viernes, 5 de marzo de 2021

Denominacións dos simios homínidos

 

Os simios homínidos ou antropoides constitúen as especies que comparten co home a mesma familia zoolóxica dentro da orde dos primates. Son estes grandes monos, xa que logo, os nosos máis próximos parentes biolóxicos. Todos eles viven nas zonas tropicais do Vello Mundo e, por tanto, os nomes cos que os coñecemos nas linguas europeas, e por extensión na maioría das linguas mundiais, proceden de adaptacións de denominacións exóticas orixinarias dos lugares onde habitan as especies.

            Os monos antropoides seguen sendo animais pró común da xente, parecidos a nós pro animais ao cabo, malia que os estudos xenéticos amosan que os chimpancés comparten un 99% de secuencia de ADN cos humanos, os gorilas un 98% e un 97% os orangutáns, formando parte xunto coa nosa especie Homo sapiens a familia dos homínidos, que antano só se refería ás especies humanas, como seguen a recoller os obsoletos dicionarios galegos da RAG e Estraviz (hominídeo) pro non os máis actualizados da RAE, Oxford ou Cambridge.

            Actualmente, tamén por mor de estudos xenéticos, recoñécense sete especies vivas de simios homínidos: dúas do xénero Pan, dúas do xénero Gorilla e tres do xénero Pongo.

            O xénero Pan inclúe o “chimpancé” (Pan troglodytes), antano “chimpancé común”, e mailo “bonobo” (Pan paniscus), outrora coñecido como “chimpancé pigmeo” e descrito como especie diferente en 1929. Actualmente “bonobo” é termo universal pra se referir á especie, agás no chinés (no heixingxing); palabra que se comeza a usar en 1954 e que ou procede dunha palabra bantú co significado de “ancestro”, ou da deformación do topónimo “Bolobo”, na beira do río Congo. Mentres que fica “chimpancé” prá outra especie do xénero. Esta palabra pra uns provén do chiluba co significado de “mono” e pra outros do congo co significado de “falso home”, ámbalas linguas bantús do curso inferior do río Congo, e foi adaptada por case tódalas linguas pro con variacións fonéticas e ortográficas: chimpanzé (portugués, francés), chimpanzee (inglés), scimpanzé (italiano), ximpanzé (catalán), chimpanse (danés), chimpansee (neerlandés), simpanssi (finés), schimpanse(m)/schimpansin(f) (alemán), schimpans (sueco), tsimpansî (galés), sjimpanse (noruegués), sjimpansee (afrikaans), chimpatzís (grego), shimpanze (albanés), shimpanze (ruso), szympans (polaco), cimpanzeu (romanés), chinpanji (xaponés), chimpaenji (coreano) etc.; coas excepcións do chinés (heixingxing) e algunhas linguas africanas: sokwe (suahili), jiirka (somalí), rajako (malgaxe), imfene (zulú) etc.

            O xénero Gorilla comprende o “gorila occidental” (Gorilla gorilla), que habita na África ecuatorial entre o Atlántico e a beira oeste do río Congo, e o “gorila oriental” (Gorilla beringei), que mora ao leste deste río no seu curso alto. O seu nome provén do grego antigo “goríllai”, aplicado á unha tribo africana de mulleres peludas, e con pequenas variacións de pronuncia e escrita é usado internacionalmente pola maioría dos idiomas: gorilla (inglés, alemán, italiano, sueco, húngaro, finés, ruso, hindi), gorila (portugués, castelán, búlgaro, checo, serbocroata, lituano, galés), gorilâ (romanés), goríllas (grego), gorilja (albanés), goril.la (catalán), gorilya (filipino), goril (turco), gorille (francés), ghawrila (árabe), gorira (xaponés) etc.; coa excepción do chinés (da xingxing) e algunhas linguas africanas: ingagi (kiñaruanda), bakhaar (somalí), ozodimgba (igbo) etc.

            E, por último, o xénero Pongo engloba o “orangután de Sumatra” (Pongo abelii), que habita no extremo setentrional desta illa indonesia, o “orangután de Borneo” (Pongo pygmaeus), que mora en varias zonas destoutra illa, e o “orangután de Tapanuli” (Pongo tapanuliensis), especie recoñecida en 2017 que antano se consideraba variedade do orangután de Sumatra e agora unha especie particular máis próxima ao orangután de Borneo có de Sumatra, e que habita nas selvas dos distritos de Tapanuli na provincia de Sumatra Setentrional.

            Mais é o nome xenérico das especies do xénero Pongo o que formula controversia no noso idioma porque hai unha denominación que procede do portugués e outra que vén do castelán, aínda que ambas teñan a súa orixe primeira na mesmas palabras malaias: “orang utan” (“home/persoa da selva).

            O portugués “orangotango” é unha adaptación da ortografía hoxe desusada “orang-utang” ou “orang-outang” inglesa e “orang-outang” francesa, fronte ás actualmente preferidas “orangutan” en inglés e “orang-outan” en francés, cuxas pronuncias son /óranhu’tan/ e /órãu’tã/ respectivamente. Mais ao facer unha adaptación dende a ortografía e non dende a pronuncia o portugués creou unha pronuncia incorrecta coa palabra orixinal, engadindo unha sílaba final inexistente, e desemellante coa inmensa maioría das linguas que adaptan este termo: orangutan (inglés, catalán, checo, polaco, serbocroata, albanés, turco etc.), orangután (castelán, húngaro), orang-utan (alemán), orang-oetan/orang-oetang (neerlandés), orang-outan (francés), orangotan (occitano –“o” pronúnciase “u”–), orango (italiano), urangutan (romanés), orangutang (ruso, sueco, danés e noruegués “–ng” final é nasal velar nas linguas xermánicas–), orangwtan (kazako), orangutans (letón), orangutanas (liyuano), oranhutanh (ucraíno), oran’utan (xaponés), orankuttan (támil), aarangutaan (hindi), aranhutan (belaruso), orengutana (bengalí) etc. Soamente o grego fixo unha adaptación parecida á portuguesa: orangoutángos.

            O dicionario da RAG recolle “orangután”, o dicionario Estraviz recolle “orangotango” e o Gran Dicionario Xerais da Lingua recolle “orangután” e “orangutango”, pro remitindo esta á anterior. A forma “orangutango” aparece tamén con anterioridade nos dicionarios de Eladio Rodríguez González (1958-61) e de X.L. Franco Grande (1972), ambos editados por Galaxia. Non cabe dúbida que “orangután” é préstamo do castelán e “orangotango” ou “orangutango” do portugués, malia que A Chave na súa lista d’Os Nomes Galegos dos Primates (2020) afirme que esta última forma coa súa variante é palabra propia do galego, coincidente co portugués e sexa o nome que propón para denominar o xénero Pongo no noso idioma: orangotango de Sumatra, orangotango de Borneo e orangotango de Tapanuli.

            Porén, escoller o lusismo “orangotango”, esquecendo que a súa pronuncia na lingua irmá é /órãgu’tãgu/ pro que na nosa non pode ser outra que /órangô’tangô/, lévanos a coincidir na escrita pro non na pronuncia. De escoller o lusismo sería máis correcto a variante recollida polos dicionarios galegos “orangutango” que se achega máis á pronuncia portuguesa e mantén mellor o son do vocábulo “utan” orixinal como nas demais linguas.

            Pola contra, o castelanismo “orangután” é moito máis fiel ao termo orixinal e máis coincidente co resto das adaptacións das demais linguas.

lunes, 25 de enero de 2021

AS CONSOANTES NASAIS EN GALEGO E PORTUGUÉS


É coñecido que as diferenzas máis notorias entre o galego e o portugués son de índole fonética, e dentro desta área é seica a conservación das vogais nasais do galego-portugués e maila creación de ditongos nasais en portugués fronte á súa desaparición en galego a máis rechamante desemellanza, xunto coa serie de consoantes fricativas sonoras do portugués inexistentes en galego, pola súa importancia cuantitativa no léxico común e maila súa incidencia na representación ortográfica, facendo que a grafía das letras nasais a miúdo representen pronuncias diferentes das do galego en palabras semellantes.

