a primeira podería ser un cultismo medieval, dado que o vocábulo latino deixou como formas patrimoniais máis usadas: “olio” e “oyo”; e a segunda entrou no galego medieval e tivo tanto suceso que na práctica substituíu a palabra romance como forma xeral para o concepto.

            A RAG diferencia claramente o uso de ambas as palabras, empregando o xenérico “aceite” para toda substancia graxa insolúbel na auga de calquera orixe” e aplicando o específico “óleo” soamente ao aceite usado na pintura e ao consagrado para a liturxia cristiá. Non obstante, a nosa lingua irmá portuguesa actúa xustamente ao revés, utilizando como forma xeral “óleo”, tanto para calquera tipo de aceite coma para o usado en pintura ou na liturxia cristiá, e deixando “azeite” estritamente para denominar o extraído da oliva, ou “azeitona” en portugués. Polo que cando se usa para denominar outro “azeite” con outra orixe, esta debe ser especificada: azeite de palma (mais tamén: óleo de palma).

            Eu coidaba, erradamente, que a supremacía do arabismo sobre a forma romance se debía á contaminación semántica do castelán, dada a completa coincidencia de significados en ambos os idiomas e a manifesta discrepancia co portugués. Mais a procura de usos medievais desenganoume categóricamente. No galego medieval xa está perfeitamente documentado o maior uso de “aceite” sobre “óleo”, rexistrado só en dúas ocasións nos s. XIV e s. XV (de trjgo, vyño et de oleo – Xeral Historia) e variante minoritaria fronte a “olio/olios”, rexistrada en once ocasións: 1 no s. XIII, 4 no s. XIV e 6 no s. XV (et nõ entrã en elas senõ olio de basmo ou de mirto – Miragres de Santiago; de trjgo, de vyño, et de olio – Xeral Historia; et mesturado con olio ou con uinagre forte – Tratado de Albeitaría), e en menor medida, “oyo/oyos” con perda do –L– intervocálico, rexistrado no s. XIII en seis ocasións (sse fezesse carne e manass’oyo, a queimar oyo d’oliva nas lampadas – Cantigas de Sta. María).

            Pola contra, “aceite” rexístrase en 66 ocasións baixo diferentes formas gráficas: azeyte (21 aparicións), azeite (19), aseite/aseites (16), aceyte (4), aseyte (3), açeyte (2) e aceite (1). Ex.: de sevo, nen d’azeyte nen de teas – Cantigas de Sta. María, s. XIII; cinquaenta ssoldos para aceyte para a lampaa – testamento, s. XIV; hũa libra d’azeite – Testamento, s. XV; este emprasto mollao con azeite arredor – Tratado de Albeitaría, s. XV; et una mea de aceite para o lume – Testamento, s. XV; etc.

            Por tanto, parece evidente que o uso que describe o dicionario da RAG para “aceite” e “óleo” correspóndese non só co emprego normal na nosa lingua actual senón tamén coa práctica maioritaria na lingua medieval.

sábado, 2 de diciembre de 2017

SENTIDO, SENSO e SISO

Aínda que as tres palabras comparten algúns significados, conviría empregalas asignándolles unhas significacións máis estritas ou dominantes para que todas poidan seguir tendo uso na nosa lingua, sobre todo “senso”; pois conforme os resultados da diglosia en Galiza: “toda palabra galega que non coincide ou se parece á súa correspondente castelá tende a desaparecer”, aínda que a isto algúns lingüístas o denominan: “evolución converxente” entre a lingua dominada e a dominante nunha relación de “bilingüísmo harmónico”, e outros menos hipócritas: “substitución lingüística”, que é o que o galego leva sofrindo dende hai máis de cinco séculos.

            Tanto “senso” coma “siso” proceden do latín “sensus”, a primeira como forma culta e a segunda como evoluída, cos significados de “sentido”, mentres que este deriva do verbo “sentir”. Os derivados das tres palabras indícannos os seus significados máis importantes. Así: “sensato” e “sensatez” de “senso”; “asisado” e “sisudo” de “siso”; e “sentimento” e “sentimental” de “sentir > sentido”.

            A palabra latina deu en castelán o termo patrimonial: “seso”, cos significados actuais de “cerebro”, usado en plural “miolos” e “xuízo, bo entendemento”, mais antano tamén se usou cos de: “facultade sensitiva da alma”, “significado dunha palabra” e “ditame, opinión”. Tamén deixou descendentes en portugués: “senso” e “siso”, en francés: “sens”, en inglés: “sense”, e en italiano: “senso”.

