domingo, 7 de julio de 2019

O rotacismo no galego


A mudanza da consoante L polo R é coñecida como “rotacismo”, que designa en realidade o troco de calquera consoante polo R, sendo un fenómeno moi característico do galego popular na adaptación dos grupos latinos cultos: BL+vogal, CL+vogal, FL+vogal, GL+vogal e PL+vogal, que quedou ben recollido nos textos modernos ata finais do século XX, denantes da consolidación do galego estándar, que rexeita tal fenómeno, considerado vulgar, agás no léxico patrimonial.

            Tamén existe rotacismo no troco do S implosivo polo R cando precede a consoante sonora (/b/, /d/, /g/, /m/, /n/, /l/, /ll/), sobre todo, ou o fonema fricativo labiodental (F), o fricativo interdental (Z/C) e mesmo o africado linguopalatal /CH/, tanto en posición interior de palabra coma por fonética sintáctica, fenómeno coloquial que apenas tivo representación na escrita. Ex.: ercindir (escindir), lerma (lesma), ar vacar brancas e ar negras, or díar dar festas , etc.

            Con todo, o primeiro é un fenómeno que forma parte da nosa lingua dende os mesmos inicios dela, pois os exemplos deste tipo de rotacismo son abundantes nos textos medievais e constitúe unha diferenciación fundamental dunha parte substancial do noso léxico patrimonial na adaptación dos semicultismos fronte ao castelán, así (ex.: gl/es): branco/blanco, brando/blando, cravo /clavo, cumprir/cumplir, dobre/doble –xunto á existencia do cultismo “duplo”–, escravo/esclavo, fraco/flaco, frauta/flauta, frecha/flecha, nobre/noble, pracer/placer, prata/plata, praza/plaza, preamar/pleamar –xunto á existencia do adxectivo patrimonial “chea” e do cultismo “plena”–, preito/pleito etc.

            E non se pode obviar que formas hoxe consideradas” vulgarismos” xa se rexistran nos textos medievais: craro/claro e craridade/claridade, crerigo/clerigo, fror-frol/flor, groria/gloria, pruma/pluma, tenpro/templo etc., demostrando que o rotacismo que deu lugar ás palabras patrimoniais anteriores ben se puidera incrementar con outras máis se a nosa tradición escrita non se vese interferida pola ortografía castelá.

            O rotacismo que se dá nestes grupos cultos: –bl–, -cl–, –fl– , –gl– e –pl– está no xenio da nosa lingua dende o inicio da mesma, polo que a fala popular se limita a axeitar a súa pronuncia espontánea a estes grupos nos cultismos: ampro (amplo), apricar (aplicar), cabre (cable), crase (clase), crausto (claustro), cremente (clemente), crero (clero), compreto (completo), contemprar (contemplar), escramar (exclamar), escruír (excluír), esprendor (esplendor), espricar (explicar), esprorar (explorar), esprotar (explotar), franela (flanela), frotar (flotar) –xunto co semicultismo “frota”–, grobo (globo), incrinar (inclinar), prácido (plácido), probrema (problema), procramar (proclamar), púbrico (público); e mesmo na adaptación de castelanismos como: promo (chumbo), o sufixo castelán –bre (–ble) etc.

            Sen a interferencia da ortografía castelá nin o modelo do portugués estándar, que influíu notabelmente na escolla discriminatoria do léxico semiculto que debía adoptar o rotacismo, seguramente o galego estándar adoptaría unha maior permisibilidade con este rotacismo semicultista e unha maior semellanza coa fala popular, única custodia da nosa pronuncia xenuína.