           

            O galego conta con catro fonemas consonánticos nasais, todos sonoros: bilabial, alveolar, palatal e velar. O bilabial represéntase ortograficamente coa letra M tanto en posición inicial de sílaba coma final (Ex.: moda, cama, ambos etc.). O alveolar gráfase con N en posición inicial de sílaba, o seu uso máis frecuente, e tamén cando aparece por fonética sintáctica en final de sílaba (Ex.: nada, pana, tamén [o quer] etc.). O palatal cun ene con til: Ñ, e só aparece en posición inicial de sílaba (Ex.: ñu, niño etc.). E o velar co dígrafo NH só entre vogais e –N en posición final de sílaba (Ex.: unha, inhumar, anhelar –onde se aprecia o seu carácter fonémico por oposición ao verbo “anelar”–, panca, traizón etc.).

As nasais galegas en final de sílaba, é dicir, en posición implosiva neutralízanse nun arquifonema /N/ dado que perden o seu trazo distintivo como fonemas, aínda que exista unha pronuncia real que oscila entre bilabial ou velar nalgúns estranxeirismos acabados en –M (Ex.: islam /is’lam-is’lan/, tótem /’tótêm-‘tótên/, módem /’módêm-‘módên/, súmmun /’summum-‘sumun/, réquiem /’rékjêm-‘rékjên/ etc.), bilabial na grafía cultista –M+B/P (Ex.: campo /’kampô/, pomba /’pómba/, tempo /’témpô/ etc.), dental diante de D, T , Z e C+E/I (Ex.: onde /’ôndê/, onte /’óntê/, onza /’ônza/, once /’ônzê/ etc.), labiodental diante de F (Ex.: confeito /côm’fêjtô/, infindo /im’findô/ etc.), palatal diante de X e mailo dígrafo CH (Ex.: cuncha /’kuntxa/, enxebre /ên’xêbrê/ etc.) e, sobre todo, velar nas escritas con –N en final silábico diante de C+A/O/U, G, L, LL, R e S (Ex.: anca /’anka/, anga /’anga/, canle /’kanlê/, unlla /’unLLa/, tenro /’ténRô/, canso /’kansô/ etc.).

Aínda que en posición final de palabra o –N representa a nasal velar sempre, con algunha excepción escrita con –M en final de palabra (Ex.: álbum /’albun/ etc.), por mor da fonética sintáctica hai unha serie de palabras (alguén, ben, nin, ninguén, non, quen, sen e tamén) que mudan esta nasal a alveolar cando van seguidas do pronome persoal átono de 3P (Ex.: non a quer /'nôna'kér/, quen o fixo ('kénô'fishô/ etc.).

Tamén pode aparece a nasal velar diante da nasal bilabial (Ex.: conmemorar, conmover, cóntanme, enmarañar, enmeigar, enmudecer etc.) e da nasal alveolar (Ex.: connosco, contáronnos, ennegrecer, ennobrecer etc.) dentro da fonética patrimonial, aínda que é maioritariamente usada en cultismos, así –MN– (Ex: alumno, amnesia, columna, himno, indemne, omnívoro, solemne, ximnasio etc.), onde a pronuncia da nasal implosiva pode ser bilabial ou velar (Ex.: amnistía /amnis’tia-annis’tia/), –NM– (Ex.: inmediato, inmenso, inmortal, inmune etc.), –NN– (Ex.: cannabis, innobre, innovar, perenne, pinnípede etc.) e excepcionalmente nalgún estranxeirismo ou cultismo –MM– (Ex.: gamma [letra grega], súmmum). O grupo MN– inicial usado apenas nos cultismos “mnotécnico” e “mnemónico”, ambos sinónimos, pronúnciase con nasal alveolar, obviando o “m” inicial.

Amais en galego o grupo consonántico –NS final, e ocasionalmente, en estranxeirismos ou cultismos, –MS (Ex.: álbums /’albuns/, médiums /’mêdjums-’mêdjuns/, tándems /’tandêms-’tandêns/, tótems /’tótêms-’tótêns/ etc.) si representa a pronuncia das dúas consoantes tras vogal (Ex.: camións, cans, comúns, trens, xardíns etc.), onde a letra N sempre é velar mentres que o M pode ser bilabial ou velar, aínda que como final de palabra só na variante occidental da lingua e no estándar porque na variante central o N desaparece da pronuncia (Ex.: camiós, cas, comús, tres, xardís etc.) e na oriental muda a ditongo+S ou I+S (Ex.: camiois, cais, comuis, treis, xardís etc.); e está presente en moitas palabras cultas como grupo –NS– anteconsonántico (Ex.: consciente, construír, inspector, instante, transformar, transporte etc.) e nalgún estranxeirismo como –MS– (Ex.: hámster /’amstêr-’anstêr/).

 

            O portugués, no entanto, reduce os fonemas consonánticos nasais a tres: bilabial, alveolar e palatal, que se representan respectivamente coas letras M e N e mailo dígrafo NH en posición inicial de sílaba (Ex.: mato, amo, nabo, ano, nhu, anho), porque en posición final de sílaba desaparecen e as letras –M e –N unicamente indican que estamos diante dunha vogal ou ditongo nasal [as vogais nasais na escrita fonética indícanse así: ã, ë, ï, õ, ü]. Ex.: álbum /'albü/, comeram /ku’mérãw/, comum /ku’mü/, fim /’fï/, lombo /’lõbu/, médium /'médjü/, tandem /'tãdãj/, tumba /’tüba/, também (/tã’bãj/; ainda /a’ïda/, conto /’kõtu/, dente /’dët[ê]/, frango /’frãgu/, tunda /’tüda/ etc. Os plurais en –NS tampouco modifican esta ausencia de consoante. Ex.: bens /’bãjs/, confins /kõ’fïs/, dons /’dõs/, vacuns /va’küs/ etc. Nin tampouco se pronuncia cando o grupo –NS é final de sílaba en palabras cultas. Ex.: constância /kosh’tãsja/, instante /ïsh’tãt(ê)/, transporte /trash’pórt(ê)/ etc. Pode haber algunha excepción como o estranxeirismo "totem", que se pode pronunciar segundo o modelo tradicional ou con nasal final: /'tótãj-'tótém/.

Con todo, un fonema nasal pode aparecer en final de palabra en vocábulos cultos ou estranxeirismos, escrito con –N e pronúnciase coma en galego, mais fai os plurais engadindo “–ES ” > –NES. Ex.: abdómen (pl. abdómenes), cólon, design /di’sajn/, dólmen (pl. dólmenes), éden, éon, hífen, lúmen, newton, plâncton, pólen (pl. pólenes), Oríon, sémen etc.

Polo regular no portugués pérdese a primeira consoante dos grupos cultos latinos –MM–, –MN–, –NM– e –NN–. Ex.: aluno, canábis, coluna, comemorar, comover, emaranhar, enegrecer, enobrecer, gama, ginásio, hino, imediato, imenso, imigração, imortal, imóvel, imune, inovar, perene, pinípede, solene etc. Seguindo a súa fonética patrimonial. Ex.: contam-me /’kõtãwmê/, contaram-nos /kõ’tarãwnush/ etc. Agás cando se engade o sufixo “-mente” aos adxectivos acabados en “-m”, sen que isto se trasmita á pronuncia. Ex.: comummente /kumü’mët(ê)/, ruimmente /ruï’mët(ê)/ etc; e no pronome persoal “connosco” /kõ’nôshku/. Con todo, hai varios vocábulos cultos que si conservan o grupo –MN– e o pronuncian. Ex.: amnésia /am’nézja/, amnistia /amnish'tia/, gimnosperma /jimnósh’pérma/, indemne /ï'démn(ê)/, omnívoro /óm’nivuru/ etc. Ou mesmo no inicio como os que teñen a raíz grega “mnemo-“. Ex.: mnemónico /mnê’móniku/ etc.

 

            A adaptación da ortografía portuguesa no galego reintegracionista precisa obrigadamente unha leitura diferente das letras nasais, porque o galego si pronuncia os fonemas nasais en final de sílaba e non ten vogais nin ditongos nasais.

            Por esta razón, aínda que a maior parte das solucións da ortografía do portugués estándar son asumidas por esta norma galega, unha parte importante delas ten unha leitura diferente, así as palabras con sílabas acabadas en –M, –N ou –NS sempre se pronuncian como vogal+nasal velar/nasal bilabial e non como vogais ou ditongos nasais (Ex.: amplo /'amplô/ fronte pt. /'ãplu/, vento /'béntô/ fronte a pt. /vëtu/, consciência /kons'thjênthja/, transatlántico /transa'tlantikô/ fronte a pt. transatlântico /trãza'tlãtiku/, sons /'sôns/ fronte a pt. /'sõsh/ etc.).