            Tanto “senso” (Ex.: Pero abendo todo meu senso e todo meu entendemento; que vos damos eno dito senso toda aquella herdedad) coma “sentido” (Ex.: Todo adormyçido sen todo sentido; o sentido que avia en saber Amor) son palabras usadas dende a Idade Media, mais non teñen a frecuencia de rexistros ca a patrimonial “siso” (Ex.: El non era de mal siso; con todo meu siso enteyro; começou cõ pouco siso a despreçar os omes onrrados).

            Xa que logo, usemos primordialmente “siso” para indicar “bo entendemento, xuízo” (Ex.: É bo rapaz pero ten pouco siso); “senso” para “facultade de razoar, entendemento” (Ex.: Parece que perdeu o senso polo que fai) e para “maneira de entender algo” (Ex.: Convén saber en que senso o di; usou “agudo” no senso de “espelido”); e “sentido” para “facultade de sentir fisicamente algo” (Ex.: Esta perdeu o sentido do gusto), “aptitude para facer ou entender ben algo” (Ex.: Vaia sentido do humor que tes), “estado de plena consciencia” (Ex.: Co golpe varréuselle o sentido), “unha das dúas formas de percorrer unha dirección” (Ex.: O moi bruto viña en sentido contrario) e “razón de ser” (Ex.: Non ten sentido que me pidas contas por iso) para que as tres palabras por veces sinónimas poidan seguir vivas en galego.

miércoles, 1 de noviembre de 2017

ATA ou ATÉ

A preposición “ata/até” provén do árabe “hattá”, tanto na nosa lingua coma nas demais linguas hispanorromances occidentais, as orientais usan outras formas, mais ningunha procede da máis usual en latín: usque/usque ad. Así:

O castelán actual ten a forma “hasta”. Ex.: Me voy hasta Burgos. Mais a súa forma medieval era “fasta/fata”. Ex.: Vinieron fasta cien mill omnes; alli estouo la duenna fasta nueve años; del Oceano fasta la otra mar; desde que salio dAffrica fasta que y torno; del menor fasta el mayor.

O asturiano e o leonés usan tamén “hasta”, pois hoxe a forma “fasta” é puramete literaria; mais ambas as formas son admitidas pola Academia de la Llingua Asturiana. Ex.: Voi hasta Xixón. Pola contra, o mirandés adoptou a forma portuguesa “até”, coa variante: “anté”. Ex.: Bou até/anté Sendin. O asturiano tamén ten a forma “deica/dica”, procedente de “d’equí a”.

O portugués usa a forma “até”. Mais úsaa seguida da prep. “a” cando precede o artigo determinado co que contrae, sobre todo en Portugal, no resto dos casos non leva esta preposición. Ex.:, Vou até ao Porto; os românticos amavam até á morte; foi até ás duas igrejas; mais: Viajou até Paris; não chegará até Janeiro; esperei até tu vires.

Mentres que en galego se admite a forma estándar portuguesa “até” xunto coa preferida “ata”. Ex.: Vou ata/até Lugo. Tamén se usa a forma “deica”, coma en asturiano ou aragonés, mais cun senso máis restrinxido ca “ata”. Ex: Vou deica Lugo = Vou de aquí a Lugo.

Porén no aragonés a forma estándar é “dica”, procedente da expresión: “de aquí a”, coma as usadas en galego e asturiano. Ex.: Me’n boi dica Chaca (Vou ata Xaca); Ixe cambión circula dica Uesca; dica lo domingo. O termo estándar foi substituído na fala de moitos sitios polo castelanismo “hasta”, e ademais existen as variantes locais “basta” e “anda”. Nos textos medievais usábanse as formas: tro (a), entro (a) e fins (a); que enlazan o aragonés co catalán e o occitano.

O catalán utiliza “fins/fins a”, procedente do latín “fine” coa adición dun –S adverbial. Ex.: Me’n vaig fins a Girona (Vou ata Xirona). O catalán antigo tamén usou as formas “entro” e ”tro”, procedentes do latín “intro”, aínda vixentes no occitano.

E no aranés están “entò”, cun uso basicamente literario, quizais procedente do latín “intro”; e a máis frecuente: “enquia/denquia”, co senso de “de aquí a” e procedente do latín: de hinc ad. Ex.: Me’n vau enquia/denquia Vielha (Vou ata Viella). No occitano referencial usánse as formas: fins (a), d’aquí (a), entrò (a) e dusca (a).