domingo, 28 de abril de 2019

OS NOMES DAS PARTES DO DÍA


Nunha clasificación das diferentes partes en que dividimos un día de 24h, por tanto abranxendo día e noite, segundo o noso vocabulario poderiamos comezar coa:
            Madrugada, tamén chamada “Mañá” de modo menos preciso, que é o período nocturno que vai dende a medianoite ata o
            Crepúsculo (matutino) ou Crepúsculo da mañá, tamén chamado popularmente Luscofusco ou Lusquefusque, que é a claridade leve anterior á saída do Sol, se as nubres o permiten, que precede ao
            Amencer (forma do norte da Cruña e Lugo) ou Amañecer (forma do resto de Galiza), a primeira luz do día coa saída do Sol, coas variantes dialectais de mencer e amancer prá primeira forma e ameicer no N de Asturias e amaecer no S da mesma; tamén chamado das seguintes formas: Abrente (do día) e Brente; Alba (do día), Albor ou Alborada; Clarexa; Luzada (do día); Rompente (do día) e Rompida (do día/sol); Nacida (do sol/día); cultamente: Aurora; e astronómicamente: Orto, tamén usado prá saída de calquera astro.
            Se a luz toma tons vermellos por mor das nubres avermelladas iluminadas polo sol, denomínase Rubién ou Roibén.
            Despois chega a mañá, cuxas primeiras horas reciben o nome de Mañanciña e Amencida ou Amañecida. Mais o resto é simplemente
            Mañá, dialectalmente na maior parte de Pontevedra e da Cruña: mañán, e minoritariamente na Costa da Morte e parte de Bergantiños: miñán, que de forma extensa inclúe dende o crepúsculo matutino ata o
            Mediodía, dialectalmente: mediudía, medodía (en puntos da Cruña, Lugo e Ourense), meiodía (na Guarda (PO) e Lobios (OU)), meodía (no extremo sur de Pontevedra e Lobios (OU)) ou miudía, que é cando o Sol acada o seu cénit ou punto máis alto no seu percurso a través do ceo diurno pro tamén é a denominación que damos ao momento en que o reloxo marca as 12h do total das 24h diarias.
            A partir de entón comeza a Tarde, que vai deica que desaparece todo rastro de iluminación solar, mais antes da chegada da noite a tarde recibe os nomes de
            Tardiña, Atardecer ou Atardecida, e tamén entardecer, e Serán, dialectalmente serao e serau (polo centro de Galiza), que abranxe o tempo anterior ao poñerse do sol, e que coma no abrente pode tomar tons vermellos pola mesma razón e recibir o mesmo nome de Rubién ou Roibén. A seguir chega a
Posta de Sol ou Postura de Sol, e tamén: Solpor, forma preferida polo estándar literario, e Ocaso, termo culto usado tamén pra calquera astro, que indica exactamente o momento en que desaparece o Sol do ceo dando lugar ao
Crepúsculo (vespertino) ou Crepúsculo da tarde, que é a leve luz que queda durante un pedazo trala desapación do Sol, co permiso das nubres, e que coma o “crepúsculo matutino” tamén recibe o nome popular de Luscofusco ou Lusquefusque, amais dos de: Noitiña, Anoitecer, dialectalmente anoutecer, ou Anoitecida, Bocanoite, Cerrada/Cerradiña da noite ou Cerrado da noite e Xunta da noite, denantes da
Noite ou Noitada, dialectalmente nuite (occidente da Cruña), noute (oriente de Ourense) e noutada, que comeza coa Posta de Sol e remata co Abrente,
Pro aínda que a ausencia da luz solar directa sexa plena pode haber certa luminosidade por mor do reflexo da luz solar na Lúa que recibe os nomes de Luar, Lueiro e Luzada da noite ou Luzada da Lúa.
Mais se non hai claridade lunar ningunha a noite recibe os nomes de: Noite cerrada, Noite pecha ou Noite pechada e Noite fecha ou Noite fechada.
E dentro da noite está a Medianoite, que é cando o reloxo marca as 24h, finalizando así o percurso horario dun día completo, porén astronomicamente é cando o Sol está no nadir dun punto terrestre concreto ou no punto oposto ao do seu cénit.

O portugués presenta parecidas denominacións con poucas excepcións:
O nacer do día e a súa claridade é: amanhecer, alva, alvor, alvorada, alvorecer, madrugada, crepúsculo, lusco-fusco ou lusque-fusque, dilículo [poet.] e aurora; mais tamén: antemanhã ou sobremanhã e arraiada.
O “rubién” galego é “arrebol”.
O principio da manhã tamén é “manhãzinha” pro “manhaninha” en Tras-os-Montes.
Tanto “meio-dia” coma “meia-noite” levan guión.
O final da tarde e inicio da noite é: entardecer, tardinha, lusco-fusco ou lusque-fusque, crepúsculo, anoitecer e noitinha (var: noutinha); mais tamén: sobretarde e sonoite (var: sonoute, senoite).
E a noite ten as variantes de: noitada, noute e noutada.

