martes, 27 de noviembre de 2018

Palabras acabadas cos sufixos -DADE e -TADE


Estes sufixos proceden do sufixo latino “–tatis/–tatem”, que deixou descendencia en tódalas linguas romances e segue servindo para crear substantivos que indican calidade, estado ou condición. Nas linguas romances ibéricas evoluíu aos seguintes resultados maioritarios, por exemplo: latín – libertatis/libertatem > galego-portugués – liberdade, mirandés – lhibardade, asturleonés – llibertá, castelán – libertad, aragonés – libertá e catalán llibertat; e fóra da Península Ibérica: francés – liberté, occitano – libertat, italiano – libertà, siciliano – libbirtati, romanés – libertate, inglés – liberty etc. Mesmo o basco tamén adaptou este sufixo en préstamos do latín, como: borondate < voluntate. 

            O sufixo “–dade” é o resultado do sufixo latino en posición posvocálica (Ex.: brevitate > brevidade, levitatem > levidade etc.), mentres que en posición posconsonántica deu como resultado “–tade”. Ex.: difficultatem > dificultade, facultatem > facultade, maiestate > maxestade, potestatem > potestade, tempestatem > tempestade, voluntate > vontade etc. Mais tamén hai excepcións a esta regra como as palabras: libertatem > liberdade, pubertatem > puberdade etc.

            As “Normas Ortográficas e Morfolóxicas do Idioma Galego” indican no apartado dedicado a este sufixo que pode presentar tres alomorfos: –edade, –idade e consoante+dade; o primeiro fórmase sobor dos adxectivos rematados en –io: notoriedade, solidariedade, variedade etc., coas excepcións de “necidade” e “sucidade”; o segundo co resto dos adxectivos acabados en vogal ou consoante, sendo o alomorfe máis común: capacidade (< capaz), novidade (< novo), probabilidade (< probábel/probable) etc.; mentres que o terceiro soamente aparece nun pequeno número de palabras patrimoniais, que por síncope vocálica perderon a vogal precedente, orixinando que “–dade” apareza tamén en posición posconsonántica: bondade (< bonitatem), crueldade (< crudelitatem), herdade (< hereditatem) –nótese o es.: “heredad” ou o cat.: “heretat”–, igualdade (< aequalitatem), verdade (< veritatem) etc.

Se aplicamos a simplista correspondencia galego “–dade/–tade” fronte ao castelán “–dad/–tad” corremos o serio perigo de caer en moitas incorreccións, dado que a vogal ou consoante que precede a tal sufixo non sempre coincide nas dúas linguas ou mesmo o sufixo non é o mesmo. Así hai verbas castelás acabadas en “–tad” que teñen o sufixo “–dade” en galego: lealtad – lealdade, libertad – liberdade, pubertad – puberdade etc.; tamén hai moitas palabras que en castelán acaban en “–edad” pro en galego en “–idade”: brevedad – brevidade, edad – idade, enfermedad – enfermidade, humedad – humidade, levedad – levidade, mocedad – mocidade, sequedad – sequidade, soledad – soidade, vaguedad - vaguidade etc.; outras que difiren na vogal ou consoante precedente ao sufixo: ciudad – cidade, heredad – herdade, mortandad – mortaldade etc.; hai tres castelás acabadas en “–idad” que perden o I en galego: divinidad – divindade, trinidad – trindade e virginidad – virxindade; e amizade (es.: amistad) e inimizade (es.: enemistad) pertencen ao sufixo “–dade” mais perderon o D por evolución: amizdade > amizade e inimizdade > inimizade.

            E tamén non se debe esquecer que hai palabras galegas que non teñen correspondencia no castelán: parvidade, saudade, señardade etc. E castelás que non a teñen en galego: barbaridad, salvedad, vecindad etc.

A palabra amizade ten un sinónimo co mesmo étimo latino: amistade; mais a primeira é a forma patrimonial e a segunda un castelanismo aceptado pola RAG, aínda que non recomendado. Consultando o “Tesouro Medieval Informatizado da Lingua Galega” comprobamos que do suposto latín vulgar “*amicitatem” non se rexistra ningún “amizidade”, como si sucede en textos portugueses medievais, pro si “amizdade” (41 rexistros: 21 no s.XIII e 20 no s.XIV) ou “amisdade” (2 nos s.XIII e s.XIV), e a forma actual “amizade” (10 no s.XIII e 2 s.XIV), “amizades” (1 no s.XIII), “amjzade” (2 nos s. XIII e s.XIV), “amyzade” (3 no s.XIV) e “amyzades” (2 no s.XIV), cun total de 20 rexistros. Obviamente, non se rexistra ningunha forma “amiztade/amistade”, e vemos que a forma actual é minoritaria fronte á menos evoluída “amizdade”, claramente predominante no medievo. O seu antónimo é “inimizade” (< lat. vulg. *inimicitatem), sen admisión da forma castelá ou semellante; con todo, a forma medieval era: “enemizade” (2 no s.XIV), “enemyzade” (1 no s.XIV), aínda que rexistrándose xa un “enemistades” no s.XV.