            Historicamente a preposición agora estandarizada é a única patrimonial galega, con varias variantes, cando menos na súa escrita (ata, atá, ataa, atra, ate, até, atee), mais nos “Séculos Escuros” foi substituída pola do propia do castelán moderno “hasta”, por veces con adaptación de R epéntico: “hastra” (tamén: estra/hestra), que ten o seu antecedente na forma patrimonial medieval “atra”. Durante o período decimonónico, mercé ao ocorrido nos séculos anteriores, unicamente se usan as formas “hasta” e “hastra/astra”. Así a primeira gramática galega, a de Saco y Arce en 1868, só recolle a forma castelá con R epéntico: hastra. Mais en 1931 a gramática de M. Lugrís Freire xa recolle a forma “ata”, xunto con “hasta” e “deica”, e en 1979, na súa sétima edición, a gramática de Carballo Calero dá preferencia ao lusismo “até” e recolle como formas en uso: ata, atá, atra, fasta, fastra e astra. Hoxe o castelanismo (h)asta é practicamente a única forma da fala popular, como se pode ver no Atlas Lingüístico Galego (Vol.II: Morfoloxía non Verbal), onde a finais do século pasado dominaba claramente en todo o territorio, fóra dalgúns puntos, maiormente na provincia da Coruña onde aparece a forma con R epéntico: (h)astra; e tres puntos coas variantes do castelanismo: esta, estra e a arcaica ata, esta última no Berzo, xa preto da raia co leonés. Esta preposición castelá, aínda que rexeitada pola normativa estándar galega, é asumida plenamente, non obstante, pola normativa do “gallego-asturiano” da Academia de la Llingua Asturiana.

            Entre as formas usadas durante a Idade Media destaca claramente unha sobre as demais: ata. Consultando o TMILG (Tesouro Medieval Informatizado da Lingua Galega) comprobamos o númerode rexistros das diferentes formas e variantes escritas. Se as ordenamos dende a que ten o menor número de rexistros ata a que ten o maior quedan desta maneira:

Forma ATA: aata (1), atá (24), ataa (96) e ata (1981). Non soamente é a que máis veces se rexistra, senón que tamén é a única que o fai dende o s.XII (atá) ata o s.XVI (ata). Ademais, “ata” tamén supera en rexistros as demais formas durante os s.XIII (588), XIV (945) e XV (446), sendo só menos usada no castelanizado s.XVI fronte ao castealismo “fasta”. Fronte á variante “atá”, que é moi minoritaria; Ex.: Que a sençades ben atá o cuu; e a variante “ataa”, que se atopa fundamentalmente no “Tratado de Albeitaría”, Ex.: Gardem a chaga dagoa ataa que seia soldada; “ata” aparece en moitos e moi diferentes textos, Ex.: Non pode entrar na egreja ata que sse confessou.

Forma ATRA: atroen (1), atro (3), troes (3), tro (5), atroes (10) e atra (22). Todas as variantes son do s.XIII, fóra de dous rexistros de “atra” no s.XIV; polo que esta forma con R epéntico xa desapareceu probabelmente no s.XIV. Ex.: Seia maldito atra sitima geeraçon; faran in esse mosteyro d Orseyra atroes a fim.

Forma ATÉ: atee (1), ates (1), tee (2), até (5), atees (7) e ate (12). Esta forma estándar portuguesa, hoxe admitida como estándar galega xunto con “ata”, é con diferenza a menos rexistrada, principalmente nos s.XIII e XIV, nos textos antigos. Curiosamente as variantes “ate” e “atees” rexístranse máis veces que a forma estándar portuguesa. Ex.: Todo segundo que llas foron gardadas atees aquí; e a estrela os guyou ate ena terra dos judeus.

Forma FASTA/HASTA: fata (1), hasta (8), asta (31) e fasta (571). O castelanismo medieval “fasta” xa se rexistra dende o s.XIII, pero maioritariamente nuns textos moi concretos: os Foros de Castelo Rodrigo (s.XIII), Ex.: E ho termino fasta tercer dia; e a Historia Troiana (s.XIV), Ex.: Des que Rroma foy feyta fasta que Ihesu Christo nasçeu. Pertencendo a maioría dos seus rexistros ao s.XV (362) e ao s.XVI (16). Mentres que a forma moderna “(ha)sta” se rexistran maioritariamente no s.XV (26 sen H e 8 con H) en textos moi castelanizados. Ex.: Comenzan encima da vila asta o outeiro; asi de una como en otra asta a postrimera; outras mandas que fece hasta este presente dia. As formas con R epéntico non se rexistran nos textos antigos.