Por último, as principais mudanzas luminosas do día tamén teñen os seus verbos correspondentes:
Facerse de día ou comezar o día: amencer ou amañecer, coas variantes dialectais xa vistas de amancer, mencer, ameicer e amaecer; aclarar (o día), aclarear (o día), clarear (o día) ou clarexar (o día), e tamén dialectalmente esclarecer (o día); alborexar (o día) ou alborecer (o día) e alborear (o día); raiar (o día)/(o sol), abrir o día/o sol, romper o día, vir o día, nacer o día/o sol; e desescurecer. En portugués: amanhecer, alvorecer, alvorejar ou alvorar.
Caer a tarde ou escurecerse o día denantes da noite: atardecer e empardecer. En portugués: entardecer e empardecer.
E facerse de noite ou comezar a noite: anoitecer e escurecer. En portugués: anoitecer (var: anoutecer, noitecer, noutecer) e escurecer, que non é sinónimo coma en galego e significa exactamente “principiar a anoitecer”.

martes, 2 de abril de 2019

CANS, CADELOS, CUZOS E CHITOS


O latín “canis/canem” evoluíu en galego a “can”, e así mesmo na maioría das linguas romances mudou en palabras iguais ou similares: can (aragonés, tamén “cocho” e “gos”), can/cà (lombardo occ/or), can (piemontés, lígur, emiliano-romañol, véneto), cane (italiano, napolitano), cane (corso e tamén “ghjacaru”), cane/cani (sardo), cani (siciliano), cjan (friulano), chaun (romanche), câni (aromano), câine (romanés), can (occitano, var.: “chan/chen [galicismos]/chin[arpitanismo]” e tamén “gos”), chin (arpetán), chien (francés), tchén (valón), kien (picardo) etc.

O portugués “cão” non é máis cá evolución da palabra galega, única forma usada en galego-portugués, escrita: “can [maioritaria], ou cam”. Pra “can pequeno” ou “canciño” úsanse as palabras: “canicho, canito, cãozinho ou cãozito”; e pra “can grande”: “canzarrão, cãozarrão ou canaz”. No Brasil a palabra usada pró “can xove”: “cachorro” –en galego usada pra calquera cría de mamífero, especialmente se é carnívoro– desprazou a “cão” como forma xeral.

            Porén, algunhas linguas romances substituíron a forma latina por outros termos: o castelán “perro”, que provén do son “prrrr” usado polos pastores pra acirrar os cans, substituíu o antigo “can”, hoxe un sinónimo en desuso; e pra denominar un “can de tamaño pequeno” existe a palabra “gozque”, tamén de orixe onomatopeica. O asturleonés (perru) e o mirandés (perro) tamén usan esta palabra.

O catalán “gos” (pl.: gossos), tamén de orixe expresiva (“gus” ou “cus”) pra chamar o can, substituíu o antano “ca”, antigo “can” (pl.: cans), aínda hoxe de uso corrente nas Baleares, onde se utiliza “cussa” pró feminino; e usa o termo “quisso” como sinónimo na linguaxe infantil ou pra denominar un “can pequeno”.
E en aranés úsase “gosset”, sen sentido diminutivo, para “can”.

            A femia do “can” recibe o nome de “cadela”, mentres que “cadelo” refírese a un “can de tamaño pequeno”, tanto por ser dunha raza con esta característica física coma porque aínda é un cachorro. Pro no galego-asturiano úsasen “canza” e “cazurra” (esta en Castropol) como sinónimos de “cadela”. Mais o “can de tamaño pequeno por raza ou ser cachorro” tamén recibe as denominacións de “cerrulo” ou “zarrulo” e “cuzo/cuza” –que nalgúns lugares é sinónimo xeral de “can/cadela”–, polo que é totalmente innecesario o castelanismo “can faldreiro” (< perro faldero).