            Asume o sufixo “-gem” como normativo (Ex.: margem, origem, selvagem, vertigem, virgem etc.) e tamén o –M final en varias palabras que o galego oficial descoñece (jovem, nuvem/nuve, ontem, ordem etc.), mais pronunciadas como vogal+nasal velar e non como ditongo nasal (Ex.: homem /'ómên/ fronte a pt. /'ómãj/ etc.).

            E procura a restauración do sufixo “-idom” medieval, aínda en uso no portugués (Ex.: amplidom/amplitude, aptidom, escravidom/escravatura, escuridom/escuridade, frouxidom/frouxidade, solidom/solitude, vastidom etc.).

            Por coherencia co estándar portugués tamén asume como propios os cultismos e estranxeirismos que o portugués pronuncia con nasal velar final e escribe con –N (Ex.: árgon, dolmen, éden, hífen, líquen [pl.: líquens], mórmon, néon, pólen, rádon, sémen etc.), aínda que nalgúns admite dúas opcións (Ex.: abdómen/abdome, cánon/cánone [pl.: cánones], certámen/certame, durámen/durame, especímen/especime, gérmen/germe, hipérbaton/hipérbato, pláncton/pláncto etc.).

            E tamén en seguimento do portugués adopta as súas mesmas solucións prós grupos cultos latinos –MM–, –MN–, –NM– e –NN–, coa perda xeral da primeira consoante (Ex.: aluno, hino, imigraçom, perene etc.) e as súas mesmas excepcións (Ex.: connosco, comummente, mnemotécnica, amnistia, gimnosperma, indemne, omnívoro etc.).

            Mais hai unha serie de palabras que modifican o seu final como as correspondentes aos ditongos nasais finais de palabra -ÃO que pasan a –AM ou –OM final de palabra e pronúncianse como vogal+nasal velar (Ex.: pão>pam, capitão>capitám, razão>razom, ladrão>ladrom etc.) e os seus plurais poden ser –AM> –ANS ou –ÃES (Ex.: pans/pães, capitáns/capitães etc.) e –OM> –ONS ou –ÕES (Ex.: razóns/razões, ladrons/ladrões etc.) pro mantense a ortografía portuguesa, que non a pronuncia que sempre é vogal+nasal velar, nas palabras acabadas en –EM/–IM/–UM> –ENS/–INS/–UNS (Ex.: refém>reféns, fim>fins, comum>comuns etc.). Dentro das formas acabadas en –OM están as terminacións –ÇOM, –SOM, –TOM e –XOM, as xenuínas do galego (Ex.: cançom, liçom, naçom, pressom, visom, digestom, questom, conexom, flexom etc.), agás na palabra: "ocasiom". Con todo, hai unha serie de palabras patrimoniais que conservan o sufixo –AO fronte ao sufixo –AM, considerado simple dialectalismo (Ex.: aldeao/aldeão, anao/anão [gl. of. anano], chao/chão, irmao/irmão, mao/mão, pagao/pagão, vilao/vilão etc.), e os seus plurais son totalmente regulares (Ex.: castelaos/castelãos, cristaos/cristãos, saos/sãos, veraos/verãos etc.).

            Finalmente, dado que o dígrafo NH representa a nasal palatal (Ex.: nhu, ninho, unha [gl. of. uña/unlla] etc.), o galego reintegracionista introduce na súa ortografía o dígrafo –MH– pra representar a nasal velar entre vogais, aínda que só o usa en tres palabras: umha(s), algumha(s) e nengumha(s).

 

            En resumo, as nasais en posición inicial de sílaba soan igual en galego e portugués (Ex.: mata, cama, nabo, pana, soño/sonho etc.), mais en posición final de sílaba pronúncianse en galego pro non en portugués, fóra dalgunhas excepcións de cultismos e estranxeirismos, onde só indican a nasalidade da vogal ou ditongo que acompañan.

viernes, 20 de noviembre de 2020

INESTABILIDADE DAS VOGAIS

 

As vogais medias cando son átonas poden ter unha pronuncia variábel entre vogal media e vogal pechada próximas, así E/I e O/U e viceversa, tal como se pode comprobar mediante a súa grafía no galego non estandarizado, mais tamén no estándar (tódolos exemplos son tomados, quer do Gran Dicionario Xerais da Lingua [GDXL], quer do dicionario en liña da RAG [RAG]), así:

De E>I: anteollos/antiollos [GDXL](pt: anteolhos, antolhos), avesío/avisío e avesedo/avisedo [GDXL](pt: avessedo), dereito/direito [GDXL](pt: direito], despois/dispois [GDXL](pt: depois), enteiro/*inteiro [GDXL](pt: inteiro), envexa/*invexa [GDXL](pt: inveja), enviar/*inviar [GDXL](pt: enviar), ferir/firir e ferida/firida [GDXL](pt: ferir e ferida), mellor/*millor [RAG](pt: melhor), meniño/miniño [GDXL](pt: menino), mestura/mistura [RAG](pt: mistura), mexar/mixar [GDXL](pt: mijar), pedir/pidir [GDXL](pt: pedir), señor(a)/siñor(a) [GDXL](pt: senhor(a)), temón/timón [RAG](pt: timão), veciño/viciño [GDXL](pt: vizinho), vestir/vistir [GDXL](pt: vestir), vexiga/vixiga [GDXL](pt: bexiga) etc.

De I>E: adiviñar/adeviñar [GDXL](pt: adivinhar), carpinteiro/carpenteiro [GDXL](pt: carpinteiro), dimitir/*demitir [RAG](pt: demitir), disputar/desputar [GDXL](pt: disputar), figura/fegura [GDXL](pt: figura), igrexa/egrexa [GDXL](pt: igreja), historia/hestoria [GDXL](pt: história), primeiro/premeiro [GDXL](pt: primeiro), xiringa/xeringa [RAG](pt: seringa) etc.

            De O>U: adobío/adubío [GDXL], asolagar/asulagar [GDXL], chorida/churida [RAG] (chorima), cogomelo/cogumelo [GDXL](pt: cogumelo), colleita/culleita [GDXL](pt: colheita), corazón/curazón [pt. coração], cordeiro/curdeiro [= año, pt: cordeiro], corisco/curisco [pt: corisco], cortiza/curtiza [pt: cortiça], cotifar/cutifar [RAG], donicela/dunicela [GDXL], fochanca/fuchanca [GDXL], fociño/*fuciño [RAG](pt: focinho), folerpa/fulerpa [GDXL](pt: folipa), sofraxe/sufraxe [GDXL, tombar/tumbar [RAG](pt: tombar) etc.

            E de U>O: anduriña/andoriña [RAG](pt: andorinha), asubiar/asobiar [GDXL], buguina/boguina [RAG], chapuzar/chapozar [RAG](pt: chapuçar), cubrir/cobrir [pt. cobrir], culler/coller [GDXL](utensilio, pt: colher), curuto/*coruto [RAG](curucho, pt: coruto), curuxa/*coruxa [RAG](pt: coruja), durmir/dormir [GDXL](pt: dormir), gustar/gostar [RAG](pt: gostar), rumiar/romiar [GDXL](pt: ruminar, rumiar), rumor/romor [GDXL](pt: rumor), sumir/somir [GDXL](pt: sumir), zumegar/zomegar [GDXL] etc.

            Na comparación das formas galegas coas portuguesas non se debe esquecer que a maioría dos O e E átonos diante de certas consoantes e das vogais A e O en portugués se pronuncían como U e I respectivamente, así: cogumelo (pr: cugumelu), colher (pr: culler), cordeiro (pr: curdajru), coruja (pr: curuya), dormir (pr: durmir), focinho (pr: fusiñu), gostar (pr: guxtar), o/do/no (pr: u/du/nu), positivo (pr: pusitivu), tossir (pr: tusir) etc.; elegante (pr: ilegãt(e)), escrever (pr: ixcrever), estudar (pr: ixtudar), exame (pr: isam(e)), geografia (pr: yjugrafía), herói (pr: iroj), leão (pr: ljãw), mediterrâneo (pr: mediterranju), oceano (pr: osjanu), óleo (pr: olju), preocupar (pr: prjucupar), real (pr: rjal), teatro (pr: tjatru) etc.