            Semella evidente segundo os datos que a preferencia do estándar académico pola forma “ata” está plenamente xustificada pola súa difusión no galego medieval, mentres que a inclusión da forma “até” soamente se xustifica por ser a propia do portugués, como concesión ao movemento reintegracionista.

            Convén non esquecer que a preposición “deica”, xurdida da frase: “de eiquí a”, como se ve na súa orixe indica un punto de partida implícito (aquí e agora –por ampliación semántica–), xa que logo, non pode ser usada como sinónima de “ata/até” e si en todas as ocasións en que esa idea de “dende aquí” ou “dende agora” estea presente. Ex.: Deica logo!; deica a Compostela hai uns 50 quilómetros; sabes que deica o vindeiro luns é unha semana; é a miña decisión deica sempre etc.

sábado, 23 de septiembre de 2017

De illas e insuas

Segundo o dicionario da RAG, unha illa é “unha porción de terra rodeada de auga por todas as partes”, mentres que unha insua é “unha pequena illa nun río”, xa que logo, no galego estándar hai diferenza semántica entre ambas as palabras, xa que unha insua é sempre unha illa pero non o contrario. Mais en realidade non sempre foi así.

            Se procuramos a palabra principal: illa, e as súas variantes posíbeis, no TMILG (Tesouro Medieval Informatizado da Lingua Galega), non atoparemos ningún rexistro, é dicir, o galego medieval descoñecía esta palabra; lóxico, xa que se trata dun lusismo contemporáneo, posibelmente entrado no galego literario do s.XX, para substituír o castelanismo “isla” no galego popular, que desprazou na lingua falada case totalmente o termo patrimonial descendente do latín “insula”: > insua/insoa.

            Mais se procuramos a segunda: insua, coas súas variantes posíbeis, comprobamos que este era o único termo para designar “unha porción de terra rodeada de auga por todas as partes”, aparecendo tanto na lírica coma na prosa notarial, literaria ou relixiosa, así: ynsoa/ýnsoa/ynsõa rexístrase 34 veces entre o s.XIV e o s.XV, sobre todo como apelido e topónimo, mais tamén aparece como substantivo (Ex.: noso moyno da Pereyra con sua ynsoa por hu ven o agoa...; conquereu aquela gente tã brava da ynsoa de Ponço...); insoa/ínsoa rexístrase 17 veces, dende o s.XIII ao s.XV, tamén como apelido e topónimo maioritariamente pero sen descoñecer o seu uso como substantivo (Ex.: Lançaroth quando estava na insoa da Lidiça); inssoa rexístrase 7 veces do s.XIII ao s.XIV e maioritariamente como apelido e topónimo pero tamén como substantivo (Ex.: Cezilla é hua inssoa de mar rica e viçosa); jnsoa rexístrase 4 veces no s.XIV como substantivo (Ex.: trouxo da jnsoa de Bardom dez naves...); insua/ínsua rexístrase 5 veces nos s.XIV e XV como apelido e topónimo; e ynsua 1 vez no s.XIV como apelido. Como se ve a forma “insoa” é claramente maioritaria fronte a “insua”, mais esta é a única que chega ata a nosa época como topónimo, apelido e substantivo.

            Se tamén procuramos a palabra: isla e as súas posíbeis variantes, vemos que xa se rexistra unha vez como “jsla” no s.XIII (Ex.: et meteuse ena jsla do mar) e 34 como “ysla”, unha vez no s.XIII na “Crónica Xeral e Crónica de Castela” e o resto no s.XIV, basicamente na “Xeral Historia” (1300-30) e, sobre todo, na “Historia Troiana” (1350-99) (Ex.: et ajnda foy rrey desta meesma ysla de Creta). Mais parece evidente que se trata dun castelanismo porque aparece nuns textos moi concretos, traducións de versións castelás, e non aparece como topónimo nin como apelido no territorio galego-portugués.