            Varias razas de can reciben denominacións específicas: alán (raza forte e corpulenta usada pra defender o gando ou a caza maior), galgo (raza alta e delgada usada pra cazar lebres), mastín (raza de gran tamaño e robustez usada pra gardar o gando dos lobos), podengo (raza de tamaño medio usada pra cazar coellos), sabuxo (raza de olfacto moi fino usada pra seguir rastros) etc.

            En Galiza chamamos “can de palleiro” ou “can palleirán” a unha raza robusta de tamaño medio e aspecto lobeiro usada pra gardar a facenda, por isto tamén equivale a “can gardián” ou “can de garda”; e “lobicán” ao can resultante de cruzar o lobo co can, mentres que “can lobeiro” é só o que se semella ao lobo. Tamén hai que saber que un “can vagabundo” recibe a denominación de “can sen dono”, nunca o calco castelán de “*can da rúa” (< perro callejero); que o usado como simple animal de compañía, en especial se é de raza pequena: “can ranfleiro”, e os adicados a gardar o gando: “can guto”, ”can de res“ ou simplemente “can de gando”.

            A Xunta de Galiza recoñece catro razas autóctonas: o “can de palleiro”; o “can guicho” ou “quisquelo” –palabra correspondente do “gozque” castelán segundo algúns dicionarios–, usado prá caza menor, sobre todo de coello; o “can perdigueiro galego”, especializado na caza de pluma; e o “podengo galego” usado para cazar coello, lebre ou raposo.

            Hai lugares en que o can recibe o nome de “chito”, ou “chita” se é cadela, termo utilizado pra o chamar (ex.: Ven aquí, chito!) e que por extensión tamén se usa pra o denominar. A súa orixe é similar ao castelán “chucho/-a”, que de ser a interxección empregada pra chamar o can (ex.: ¡Chuch!) pasou a ser sinónimo coloquial ou despectivo de “perro”.

            Por último, relacionadas coa verba “can” están as que fan referencia a unha manda de cans: “canzada” e “caninea”, nunca o castelanismo “*xauría”; e ao lugar onde se recollen os cans abandonados ou perdidos: “canceira”.

sábado, 2 de marzo de 2019

Pero, Pro, Peró e Mais


A conxunción “pero” ten como sinónima a “mais”, ambas indicando unha restrición ou oposición ao dito previamente, e amais a primeira presenta a variante “pro” como forma menos recomendábel no dicionario da RAG.

            Mais se consultamos nas NOMIG [Normas Ortográficas e Morfolóxicas do Idioma Galego] a explicación sobor de “pero, mais, porén” di: “No galego moderno  rexístranse as formas peró (no leste de Lugo e no galego de Asturias), pero e pro, estas dúas últimas por todas as partes dentro do dominio galego. O antigo pero (que debía de ser case sempre peró) é forma amplamente documentada no galego medieval […]. A forma peró do galego actual é a máis próxima á etimolóxica (< PER HOC); dela resulta a forma sincopada pro. A forma pero explícase por un troco do índice de perceptibilidade das dúas sílabas ao deixar de ter usos como partícula adversativa tónica. […]. Normativamente prefírese a forma plena e maioritaria pero”. E engádese a seguir: “Ademais, no galego actual teñen certo uso, sobre todo como formas literarias, as conxuncións mais e porén, de escasa presenza nos rexistros coloquiais. Estas dúas formas considéranse normativamente admisibles a carón da máis usual pero”.

            Ninguén pode discutir as afirmacións das NOMIG, o problema está nas verdades omitidas, a saber: que “pero” debe o seu espallamento á súa coincidencia coa conxunción castelá de igual uso; e que a desaparición de “mais” e “porén” coincide co esmorecemento de “mas” en castelán e o uso cun significado diferente de “por ende” (= por tanto) nesta lingua, mentres que o portugués, sen a presión do castelán, conservou perfeitamente vivas ámbalas palabras “mas” e “porém” (< pro inde).