            Mais esta inestabilidade tamén se pode producir entre as propias vogais medias:

De E>O: chope/chopo [RAG], eixe/eixo [RAG](pt: eixo), preparar/proparar [GDXL](pt: preparar), rematar/romatar [GDXL](pt: rematar), remendo/romendo [GDXL](pt: remendo), semana/somana [GDXL](pt: semana), terreiro/torreiro [GDXL](pt: terreiro), traste/trasto [RAG](pt: traste) etc.

E de O>E: folepa/felepa [RAG](folerpa, pt: folipa), fortuna/fertuna [GDXL](pt: fortuna), hospital/hespital [GDXL](pt: hospital), modorra/medorra [RAG](mámoa), procurar/precurar [GDXL](pt: procurar), roxelo/rexelo [RAG] (año) etc.

            E inclusive, aínda que menos frecuentemente, entre a vogal aberta coas medias e as pechadas:

            DE A>E: afuracar/afurecar [GDXL](pt: furacar), aí/eí [GDXL](pt: aí), aínda/eínda [GDXL](pt: ainda), anciño/enciño [RAG](pt: ancinho), angazo/engazo [RAG](pt: engaço), ástrago/ástrego [GDXL], casta/caste [RAG](pt: casta), xaxún/xexún [RAG](pt: jejum) etc.

            DE A>O: agachar/agochar [RAG](pt: agachar), agarimar/agorimar [GDXL], cadeixo/codeixo [GDXL].

            De A>I: arrancar/arrincar [RAG](pt: arrancar).

            De E>A: ametista/amatista [RAG](pt: ametista), cerrar/zarrar [RAG](pt: cerrar, sarrar (pop.)), cerreta/zarreta [RAG](Gallinago gallinago, pt: narceja), cheminea/chaminea [RAG](pt: chaminé, cheminé), condenar/condanar [RAG](pt: condenar), efeminar/afeminar [RAG](pt: efeminar, afeminar), entón/antón [GDXL](pt: então), entroido/antroido [GDXL](pt: entrudo), escoitar/ascoitar [GDXL](pt: escutar), guedella/gadella [RAG](pt: gadelha), tenaces/tenazas [RAG](pt: tenazes), terreo/tarreo [GDXL](pt: terreno) etc.

            De E>U: terreiro/*turreiro [RAG](pt: terreiro).

            De I>A: castiñeiro/castañeiro [RAG](pt: castañeiro).

            De O>A: bácoro/bácaro [RAG](pt: bácoro, bácaro (pop.)), bochorno/bachorno [GDXL](pt: bochorno), goldracha/galdracha [RAG], modorra/madorra [RAG](mámoa).

            De O>I: bochorno/bichorno [GDXL](pt: bochorno).

            E mesmo tamén entre ámbalas dúas vogais pechadas:

            De I>U: espirrar/espurrar [RAG](esbirrar, pt: espirrar), illó/ulló [GDXL], raspiñar/raspuñar [RAG].

E de U>I: derrubar/derribar [RAG](pt: derribar), gruñir/griñir [RAG](pt: grunhir), zunir/zinir [GDXL](pt: zunir, zinir).

Porén, aínda que non é tan frecuente como nas vogais átonas tamén se rexistra algúns trocos de vogais nas sílabas tónicas, con case as mesmas posibilidades ca entre as átonas:

De A>E: ralo/relo [RAG](grilo ceboleiro, pt: ralo, rela).

De A>I: calmazo/calmizo [RAG].

De A>O: acá/acó [RAG](pt: cá), alá/aló [RAG](pt: lá), barranca/barronca [RAG](pt: barranca).

De A>U: calmazo/calmuzo [RAG].

De E>A: culler/cullar [RAG](pt: colher) entre/antre [GDXL](pt: entre), xerra/xarra [RAG](pt: jarra) etc.

De E>I: el/il [GDXL](pt: ele), esca/isca [RAG], este/iste [GDXL](pt: este), xeo/xío [RAG](pt: gelo), xemer/ximir [GDXL](pt: gemer) etc.

De I>E: acivro/acevo [RAG](pt: azevinho), bicho/becho [RAG](pt: bicho), engadir/*engader [RAG], fígado/fégado [RAG](pt: fígado), ingua/éngoa [RAG], pebida/píbeda –amais con troco de tonicidade– [RAG](pt: pevide), perexil/pirixel [RAG] etc.

De O>U: bolsa/bulsa [RAG](pt: bolsa), coxa/cuxa [RAG](pt: coxa), onde/unde [GDXL], queiroga/queiruga [RAG](queiroa, pt: queiró, queiroga) etc.

De U>A: tufo/tafo [RAG].

            De U>O: cunca/conca [RAG](pt: conca, cunca), cuncha/concha [RAG](pt: concha), curto/corto [RAG](pt: curto), rula/rola [RAG](pt: rola) etc.

            E tamén moitas palabras con ditongos, tanto crecentes coma decrecentes, e con hiatos rexistran esta inestabilidade e en consecuencia múdanse os ditongos ou os hiatos pasan a ditongos ou estes a hiatos, tanto nas sílabas átonas coma nas tónicas:

De AI>EI: aixada/eixada [GDXL], cairo/queiro [RAG], caixón/queixón [GDXL](pt: caixão), gaiteiro/gueiteiro [GDXL] (pt: gaiteiro), gaivota/gueivota [GDXL](pt: gaivota), maimiño/meimiño [RAG](pt: meiminho, meminho), traidor/treidor e traizón/treizón [GDXL](pt: traidor e traição) etc.

De AO>AU: arao/arau [GDXL](pt: airo, arau), callao/callau [GDXL](pt: calhau), grao/grau [GDXL](medida, pt: grau), irmao/irmau [GDXL](irmán, pt: irmão),  pardao/pardau [GDXL](pardal, pt: pardal), vao/vau [GDXL](pt: vau) etc.

De AU>AO: bacallau/bacallao [GDXL](pt: bacalhau), pau/*pao [RAG](pt: pau).

De EA>IA: xácea/xacia [GDXL](viga principal), xear/xiar [GDXL](pt: gelar)

De EI>AI: eira/aira [RAG](pt: eira), eiroa/airoa [RAG](anguía, pt: enguia, eiró), eiruga/airuga [GDXL],

De EO>EU: ceo/ceu [GDXL](pt: céu), museo/museu [GDXL](pt: museu), pergameo/pergameu [GDXL](pt: pergaminho) etc.

De EO>IO: peor/pior [GDXL](pt: pior).

De EU>EO: romeu/romeo [GDXL](pt: romeiro [rex. Minho]), xubileu/*xubileo [GDXL](pt: jubileu), xudeu/xudeo [GDXL](pt: judeu).

De IA>EA: codia/códea [GDXL](pt. côdea), femia/fémea [GDXL](pt: fêmea), gabia/gábea [GDXL](pt. gábia [rex. Trás-os-Montes]), historia/histórea [GDXL](pt: história), rabia/rábea [GDXL] e rabiar/arrabear [RAG](pt: raiva e raivar),

De IO>EO: cumio/cúmeo [GDXL](pt: cume), educación/*educaceón [GDXL], patriota/patreota [GDXL](pt: patriota).

De OA>UA: mágoa/magua [GDXL](pt: mágoa), zoar/zuar [GDXL].

De OE>UE: oeste>ueste [GDXL].

De OI>UI: coidar/cuidar [RAG](pt: cuidar), moito/muito [RAG](pt: muito), noite/nuite [GDXL](pt: noite), troita/truita [GDXL](pt: truta) etc.

De OU>EI/EU: toupa/teipa/teupa [RAG](pt: toupeira).

De UA>OA: agua/ágoa [GDXL](auga, pt: água), ascua/áscoa [GDXL](pt: áscua), cuarto/coarto [GDXL](pt: quarto), egua/égoa [GDXL](pt: égua), legua/légoa [GDXL](pt: légua), lingua/língoa [GDXL](pt: língua), minguar/mingoar [GDXL](pt: minguar), pascua/páscoa [GDXL](pt: páscoa), tregua/trégoa [GDXL](pt: trégua) etc.

De UE>OE: cincuenta/*cincoenta [GDXL](pt: cinquenta).