            Mentres que o topónimo “Insua”, denomina en Galiza cinco parroquias e 19 lugares; co artigo en singular: “A Insua”, unha parroquia e 24 lugares; e co artigo en plural: “As Insuas”, dous lugares. Nin “Isla” nin “Illa” aparecen como nomes de poboación ningunha da nosa terra. Ademais, “insua” tamén é topónimo portugués, aínda que parece que menos abundantemente ca entre nós, así hai unha freguesía do concelho de Penalva do Castelo, distrito de Viseu, con este nome.

            Porén, como a palabra foi desprazada, tanto polo estranxeirismo “ilha” en Portugal coma polo castelanismo “isla” en Galiza, existen algúns casos de tautoponimia, ou toponimia en que se repite o mesmo concepto pola perda de significado dunha das palabras (Ex.: Era val d’Aran = o val de Val), en ambos os países, como: “Ilha Ínsua”, pequena insua na foz do Miño cun forte ocupando case a súa enteira superficie, pertencente ao concelho de Caminha; “Illa Penedo da Insua”, preto de Ribadeo; e “Illa da Insua da Area”, illote na Ría de Viveiro. E mesmo algún caso de vixencia do seu significado como en “A Insua Bela”, pequena illa ao norte da illa de Sálvora.

            Curiosamente “insua” procede do latín culto “insula”, mentres que no latín popular “isula”está a orixe da maior parte das denominacións romances: “isula” en corso, “isola” en italiano, “isla” en castelán, “islla” en asturiano, “illa/ilha” en catalán e occitano, e “île” en francés; soamente o romanés conserva a forma orixinal: “insula”.

            A actual forma estándar galega procede do portugués: “ilha”, á súa vez tomado do catalán/occitano. E é no portugués onde máis derivados xerou este neoloxismo: o verbo “ilhar” (aínda que se prefere o galicismo “isolar” (< isoler) para o mesmo concepto, que á súa vez xerou os derivados: isolação ou isolamento e isolacionismo); os substantivos “ilhota”, “ilhote”, “ilheta” e “ilhéu” (todos sinónimos do concepto “illa pequena” pero con máis uso o primeiro); e os adxectivos e substantivos “ilhéu” (m) e “ilhoa” (f) para indicar: relativo a ilha e natural de uma ilha. Pola contra, o galego só xerou o verbo “illar” (= separar de todo algo do resto), cos seus derivados: illamento, illante, illador, illábel etc., e o substantivo “illote” (= illa pequena). Como adxectivo ou substantivo referente a illa usamos o cultismo “insular”, tamén existente en portugués como adxectivo, pero ademais úsase como verbo co concepto de “transformar en illa”.

            Por último, hai illotes no mar que máis ca pequenas illas son rochas ou unha morea de rochas. Cando é alta e sobresae moito, mesmo na preamar, recibe o nome de: farallón, do italiano “faraglione”, mais en portugués a segunda vogal mudou dando: farelhão ou farilhão; mais se non destaca moito, por veces só cando baixa o mar, e está preto da costa, denomínase: con; e se está á flor da auga ou somerxida a pouca profundidade, sendo moi perigosa para os barcos, chámase: escollo.

sábado, 8 de julio de 2017

GOLFIÑOS ou DELFÍNS

Comeza a ser frecuente atopar en textos a palabra “delfín” para se referir de forma xenérica aos cetáceos de pequeno tamaño da familia dos delfínidos e doutras familias con aspecto parecido que non se observan nas nosas costas.

            A razón deste feito está en que este vocábulo figura no dicionario RAG, xunto co seu sinónimo: golfiño; mais a entrada deste remite ao primeiro como forma preferente. Emporiso, “delfín” é un claro castelanismo que esta a desprazar a forma patrimonial. Constitúe o que se chama un “préstamo de luxo”, dado que entra no galego para denominar un concepto que xa ten unha denominación autóctone; é dicir, chega para substituír a palabra galega. Por veces, teño as miñas dúbidas sobre o labor a prol do galego que fai a RAG.
            O Gran Dicionario Xerais da Lingua recolle ambas as formas como sinónimas, e “golfín” remitindo a “golfiño”.

            No seu traballo sobre a “Nomenclatura de la Flora y Fauna marítimas de Galicia” (vol.II, Verba, Anexo 19. 1983, USC), a profesora Ríos Panisse recolle como denominación de “Delphinus delphis” as palabras: “golfiño” (en 4 localidades), “golfín” (en 4 localidades) e “delfín” (en 3 localidades). Visto que as dúas primeiras formas son variantes da mesma palabra, é evidente que a forma patrimonial aínda era máis usada a finais do s. XX ca a foránea; mais se hoxe se fixer outra enquisa lingüística sobre a fauna marítima seica o resultado sería, ende mal, moi outro. Nótese que naquel mesmo traballo xa se recollía o castelanismo “ballena” como única forma viva de denominar os grandes cetáceos.