            A respecto destes dous sinónimos do maioritario “pero” o doutor X. R. Freixeiro Mato fai unha decidida defensa do seu uso no seu libro: “Lingua de calidade” (ed. Xerais, 2009), expoñendo a máis que dubidosa galeguidade de “pero”: “Outros casos destacados de interferencia afectan algúns marcadores discursivos […]. Acho que se debe incluír entre eles o uso esmagador de pero, con grande presenza na lingua actual como fórmula dominante no ámbito da expresión adversativa. Persiste hoxe en día na lingua escrita a convivencia entre a maioritaria pero e unha relevante presenza de mais, que se converte en dominante naqueles autores que defenden posicións reintegracionistas ou que procuran unha aproximación posibilista do portugués, a optaren en ocasións pola forma mas, tamén con algunha presenza na nosa tradición escrita; a variante pro vai ficando só como caracterizadora da fala popular. Xa que a forma histórica do galego parece ser peró, de onde resulta a forma sincopada pro, a explicación máis acaída que se pode achar para o predominio actual de pero é o feito de este ser o marcador utilizado en castelán, para alén doutras explicacións que tamén poderían lexitimar a forma en galego, mais se callar non o seu uso esmagador na actualidade. […]. Como existen, pois, fundadas sospeitas de o emprego maioritario de pero ser un castelanismo no galego e como pro ten un marcado carácter popular, mais debe preferirse a pero, […]. Este pero desgaleguizador e desintegrador pode ser substituído sempre e sen ningún problema por mais e en moitos casos por porén ou no entanto, […]”.

            E o doutor Manuel Ferreiro, na súa “Gramática histórica galega” (ed. Laiovento, 1995) di sobor destas dúas conxuncións normativas: “A conxunción latina SED foi desprazada por MAGIS no latín vulgar, dando como resultado a forma mais, xeral na Idade Media, que xa convivía con pero [peró, con O aberto] (…), procedente do posclásico PER HOC, que sobrevive modernamente no galego común, con mudanza de acentuación, posibelmente por influxo do español, a carón dunha moi minoritaria pronuncia oxítona na rexión oriental (que xustifica a frecuente e xeral forma sincopada pro).

            Xa que logo, se a forma patrimonial era “peró”, tal como afirman as NOMIG e mailo estudosos do galego, e o seu resultado moderno é “pro”, por que non recuperar a forma patrimonial, aínda viva nunha parte do galego oral oriental, ou recomendar a súa forma sincopada usada no resto do galego oral, seguindo o criterio de preferir formas vivas xenuinamente galegas no lugar doutras con posíbel orixe castelá?

            Por que a RAG admite e recomenda plenamente este máis que probábel castelanismo, que sen dúbida ningunha debe a súa preponderancia de uso á súa coincidencia coa forma castelá, mentres que noutros casos similares como o da preposición “ata”, refugou correctamente o castelanismo “(h)asta/(h)astra”, único practicamente no uso oral contemporáneo (conforme amosa o mapa 353 do ALGa [Atlas Lingüístico Galego], vol. II); onde a forma estándar “ata” só se recolle nun único punto do galego berciano), e rehabilitou a forma patrimonial maioritaria na Idade Media e admite o lusismo “até” polo seu grande emprego literario?

            Coido que quen queira un galego descastelanizado debería usar, se se quer manter dentro da normativa da RAG, a forma sincopada “pro”, por ser sen dúbida ningunha unha forma enxebre, ou o seu sinónimo “mais”, lexítima conxunción galega, e amais “porén”, cando sexa posíbel, pois é unha auténtica conxunción galega recuperada pró noso estándar. Usar “pero” soamente é subir máis un chanzo cara á castelanización do noso idioma.

martes, 27 de noviembre de 2018

Palabras acabadas cos sufixos -DADE e -TADE


Estes sufixos proceden do sufixo latino “–tatis/–tatem”, que deixou descendencia en tódalas linguas romances e segue servindo para crear substantivos que indican calidade, estado ou condición. Nas linguas romances ibéricas evoluíu aos seguintes resultados maioritarios, por exemplo: latín – libertatis/libertatem > galego-portugués – liberdade, mirandés – lhibardade, asturleonés – llibertá, castelán – libertad, aragonés – libertá e catalán llibertat; e fóra da Península Ibérica: francés – liberté, occitano – libertat, italiano – libertà, siciliano – libbirtati, romanés – libertate, inglés – liberty etc. Mesmo o basco tamén adaptou este sufixo en préstamos do latín, como: borondate < voluntate. 