A lingüística explica a maioría destas variacións como consecuencia de certas tendencias naturais da fala, como a asimilación, na que un fonema muda pola influencia doutro contiguo (Ex.: coruñés>*curuñés, dezaoito>*dazaoito, ensinar>*insinar, lerchán>*larchán, terrón>*torrón etc.), ou a disimilación, onde un son incide sobor outro que ten o mesmo ou parecido trazo fónico pra romper esa continuidade (Ex.: chocolate>*chiculate, mañá>*miñá, regueiro>*rigueiro, orgullo>*argullo, semellar>*somellar etc.).

Coa estandarización do idioma a gran maioría destas modificacións considéranse “vulgarismos” con respecto ás formas estándares, e soamente algunhas son asumidas como variantes válidas dunha mesma palabra, e outras poucas teñen implantación nun territorio concreto (Ex.: el/il e este/iste [zona lucu-auriense] ou cando/condo [zona asturiana]), porque maioritariamente son fenómenos que se rexistran en calquera parte do noso dominio lingüístico.

Obviamente a carencia do idioma galego dunha norma estándar ata hai poucas décadas favoreceu unha abundante representación escrita das variacións léxicas que a fala oral propicia en toda lingua, mais convén non esquecer que idiomas cunha estandarización moito máis antiga tamén presentan duplicidades vocálicas, e de calquera outro tipo, na súa ortografía, así:

O dicionario castelán da RAE recolle duplas posibilidades vocálicas en varias palabras, onde a primeira é a preferida, así: brócoli/bróculi (gl: brócoli), ciénaga/ciénega [pantano], comilón/comelón (gl: comellón), endilgar/indilgar [endosar, cangar], enjundia/injundia (gl: ensulla), legaña/lagaña (gl: lagaña), lenteja/lanteja (gl: lentella), levedad/levidad (gl. levidade), moharra/muharra [punta de lanza], nómada/nómade (gl: nómade), oboe/obué (gl: óboe), omero/umero [gl: amieiro, pro: umeiro = olmo], pudrir/podrir (gl: podrecer), puertorriqueño/portorriqueño (gl: portorriqueño), quechua/quichua (gl: quechua), relvar/ralvar [levantar o barbeito], selvático/silvático (gl: selvático), tríada/tríade (gl: tríade), vudú/vodú (gl: vodú).

E o portugués (dicionario Priberam) tamén presenta variación vocálica en moitas palabras, nalgunhas coincidindo co galego: anchova/enchova (anchoa), bêbedo/bêbado, biscoito/biscouto, cerrar/sarrar, couro/coiro, efeminar/afeminar, enfarte/infarto, formoso/fermoso, imundície/imundícia, landra/landre, lavagante/labugante (lumbrigante), louro/loiro, louvar/loar, maior/mor, margarida/margarita, melro/merlo, olmo/ulmo, ouro/oiro, percentagem/porcentagem, racemo/racimo, reineta/raineta (rela), salamântega/salamântiga, salmoura/salmoira, selvajaria/selvageria, surripiar/surrupiar [furtar con maña], temeroso/temoroso, tesoura/tesoira, tesouro/tesoiro, timão/temão, toucinho/toicinho, tourão/toirão, trecentésimo/tricentésimo, uja/uje (ouxa), virilha/verilha, zunir/zinir etc.

Xa que logo, non debemos ver esta inestabilidade vocálica como unha tara do noso idioma, senón como máis unha característica del, que aos poucos irá desaparecendo co predominio da lingua estándar entre os falantes, como sucede co resto dos idiomas.

lunes, 3 de agosto de 2020

O infinitivo xerundial

Recurso verbal que se vai perdendo a prol do xerundio por seguir –como non!–, o modelo gramatical do castelán, lingua que o descoñece. Como todo estudoso do galego sabe: “Toda forma galega que non coincida ou se semelle á correspondente do castelán tende á desaparición”, axioma lingüístico de aplicación universal pra todo proceso de glotofaxia de calquera sociedade diglósica, como é o caso da nosa.

            Esta construción verbal sinónima do xerundio constrúese co verbo en infinitivo precedido da preposición “a”: “a + infinitivo”. Ex.: Vinte a pasear polo parque = Vinte paseando polo parque, escoita a rapaza a tanxer a arpa = escoita a rapaza tanxendo a arpa, nós a negar e vós a afirmar a acción = nós negando e vós afirmando a acción, leva a facelo toda a vida = lévao facendo toda a vida, ficaron a traballar na leira = ficaron traballando na leira, fixen o exercicio a correr = fixen o exerccio correndo, etc.

            Secasí, non é un recurso moi empregado, agás nas perífrases verbais aspectuais que indican acción en proceso, sobre todo, literariamente: “estar a + infinitivo = estar + xerundio” e “andar a + infinitivo = andar + xerundio”, onde o estándar mesmo (V. dicionario da RAG) amosa preferencia polas formas con infinitivo xerundial fronte ás formas con xerundio, cando estas remiten ás primeiras prá súa explicación. Aínda que de forma xeral o verbo auxiliar poida ser tanto “estar” coma “andar”, hai certa preferencia a usar o primeiro como forma non marcada e o segundo con verbos ou accións que impliquen movemento. Ex.: Estou a comer na tasca = estou comendo na tasca, andas a facer das túas = andas facendo das túas, está a chegar agora = está chegando agora, andaba a bulir coma sempre = andaba bulindo coma sempre, estiveron sempre a criticalo por nada = estiveron sempre criticándoo por nada, etc.

            E tamén é posíbel empregalo noutras perífrases durativas: “continuar/seguir a + infinitivo = continuar/seguir + xerundio”(Ex.: Segue a escribir o libro = segue escribindo o libro); “ir a + infinitivo = ir + xerundio” (Ex.: Van a xogar no autocar = van xogando no autocar), diferente da temporal de futuridade, tan habitual: “ir + infinitivo” (Ex.: Van xogar no autocar = xogarán no autocar); e “vir (a) + infinitivo = vir + xerundio”, que tamén se pode usar sen preposición (Ex.: Viña (a) ser o mesmo = viña sendo o mesmo). Con todo, se o verbo auxiliar “ir” acaba na vogal “-a” pode inducir a erro de comprensión na expresión oral: “Ía a viaxar nun barco / ía viaxar nun barco”, mais o uso da variante con xerundio evita o erro: “Ía viaxando nun barco”.

            Con todo, hai situacións onde o uso desta construción non é posíbel ou recomendábel. Como cando coincide con perífrases verbais que tamén se forman coa preposición “a” seguida do infinitivo, cun significado diferente do que teñen cando usamos o mesmo verbo acompañado dun xerundio, así as incoactivas: “comezar/empezar/principiar a + infinitivo” (Ex.: Comezou a pedir axuda / comezou pedindo a axuda), “botar(se) a + infinitivo” (Ex.: Botábase a nadar á tarde / botábase nadando á tarde), “poñer/pór(se) a + infinitivo” (Ex.: Púxose tolo a chorar / púxose tolo chorando) e “romper a + infinitivo” (Ex.: Rompía todo a chorar / rompía todo chorando); as terminativas: “chegar a + infinitivo” (Ex.: Chegaba a triunfar no negocio / chegaba triunfando no negocio) e “vir (a) + infinitivo”, que pode prescindir da preposición (Ex.: Iso viña (a) rematar o problema / iso viña rematando o problema); e as reiterativas “volver (a) + infinitivo”, que habitualmente prescinde da preposición (Ex.: Volvía (a) contar andrómenas / volvía contando andrómenas) e “tornar a + infinitivo” (Ex.: Tornaba a correr en coche / tornaba correndo en coche).

            E tamén situacións onde non pode substituír o xerundio porque a frase perde coherencia, como: Coñecendo o asunto muda a miña opinión / *a coñecer o asunto muda a miña opinión, chegas antes saíndo despois ca el / *chegas antes a saír despois ca el, etc.

            No infinitivo xerundial o normal é que o infinitivo vaia sen flexionar dado que adoita aparecer acompañando o verbo auxiliar (Ex.: Continúa a ler no libro, levaban a sofrer moito, marchamos a correr de alí), mais cando aparece como construción autónoma ou con outros elementos interpostos entre o verbo auxiliar e esta construción si pode ir flexionado, sobre todo cando hai certa distancia entre ámbalas formas verbais, así: Deume pena ver tantas mulleres a chorardes/chorando, apareceron de súpeto os amigos do noivo a cantaren/cantando as coplas. E nótese a diferenza entre: Andamos a visitar os museos da cidade, e: Andamos toda unha intensa xornada a visitarmos os museos da cidade; ou: Estabades a falar mal dela, e: Estabades tódalas do grupo de danza a falardes mal dela.