            “Golfiño” é a evolución galego-portuguesa do latín “delphinus”> dolphinus > golfiño/golfín, con interferencia da palabra “golfo”, dado a competencia que estas especies teñen cos mariñeiros e os estragos que fan nas redes. O portugués usa “golfinho” como forma estándar, aínda que tamén admite “delfim”, que indica como pouco usado.
É palabra que aparece rexistrada no vocabulario de Juan Manuel pintos Villar (1865), e logo nos principais dicionarios do s. XX: o de L. Carré Alvarellos (1951), o de E. Rodríguez González (1958-61) e o de X.L. Franco Grande (1972), neste último como sinónimo de “arroaz”.
            E “golfín” aparece tamén en Martín Sarmiento, e posteriormente nos dicionarios de E. Rodríguez González e X.L. Franco Grande, remitindo a “arroaz”.

Namentres que “delfín” non é considerada voz galega por Martín Sarmiento (1746-55), que di: “El delfín se llama golfín en el Océano septentrional de España, y en el meridional toniña”. E soamente é recollido polo dicionario de E. Rodríguez González.      
     
            Se “golfiño” é a denominación galega para os delfínidos pequenos de fociño longo, os de fociño breve ou sen fociño reciben o nome xeral de “arroaz”, aínda que a especie máis popular, Tursiops truncatus, reciba os nomes de “boto” (na costa norte) e “bufa” (na costa sur) principalmente.
            O dicionario RAG dá preferencia á palabra “arroaz” para esta denominar esta especie, mais recolle “boto” e “bufa” como sinónimos da mesma, e por extensión como sinónimo de “delfín”. Confusión que xa se recolle en textos e dicionarios anteriores, así en Martín Sarmiento: “En las costas de Galicia llámase el delfín arroaz”; e en E. Rodríguez González: “Arroaz – Cetáceo frecuente en los mares de Galicia, conocido también con los nombres de Golfiño e Golfín, […]” e así mesmo recolle as variantes: arroás e arruaz.
            As formas galegas para a especie tamén foron recollidas pola lexicografía histórica, así Martín Sarmiento define o boto como “menor y distinto que el delfín” e que “boto, o voto, es especie de delfín. A este aplican algunos el latín tursio, onis”; e Aníbal Otero Álvarez (1959) recolle o vocábulo como usado na Pobra do Caramiñal. Mentres que bufa é definida por Martín Sarmiento como “menor y distinto que boto” e aparece nos dicionarios de X.L. Franco Grande e L. Carré Alvarellos.

            Se ben é certo que o cultismo, máis ou menos adaptado, é a denominación dominante nos demais idiomas occidentais: dolphin (inglés), dauphin (francés), delfino (italiano), dofí (catalán), delfin (alemán), dolfijn (neerlandés) etc.; non hai razón ningunha para que este castelanismo, dado que na nosa lingua entra como tal e non como cultismo, substitúa a nosa forma patrimonial.

            Ende ben, os principais libros que tratan sobre os nosos cetáceos obtaron pola denominación autóctone:

            A Guía dos Mamíferos de Galicia (Baía Edicións, 2007) usa “golfiño” como forma xeral e para dúas especies concretas: golfiño común (Delphinus delphis) e golfiño riscado (Stenella coeruleoalba); mentres que usa “arroaz” para tres especies: arroaz real (Tursiops truncatus), arroaz boto (Grampus griseus) e arroaz pinto (Lagenorhynchus acutus).
            Esta guía segue as denominacións propostas pola anterior e clásica monografía: Cetáceos, focas e tartarugas mariñas das costas ibéricas (SGHN e Xunta de Galicia, 1989).

            E a máis recente obra de nomenclatura galega de cetáceos: Os nomes galegos dos cetáceos (A Chave, 2016), dá clara preferencia a “golfiño”, usado como denominación xeral dos delfínidos, sobre “delfín”, só recollido como forma secundaria no xénero Delphinus, e “arroaz”, usado só para as especies do xénero Tursiops. Curiosamente “boto” é utilizado para especies suramericanas dos xéneros Sotalia e Inia e como forma secundaria do “grampo” (Grampus griseus): “arroaz boto”.