            O sufixo “–dade” é o resultado do sufixo latino en posición posvocálica (Ex.: brevitate > brevidade, levitatem > levidade etc.), mentres que en posición posconsonántica deu como resultado “–tade”. Ex.: difficultatem > dificultade, facultatem > facultade, maiestate > maxestade, potestatem > potestade, tempestatem > tempestade, voluntate > vontade etc. Mais tamén hai excepcións a esta regra como as palabras: libertatem > liberdade, pubertatem > puberdade etc.

            As “Normas Ortográficas e Morfolóxicas do Idioma Galego” indican no apartado dedicado a este sufixo que pode presentar tres alomorfos: –edade, –idade e consoante+dade; o primeiro fórmase sobor dos adxectivos rematados en –io: notoriedade, solidariedade, variedade etc., coas excepcións de “necidade” e “sucidade”; o segundo co resto dos adxectivos acabados en vogal ou consoante, sendo o alomorfe máis común: capacidade (< capaz), novidade (< novo), probabilidade (< probábel/probable) etc.; mentres que o terceiro soamente aparece nun pequeno número de palabras patrimoniais, que por síncope vocálica perderon a vogal precedente, orixinando que “–dade” apareza tamén en posición posconsonántica: bondade (< bonitatem), crueldade (< crudelitatem), herdade (< hereditatem) –nótese o es.: “heredad” ou o cat.: “heretat”–, igualdade (< aequalitatem), verdade (< veritatem) etc.

Se aplicamos a simplista correspondencia galego “–dade/–tade” fronte ao castelán “–dad/–tad” corremos o serio perigo de caer en moitas incorreccións, dado que a vogal ou consoante que precede a tal sufixo non sempre coincide nas dúas linguas ou mesmo o sufixo non é o mesmo. Así hai verbas castelás acabadas en “–tad” que teñen o sufixo “–dade” en galego: lealtad – lealdade, libertad – liberdade, pubertad – puberdade etc.; tamén hai moitas palabras que en castelán acaban en “–edad” pro en galego en “–idade”: brevedad – brevidade, edad – idade, enfermedad – enfermidade, humedad – humidade, levedad – levidade, mocedad – mocidade, sequedad – sequidade, soledad – soidade, vaguedad - vaguidade etc.; outras que difiren na vogal ou consoante precedente ao sufixo: ciudad – cidade, heredad – herdade, mortandad – mortaldade etc.; hai tres castelás acabadas en “–idad” que perden o I en galego: divinidad – divindade, trinidad – trindade e virginidad – virxindade; e amizade (es.: amistad) e inimizade (es.: enemistad) pertencen ao sufixo “–dade” mais perderon o D por evolución: amizdade > amizade e inimizdade > inimizade.

            E tamén non se debe esquecer que hai palabras galegas que non teñen correspondencia no castelán: parvidade, saudade, señardade etc. E castelás que non a teñen en galego: barbaridad, salvedad, vecindad etc.

A palabra amizade ten un sinónimo co mesmo étimo latino: amistade; mais a primeira é a forma patrimonial e a segunda un castelanismo aceptado pola RAG, aínda que non recomendado. Consultando o “Tesouro Medieval Informatizado da Lingua Galega” comprobamos que do suposto latín vulgar “*amicitatem” non se rexistra ningún “amizidade”, como si sucede en textos portugueses medievais, pro si “amizdade” (41 rexistros: 21 no s.XIII e 20 no s.XIV) ou “amisdade” (2 nos s.XIII e s.XIV), e a forma actual “amizade” (10 no s.XIII e 2 s.XIV), “amizades” (1 no s.XIII), “amjzade” (2 nos s. XIII e s.XIV), “amyzade” (3 no s.XIV) e “amyzades” (2 no s.XIV), cun total de 20 rexistros. Obviamente, non se rexistra ningunha forma “amiztade/amistade”, e vemos que a forma actual é minoritaria fronte á menos evoluída “amizdade”, claramente predominante no medievo. O seu antónimo é “inimizade” (< lat. vulg. *inimicitatem), sen admisión da forma castelá ou semellante; con todo, a forma medieval era: “enemizade” (2 no s.XIV), “enemyzade” (1 no s.XIV), aínda que rexistrándose xa un “enemistades” no s.XV.