            O infinitivo xerundial é un trazo característico do galego-portugués, e ende ben no portugués está perfeitamente vivo, que debemos potenciar na nosa fala pra amosar un idioma con características de seu, constituíndo á vez unha barreira máis contra a asimilación do galego polo castelán.


miércoles, 3 de junio de 2020

O indefinido "ambas/ambos" entre o castelanismo e o vulgarismo


Os que estamos afeitos a ler en galego e coidamos que un bo galego debe ser sempre o esperábel e esixíbel en calquera texto escrito, como o é cando lemos en calquera outra lingua, comprobamos con pena como o nivel de esixencia no noso idioma é moi baixo, mesmo entre aqueles que gañan a vida con el (escritores, xornalistas, tradutores etc.).

            O indefinido “ambas/ambos” e maila súa variante “entrambas/entrambos”, que incorpora a preposición “entre” contraída e está plenamente aceptada polo dicionario da RAG, sofre o embate da castelanización, por unha banda, e da vulgarización, pola outra. Explicareime.

            Aínda que existe en castelán coa mesma forma existe unha diferenza substancial no seu uso en galego-portugués cando o indefinido acompaña un substantivo, así o explica perfeitamente o mesmo dicionario da RAG: “Cando vai modificando un substantivo, vai acompañado do artigo e pódese utilizar contraído coa segunda forma, dando como resultado as formas ámbolos e ámbalas”. E a gramática portuguesa é precisa: “Se o substantivo determinado pelo numeral ambos estiver claro, é de regra o emprego do artigo definido” (Breve Gramática do Português Contemporâneo, Ed. João Sá da Costa, Lisboa, 1985). Pola contra, a gramática castelá prescribe no seu “Diccionario panhispánico de dudas” da RAE: “En el español actual, el adjetivo ambos no debe ir precedido ni seguido de artículo ni de ningún otro determinante; así, aunque secuencias como los ambos navíos, sus ambas manos, estos ambos ladrones, ambas las ciudades, ambos sus ojos, etc., hayan sido normales en el español medieval y clásico, hoy son ajenas a la norma culta estándar; en el español actual se dice ambos navíos, ambas manos, ambos ladrones, etc.” Xa que logo, a falta de emprego dos artigos cando este indefinido acompaña un substantivo é mera castelanización, e, por que non dicilo?, descoñecemento supino da gramática galega.

            A vulgarización chega polo uso redundante das expresións: “ambas as dúas/ambos os dous” (e “ámbalas dúas/ámbolos dous”) e “ambas a dúas/ambos a dous”, recollidas ambas no dicionario da RAG, mais que non deixan de seren perfeitas vulgarizacións da forma simple. Obviamente nin portugués nin castelán admiten estas realizacións vulgares que, con todo, si se dan nas súas falas populares.

A este respecto a RAE tamén indica no seu “Diccionario panhispánico de dudas” que a locución: “ambos (a) dos”, sinónima de ambos, “era muy frecuente en el español medieval e clásico, más con preposición (ambos a dos) que sin ella (ambos dos), y en estas dos formas ha pervivido hasta nuestros días: […]. Por su carácter redundante, está en retroceso en el habla culta y se desaconseja su empleo.”

Ben, pois nos textos galegos é máis corrente atoparen estas locucións vulgarizantes cás correspondentes formas simples, coma se os galegos non entendésemos o correcto significado do indefinido “ambas/ambos”: un e mais o outro; os dous.

Exemplos recentes de incorreccións:
[…] substituín en ambos paratextos […] no canto de […] substituín en ambos os paratextos […]; […] ambos xéneros en inglés […] en vez de […] ambos os xéneros en inglés […] (tradución de Samuel Solleiro de Frankenstein ou o Prometeo moderno, Follas Voadoras, 2019).
[…] escoita ambos os dous mares; […] agradábel para ambos os dous. (tradución de Mª Margarita Fdez Gómez de Cartas das Heroínas, Rinoceronte ed., 2018).

miércoles, 29 de abril de 2020

Evolución de LACTE e NOCTE nas linguas romances


As palabras latinas “lac” (leite) e “nox” (noite), así nas súas formas dos casos nominativo e vocativo, amais de acusativo prá primeira palabra, como moitas outras, deixaron descendencia en tódalas linguas e dialectos romances, a partir das súas formas simplificadas “lacte” e “nocte” dos demais casos xenitivo/dativo/ablativo “lactis/lacti/lacte” e xenitivo/dativo/acusativo/ablativo “noctis/nocti/noctem/nocte”; e serven pra podermos facer unha certa clasificación dos grupos romances observando a diferente evolución da secuencia consonántica –KT– intervocálica nas distintas falas da Romania.
            Dado que en latín a palabra “lac” era de xénero neutro e que as linguas romances só conservan dous xéneros: feminino e masculino, este vocábulo adoptou ora o xénero feminino ora o masculino en cada lingua ou mesmo ámbolos xéneros nalgunha lingua. No entanto, “nox” era de xénero feminino, que se conserva en tódalas falas romances.