            Tamén é importante sabermos que non hai exacta igualdade entre galego e portugués, malia a súa común orixe, nas verbas con estes sufixos, por exemplo en portugués acaban en –dade: dificuldade e faculdade; tamén “mortaldade” ten –N– no canto de –L–: “mortandade”, coma en castelán; e rematan co sufixo –dão, específico do portugués: brusquidão, escuridão (e tamén “escuridade”), frouxidão (preferido a “frouxidade” e ás súas variantes: “froixidão” e “froixidade”), imensidão (pro se prefire “imensidade”), levidão (pro se prefire “levidade”), sequidão, solidão, vaguidão (pro tamén “vaguidade”) etc.

Finalmente, algunhas verbas co sufixo “–dade” contan con sinónimos da mesma raíz, como: humidade – humedén, considerada esta de uso popular; modernidade – modernismo; puridade – pureza, sendo esta a máis usual con diferenza; seguridade – seguranza, sendo esta a palabra preferida polo portugués; simplicidade – simpleza etc. Pola contra, o dicionario RAG non admite “vecindade” (< vicinitatem) e si “veciñanza”, seguindo o exemplo do portugués (“vizinhança” e “vizindário” [Br.]), malia que a primeira palabra é a máis documentada no galego medieval: vezindade (1 rexistro no s.XIII), vezindades (2 nos s.XIII e s.XIV), veçindade (1 no s.XV), vesindade (2 no s.XV), “vezendades” (1 no s.XIII) e vizindade (2 no s.XIV), mentres que “vezynança” só se rexistra 2 veces no s.XIII.

viernes, 26 de octubre de 2018

A cor dos cabelos


Lendo a excelente noveliña de Stefan Zweig: “Novela de xadrez” (Irmás Cartoné, 2018), un dos personaxes, Mirko, é descrito como “rapazolo de crechas louras”, mais na páxina seguinte dísenos que ao mesmo lle cortaron “as guedellas rubias”. Dado que “louro” e “rubio” fan referencia a dúas cores de pelo diferentes, parece evidente que o castelanismo “rubio” se coou na tradución como sinónimo de “louro”. Non é a primeira vez que vexo esta falsa sinonimia, que na lingua oral é aínda máis usada.

            Se consultamos o dicionario da RAG vemos que “louro”, coa tamén aceptada variante “loiro”, é unha “cor que vai dende o castaño avermellado ata o dourado, pasando polo castaño moi claro”, mentres que “rubio”, e a súa variante “roibo” tamén aceptada, é unha “cor que vai dende o vermello ata o amarelo avermellado, pasando polo castaño avermellado”; entre medias está “roxo”, que é unha “cor dourada que pode ser tamén castaña ou amarela avermellada”.

            Se consultamos o dicionario portugués Priberam vemos que “louro/loiro” é a “cor do ouro” e “ruivo” é unha “cor entre o vermello e o amarelo”, en esencia igual ca en galego, no entanto “roxo” se corresponde co noso “morado claro ou violeta”.

            Dentro do louro está o “trigueiro”, definido pola RAG coma a “cor do trigo maduro”, é dicir, un louro de ton claro que se achega ao amarelo. Porén en portugués “trigueiro” só se emprega para definir a pel acastañada ou morena, polo que ten unha tonalidade moito máis escura.

            Con todo a maioría dos galegos teñen os cabelos castaños, morenos ou negros, aínda que estes últimos son moitísimo menos frecuentes do que se pensa. Por tanto unha cabeleira castaña é de “cor parda escura”, mais se é moi escura ou negra é “morena” ou “moura”, adxectivo este que está en desuso a favor do seu sinónimo de orixe castelá; porén se a cabeleira fose realmente escura de todo sería mellor chamarlle “negra ou preta”. Como curiosidade, durante a Idade Media tamén se chegou a usar o galicismo “brun” como sinónimo de castaño ou moreno: “os cabelos brũus” (Crónica Troiana e Miragres de Santiago).

            A variación na cor dos cabelos deu lugar ao seu uso como apelido, sempre referido ao varón, así que temos uns cantos con esa orixe, aínda que algúns tamén podían facer referencia ao ton da pel: Albo, (A)marelo, Branco, Cao, Castaño, Louro/loiro, Moreno, Mouro, Negro, Pardo, Preto, Roxo e  Rubio.

            Nótese que o apelido Cao, é dicir, o que designa un home de cabelo branco non coincide hoxe co adxectivo “cano” porque este castelanismo substituíu na fala a forma patrimonial (ant. cão) mantida como apelido e é recollido polo dicionario da RAG como estándar xunto co tamén castelanismo “cana” pra denominar un pelo que se tornou branco, cuxa forma patrimonial era “cã”. Porén, sen a presión diglósica do castelán, tanto o adxectivo coma o substantivo se manteñen no portugués: “cão/cã” e “cã”.

            Para acabar, outra curiosidade, no Brasil úsase informalmente o xentilicio “galego” para se referir a unha persoa loura, aínda que non teña ningunha orixe galega.

viernes, 7 de septiembre de 2018

Un lugar sollío ou avesedo


A importancia do sol é tal na nosa vida que temos algúns adxectivos específicos para denominar a súa maior ou menor influencia nos lugares ao ar libre. Así se dá o sol dicimos que o sitio é sollío, mais se o sol é intenso é solleiro, xa que logo ambos os adxectivos non son sinónimos porque o segundo implica un matiz de intensidade a respecto do primeiro. Porén, se non dá o sol ou dá pouco dicimos que o lugar é avesedo, forma preferida polo dicionario RAG fronte á seguinte, ou avesío, sendo neste caso adxectivos sinónimos. Tamén podemos usar para o mesmo concepto os adxectivos sombrío, forma preferida polo dicionario RAG fronte á seguinte, ou sombrizo, procedentes de sombra, o espazo escuro formado pola ausencia de luz, solar ou non, por mor da interposición dun corpo fronte á fonte de luz.

            A falta da luz solar, total ou case, dá lugar ás tebras, palabra usada case sempre en plural. E un lugar con tebras ou sen luz é un sitio tebroso ou tenebroso, forma preferida polo dicionario RAG fronte á precedente. O matiz dunha menor ou maior escuridade nun sitio dá a pertinencia de usarmos os adxectivos: avesedo, avesío, sombrío ou sombrizo, cando a escuridade non é intensa e podemos ver algo; ou os adxectivos: tebroso ou tenebroso, cando é total ou moi intensa e non podemos ver ren ou case.

            Un sitio sen luz ou claridade, onde non se pode ver ou se ve moi mal é escuro, ou tamén fusco, adxectivo que tamén podemos usar como sinónimo de “sombrío” e de “mouro”, é dicir, de cor case negra. Pola contra, se hai luz e podemos ver ben ou case, dicimos que é un lugar claro. Palabra que coñece o rotacismo (craro) dende os inicios do idioma, como se pode comprobar nos textos medievais.

            En resumo, “escuro” e “claro” son adxectivos xerais, utilizábeis en calquera contexto para indicar maior ou menor luz, mentres que “fusco”, tamén xeral, funciona como adxectivo sinónimo para tres conceptos diferentes: escuridade, sombra e mourenza –substantivo este non recollido polo dicionario da RAG pero ben presente noutros–. Pola contra, os demais adxectivos son específicos, así cando falamos da incidencia da luz solar debemos usar “sollío” e “solleiro”, este último se é moi intensa, e “avesedo” ou “avesío” se non dá directamente pero permite a visión, se a falta de luz pero non de visión se produce por unha sombra debemos usar “sombrío” ou “sombrizo”, e se non hai posibilidade de visión, ou case, por falta de luz usaremos “tebroso” ou “tenebroso”.