            Facendo o percurso dende occidente cara a oriente, pra seguirmos un certo continuum lingüístico, comezamos coa nosa lingua:
Galego-portugués: “o leite” e “a noite”, mais baixo a mesma forma ortográfica se agochan tres pronuncias estándares diferentes: [u lajt(e)] e [a nojt(e)] en portugués, [u lejchi] e [a nojchi] en brasileiro e [o lejte] e [a nojte] en galego; tanto o galego coma o portugués coñecen a variante dialectal “noute”, que en Galiza é propia do extremo oriental de Ourense e a Seabra galega, e amais están “nuite” no occidente da Cruña e “nunte” no NE de Lugo, preto de Ribadeo. Por outra parte, o portugués deu lugar ás formas crioulas do caboverdiano “leti” e “noiti” e da Guinea-Bissau “liti” e “noti”.
Asturleonés: os tres estándares deste sistema lingüístico presentan cadansúa forma: “l lheite” e “la nuite” en mirandés, “el lleite” e “la nueite” en leonés e “la lleche” e “la nueche” en asturiano, lingua onde se recollen varias variantes dialectais tanto pra leite, que usan o xénero feminino ou o masculino segundo o lugar: llechi, lleiche, lleichi, lleite –forma maioritaria no asturiano occidental–, lleitsi, lliche, llichi, cheite, yeche e yeichi; coma pra noite: nuechi, nuetse, nuaite, nueite –forma maioritaria no asturiano occidental–, nuoite, nuiche, nuichi, nuochi, ñueche, ñueite, ñoche e nochi.
Castelán: “la leche” e “la noche”, vocábulos que se conservan igual no xudeoespañol”, e que ten as variantes en estremeño: “la lechi” e “la nochi”, e pasaron como préstamos ao quechua: “lichi”, ao aimará: “lich”, ao cebuano: “leche”, ao chamorro: leche  e ao papiamento: “lechi” e “(a)nochi”. Parece que o mozárabe pronunciaba “nóhte”. No castelán antigo documéntanse as variantes “nueche” e “noch”. E o andaluz pronuncia o dígrafo CH como fonema prepalatal fricativo xordo, igual có portugués.
Aragonés: “a leit” e “a nueit”, pronunciadas e ás veces escritas “a lei” e “a nuei”. Fronte ás formas xerais que coinciden coas propias da variedade occidental, a central ten as formas: “a leito” e “a noite”, e a oriental: “a let” e “a nuet”; onde se observa que as formas centrais son nidiamente as máis conservadoras. En benasqués, fala de transición cara ao catalán, as súas formas coinciden con este: “la llet” e “la nit”. A lingua non ten aínda un estándar plenamente oficializado.
Catalán: “la llet” e “la nit”, son un enlace claro entre as formas iberorrománicas coas formas sen vogal final galorromances, mais se se ten en conta que o catalán oriental usa a variante “la lleit” e que en catalán antigo era “la nuit” –escrito “nuyt”–.
Occitano: “lo lach” e “la nuèch/nuèit” son as formas xerais, mais tamén ten moito uso la forma “lo/la lait”, masculina ou feminina segundo a zona, e prá segunda palabra existen as variantes: “nuech, nuòch, nuet, nueit, nuit e net”. En gascón son “lo leit” e “la nueit” e en aranés, única fala occitana oficial, son “eth lèit” e “era net”.
Francoprovenzal ou Arpitán: “le/lo lacél” ou “le/lo lat”, escrito, por veces como: “le/lo lathi” ou “le/lo lé/lè”, e “la nuet”, mais a lingua, falada en tres países diferentes: Franza, Italia e Suíza, non ten recoñecemento oficial nin un estándar común.
Francés e outras linguas d’oil: “le lait” e “la nuit”, mais as súas pronuncias son [lê lé] e [la nui], mais o valón ten “li laecea” e “li nute/li niût” e hai outras formas d’oil desta palabra no borgoñón “neut”, no champañés “nutie” ou no normando “niet”. E do francés procede o crioulo haitiano “lèt la” e “nwit la”, onde o artigo indefinido se pospón, e o crioulo de Guadalupe “lèt” e “lannuit”.
Linguas galoitálicas: “o læte/læite” e “a neutte” en lígur, “ël làit” e “la neuit” en piemontés,  “el lacc” e “la nocc” ou “el lat” e “la nott” en lombardo occidental e oriental respectivamente, e “al làt” e “la nôt” en emiliano-romañolo mais ningunha das catro linguas ou variantes recoñecidas (lígur, piemontés, lombardo e emiliano-romañolo) ten regulación académica oficial.
Véneto: “la lat” e “la note”, onde a primeira palabra perde a vogal final coma nas falas veciñas galoitálicas ou retorrománicas, mais a segunda consérvaa coma nas falas italorrománicas, polo que deducimos que é unha lingua intermedia entre estas subfamilas lingüísticas. En istriano “el làto” e “la nuòto”, lingua romance do sur de Istria influída polo veneciano; e sabemos que “nuat” era a forma no extinto dálmata, tamén historicamente relacionado co veneciano.
Italiano e linguas italorrománicas: “il latte” e “la notte” en italiano, “lu latti” e “la notti” en siciliano, “ ’o latte” e “ ’a notte” en napolitano e “u latti/latte” e “a notte” en corso amosan a certa homoxenidade da evolución da palabra no territorio do dominio italorrománico.
Sardo: “su late” e “sa note”, onde se comproba a pouquísima evolución da palabra latina e a súa proximidade coa solución italiana, como o sardo estándar se basea na variante lugudoresa, propia da zona centro-setentrional de Sardeña, na variante campidanesa, que se espalla pola metade meridional da illa, as palabras son “su lati” e “sa noti”.
Linguas retorrománicas: “il latg” e “la notg” en romanche estándar, “il lat” e “la gnot” en friulano, “la nuet” en ladino gardenés, que ten as variantes: “nöt” (badioto), “net” (fassano), “not” (livinallongués) e “nóte” (ampezzano). Bardante do dialecto ampezzano, seica moi influído pola lingua véneta, as formas perden a vogal final nas tres linguas.
Linguas balcanorrománicas: “laptile” e “noaptea”, sen o artigo “lapte” e “noapte”, en romanés; e “lapteli” e “noaptia”, sen o artigo “lapti” e “noapti”, en arromanés; e “noptea”, sen o artigo “nopte” en istrorromanés.
Mesmo as linguas britónicas: adoptaron o latinismo “lacte” no galés “llaeth”, no cornuallés “leth” e no bretón “laezh”, concepto que en gaélico, tanto irlandés coma escocés, se expresa con “bainne”.
E algunhas linguas construídas auxiliares, cuxa base, en todo ou en parte, é o latín: “le lacte” e “le nocte” en interlingua e “li lacte” e “li nocte” en interlingue, e “la lakto” e “la nokto” en esperanto e ido; que manteñen o étimo ou case.

Á vista dos resultados observados podemos tirar algunhas conclusións interesantes, aínda que sen perder de vista que soamente estamos examinando un único trazo lingüístico dos moitísimos que determinan as características dunha lingua fronte ás demais.
Nas linguas ibéricas vemos que a vogal –A– de “lacte” mudou sempre pra –E–, con ditongación ou sen ela, unha singularidade que só ocorre parcialmente nalgunhas linguas galorromances coma o francés ou o gascón, mentres que o –A– se conserva no resto da Romania. Con todo, a pronuncia portuguesa transforma ese ditongo “EJ”, que aínda se conserva en galego e brasileiro, en “AJ”.
Tódalas linguas balcanorrománicas mudan a secuencia consonántica de –KT– a –PT– e romanés e arromanés crean un ditongo –OA– a partir de –O– denantes da secuencia.
As falas italorromances e, sobre todo, o sardo son as que se manteñen máis próximas do étimo latino, reducindo a secuencia consonántica á consoante –T– ou xeminándoa –TT–.
A ditongación da vogal tónica é unha evolución moi habitual en moitas falas (galego-portugués, asturleonés, aragonés, occitano, galoitálico, linguas d’oil, balcanorromance, etc.), e algunhas chegan a xerar tritongos: leonés e asturiano occidental (nueite, nuaite, nuoite, ñueite), aragonés (nuei(t)) e occitano (nuêit).
E que se podería facer un continuum coas falas que perden a vogal final que, indo de oesta a leste, partiría do aragonés, pasaría polo conxunto occitano-catalán, derivaríase polo norte polo arpitán e linguas d’oil e seguiría polo oriente polas falas galoitálicas e retorromances pra acabar no extinto dálmata. Mais non coas que a manteñen.
Porén a mudanza máis radical é a propia transformación da secuencia consonántica –KT– no fonema palatal africado xordo, representado polos dígrafos CH e CC; tal como ocorre no asturiano central e oriental: “lleche” e “nueche” e variantes, no castelán: “leche” e “noche”; no occitano: “lach” e “nuèch”, e mais no lombardo occidental: “lacc” e “nocc”. Ou mesmo nun fonema seseante no arpitán: “lacél” e no valón: “laecea”.

domingo, 8 de marzo de 2020

CONFUSIÓN ENTRE A 3P DO PRESENTE DE INDICATIVO E A 2P DO IMPERATIVO


É moi corrente hoxe no galego, tanto no oral coma no escrito, que a 3ª persoa do Presente de Indicativo apareza no lugar onde debería aparecer a 2º persoa do Imperativo ou viceversa debido, máis unha vez, á nefasta influencia do castelán, pois sempre se dá naqueles casos en que no castelán coincide a mesma forma verbal pra ámbalas dúas persoas dos dous tempos. Ex.: *Sobe ti agora; *ela sínteo no corazón; *ti ménteme, *El sempre sufre as consecuencias, *ti segue facéndoo etc.

            O regular é que haxa plena coincidencia nas formas de ámbalas persoas dos dous tempos na maioría dos verbos, así ocorre tanto en galego coma en portugués e en castelán [Ex.: gl: (galego), pt: (portugués) e es: (castelán)]. Ex.: gl: [amar] el ama/ama ti, pt: ele ama/ama tu e es: él ama/ama tú; gl: [bater] el bate/bate ti, pt: ele bate/bate tu e es: [batir] él bate/bate tú; gl: [partir] el parte/parte ti, pt: ele parte/parte tu e es: él parte/parte tú; gl: [caer] el cae/cae ti, pt: [cair] ele cai/cai tu e es: él cae/cae tú; gl: [ler] el le/le ti, pt: ele lê/lê tu e es: [leer] él lee/lee tú; gl: [corrixir] el corrixe/corrixe ti, pt: [corrigir] ele corrige/corrige tu, es: [corregir] él corrige/corrige tú; e outros moitos verbos como: asistir, caber, consolar [con O aberto nas dúas persoas], crer, dar, diminuír, emitir, escribir, excluír, fluír, imprimir, intuír, inxerir, moer, parir, recibir, saber, suplir, vivir etc.

Aínda que noutros casos a coincidencia en galego é só gráfica pro non fonética. Son verbos semirregulares da segunda conxugación coas vogais E ou O como última vogal do lexema onde a 3P do Presente de Indicativo se pronuncia con vogal media aberta e a 2P do Imperativo con vogal media pechada. Se se quere facer distinción gráfica o preceptivo é acentuar graficamente a forma verbal que ten a vogal aberta, como fago nos exemplos, aínda que isto non se fai na escrita se o contexto indica nidiamente cal é a persoa verbal. Ex.: gl: [coller] el cólle/colle ti mais pt: [colher] ele colhe/colhe tu e es: [coger] él coge/coge tú; gl: [comer] el cóme/come ti mais pt: ele come/come tu e es: él come/come tú; gl: [beber] el bébe/bebe ti mais pt: ele bebe/bebe tu e es: él bebe/bebe tú; gl: [poder] el póde/pode ti, pt: ele pode/pode tu e es: él puede/puede tú; gl: [somerxer] el somérxe/somerxe ti mais pt: [submergir] ele submerge/submerge tu e es: [sumergir] él sumerge/sumerge tú; gl: [temer] el téme/teme ti mais pt: ele teme/teme tu e es: él teme/teme tú; e así outros moitos verbos como: ceder, cocer, defender, diverxer, entender, exparexer, foder, meter, morrer, mover, perder, petencer, querer, responder, romper, soster, tecer, tender, toller, torcer, vencer, vender etc.; mais non tódolos verbos que teñen as vogais E ou O como última vogal do lexema presentan esta duplicidade e algúns sempre teñen vogal pechada, como: abastecer, deber, coñecer, devecer, empecer, falecer, fornecer, parecer etc.; e outros vogal aberta, como: esquecer, quecer/quencer etc.

            Porén, tamén ocorre que as dúas formas coincidan en galego e portugués pro non en castelán, como nos seguintes verbos irregulares. Ex.: gl: [dicir] el di/di ti e [decer] el dece/dece ti, pt: [dizer] ele diz/diz tu mais es: [decir] él dice/di tú; gl: [facer] el fai/fai ti e pt: [fazer] ele faz/faz tu mais es: [hacer] él hace/haz tú gl: [ir] el vai/vai ti e pt: ele vai/vai tu mais es: él va/ve tú; gl: [poñer e pór] el pon/pon ti [3P con O aberto e 2P con O pechado], pt: [pôr] ele põe/põe tu e es: [poner] él pone/pon tú; gl: [saír] el sae/sae ti, pt: [sair] ele sai/sai tu e es: [salir] él sale/sal tú: gl: [ter] el ten/ten ti [3P con E aberto e 2P con E pechado] e pt: ele tem/tem tu mais es: [tener] él tiene/ten tú. Con todo, na maioría dos verbos irregulares hai coincidencia nas tres linguas. Ex.: gl: [dar] el dá/dá ti, pt: ele dá/dá tu e es: él da/da tú; gl: [oír] el oe/oe ti e [ouvir] el ouve/ouve ti, pt: [ouvir] ele ouve/ouve tu e es: [oír] él oye/oye tú; gl: [traer] el trae/trae ti, pt: [trazer] ele traz/traz tu e es: él trae/trae tú; gl: [ver] el ve/ve ti, pt: ele vê/vê tu e es: él ve/ve tú etc. Coa excepción do verbo “ser”: gl: el é/sé ti, pt: ele é/sê tu e es: él es/sé tú.

            Ou que a coincidencia se dea en portugués pro non en galego nin en castelán, como ocorre co verbo irregular “vir”: gl: el vén/ven ti [3P con E aberto e 2P con E pechado], pt: ele vem/vem tu e es: [venir] él viene/ven tú.

            Con todo, hai unha serie de verbos semirregulares da terceira conxugación que mudan a vogal da raíz en ámbolos tempos: E > I, coincidindo a maioría das veces co modelo castelán e diverxendo do portugués. Ex.: gl: [advertir] el advirte/advirte ti mais pt: ele adverte/adverte tu e es: él advierte/advierte tú; gl: [espir e despir] el ispe/ispe ti ou el dispe/dispe ti mais pt: [despir] ele despe/despe tu; gl: [pedir] el pide/pide ti e es: él pide/pide tú mais pt: ele pede/pede tu; gl: [preferir] el prefire/prefire ti mais pt: ele prefere/prefere tu e es: él prefiere/prefiere tú; gl: [reflectir] el reflicte/reflicte ti mais pt: [refletir] ele reflete/reflete tu; gl: [repetir] el repite/repite ti e es: él repite/repite tú mais pt: ele repete/repete tu; gl: [vestir] el viste/viste ti e es: él viste/viste tú mais pt: ele veste/veste tu; e así con outros varios verbos como: agredir, competir, diferir, divertir, espelir, investir, medir, referir, suxerir etc.

            E outros mudan as vogais entre os dous tempos: vogal media aberta na 3P e vogal pechada na 2P, ámbalas dúas diferentes da vogal media pechada da raíz do verbo, convinando así: E aberto/I. Ex.: gl: [ferir] el fere/fire ti mais pt: ele fere/fere tu e es: [herir] él hiere/hiere tú; gl: [mentir] el mente/minte ti mais pt: ele mente/mente tu e es: él miente/miente tú; gl: [seguir] el segue/sigue ti mais pt: ele segue/segue tu e es: él sigue/sigue tú; gl: [sentir] el sente/sinte ti mais pt: ele sente/sente tu e es: él siente/siente tú; gl: [servir] el serve/sirve ti mais pt: ele serve/serve tu e es: él sirve/sirve tú etc. E O aberto/U. Ex.: gl: [cubrir] el cobre/cubre ti mais pt: [cobrir] ele cobre/cobre tu e es: él cubre/cubre tú; gl: [durmir] el dorme/durme ti mais pt: [dormir] ele dorme/dorme tu e es: [dormir] él duerme/duerme tú; gl: [fuxir] el foxe/fuxe ti mais pt: [fugir] ele foge/foge tu e es: [huir] él huye/huye tú; gl: [lucir] el loce/luce ti mais pt: [luzir] ele luz/luz tu e es: él luce/luce tú; gl: [subir] el sobe/sube ti mais pt: ele sobe/sobe tu e es: él sube/sube tú; gl: [tusir] el tose/tuse ti mais pt: [tossir] ele tosse/tosse tu e es: él tose/tose tú; gl: [ulir] el ole/ule ti mais pt: [cheirar] e es: [oler] él huele/huele tú; e así outros verbos como: acudir, bulir, urdir, xurdir etc. Como se pode ver, esta duplicidade de formas é unha característica propia do galego fronte á coincidencia que se dá en portugués e castelán e principal motivo do erro gramatical que se denuncia.

Porén, hai moitos verbos destas conxugacións que non presentan alternancia nestas persoas e son totalmente regulares. Ex.: gl: [asumir] el asume/asume ti, pt: [assumir] ele assume/assume tu e es: él asume/asume tú mais [sumir] el some/sume ti, pt: ele some/some tu e es: él sume/sume tú; gl: [fundir] el funde/funde ti, pt: ele funde/funde tu e es: él funde/funde tú; [presumir] el presume/presume ti pro non [consumir] el consome/consume ti; gl: [traducir] el traduce/traduce ti, pt: [traduzir] ele traduz/traduz tu e es: él traduce/traduce tú, e así outros verbos como: aburrir, aducir, conducir, reducir, seducir, unir, urxir etc.

            Por último, hai algúns verbos que admiten dúas formas distintas, onde unha presenta a diferenciación vocálica entre ámbolos tempos e a outra non, así. Ex.: gl: [pulir] el pole/pule ti mais pt: [polir] ele pule/pule tu e es: él pule/pule tú fronte a gl: [puír] el púe/púe ti e pt: [puir] ele pui/pui tu; gl: [sufrir] el sofre/sufre ti fronte a gl: [sofrer] el sofre/sofre ti, pt: ele sofre/sofre tu e es: él sufre/sufre tú etc. E outros onde a diferenciación se dá pra un significado e a non diferenciación pra outro. Ex.: [cumprir] (= ser necesario) el cómpre/cumpre ti –nesta 3P o acento é obrigado pra diferenciarse da forma homónima do verbo “comprar”– fronte a [cumprir] (=levar a cabo) el cumpre/cumpre ti.

            A teor de todo o exposto parece evidente que non hai unha correspondencia exacta entre galego e castelán, orixe dos erros de confusión no uso da nosa morfoloxía verbal, coma tampouco a hai entre galego e portugués, aínda que poucas veces este idioma sexa o culpábel de erros gramaticais na nosa lingua. Así que o único método que garante a corrección no emprego das formas verbais galegas é o coñecemento da flexión verbal dos diferentes verbos galegos.