            Tamén é importante sabermos que non hai exacta igualdade entre galego e portugués, malia a súa común orixe, nas verbas con estes sufixos, por exemplo en portugués acaban en –dade: dificuldade e faculdade; tamén “mortaldade” ten –N– no canto de –L–: “mortandade”, coma en castelán; e rematan co sufixo –dão, específico do portugués: brusquidão, escuridão (e tamén “escuridade”), frouxidão (preferido a “frouxidade” e ás súas variantes: “froixidão” e “froixidade”), imensidão (pro se prefire “imensidade”), levidão (pro se prefire “levidade”), sequidão, solidão, vaguidão (pro tamén “vaguidade”) etc.

Finalmente, algunhas verbas co sufixo “–dade” contan con sinónimos da mesma raíz, como: humidade – humedén, considerada esta de uso popular; modernidade – modernismo; puridade – pureza, sendo esta a máis usual con diferenza; seguridade – seguranza, sendo esta a palabra preferida polo portugués; simplicidade – simpleza etc. Pola contra, o dicionario RAG non admite “vecindade” (< vicinitatem) e si “veciñanza”, seguindo o exemplo do portugués (“vizinhança” e “vizindário” [Br.]), malia que a primeira palabra é a máis documentada no galego medieval: vezindade (1 rexistro no s.XIII), vezindades (2 nos s.XIII e s.XIV), veçindade (1 no s.XV), vesindade (2 no s.XV), “vezendades” (1 no s.XIII) e vizindade (2 no s.XIV), mentres que “vezynança” só se rexistra 2 veces no s.XIII.

viernes, 26 de octubre de 2018

A cor dos cabelos


Lendo a excelente noveliña de Stefan Zweig: “Novela de xadrez” (Irmás Cartoné, 2018), un dos personaxes, Mirko, é descrito como “rapazolo de crechas louras”, mais na páxina seguinte dísenos que ao mesmo lle cortaron “as guedellas rubias”. Dado que “louro” e “rubio” fan referencia a dúas cores de pelo diferentes, parece evidente que o castelanismo “rubio” se coou na tradución como sinónimo de “louro”. Non é a primeira vez que vexo esta falsa sinonimia, que na lingua oral é aínda máis usada.

            Se consultamos o dicionario da RAG vemos que “louro”, coa tamén aceptada variante “loiro”, é unha “cor que vai dende o castaño avermellado ata o dourado, pasando polo castaño moi claro”, mentres que “rubio”, e a súa variante “roibo” tamén aceptada, é unha “cor que vai dende o vermello ata o amarelo avermellado, pasando polo castaño avermellado”; entre medias está “roxo”, que é unha “cor dourada que pode ser tamén castaña ou amarela avermellada”.

            Se consultamos o dicionario portugués Priberam vemos que “louro/loiro” é a “cor do ouro” e “ruivo” é unha “cor entre o vermello e o amarelo”, en esencia igual ca en galego, no entanto “roxo” se corresponde co noso “morado claro ou violeta”.

            Dentro do louro está o “trigueiro”, definido pola RAG coma a “cor do trigo maduro”, é dicir, un louro de ton claro que se achega ao amarelo. Porén en portugués “trigueiro” só se emprega para definir a pel acastañada ou morena, polo que ten unha tonalidade moito máis escura.

            Con todo a maioría dos galegos teñen os cabelos castaños, morenos ou negros, aínda que estes últimos son moitísimo menos frecuentes do que se pensa. Por tanto unha cabeleira castaña é de “cor parda escura”, mais se é moi escura ou negra é “morena” ou “moura”, adxectivo este que está en desuso a favor do seu sinónimo de orixe castelá; porén se a cabeleira fose realmente escura de todo sería mellor chamarlle “negra ou preta”. Como curiosidade, durante a Idade Media tamén se chegou a usar o galicismo “brun” como sinónimo de castaño ou moreno: “os cabelos brũus” (Crónica Troiana e Miragres de Santiago).

            A variación na cor dos cabelos deu lugar ao seu uso como apelido, sempre referido ao varón, así que temos uns cantos con esa orixe, aínda que algúns tamén podían facer referencia ao ton da pel: Albo, (A)marelo, Branco, Cao, Castaño, Louro/loiro, Moreno, Mouro, Negro, Pardo, Preto, Roxo e  Rubio.

            Nótese que o apelido Cao, é dicir, o que designa un home de cabelo branco non coincide hoxe co adxectivo “cano” porque este castelanismo substituíu na fala a forma patrimonial (ant. cão) mantida como apelido e é recollido polo dicionario da RAG como estándar xunto co tamén castelanismo “cana” pra denominar un pelo que se tornou branco, cuxa forma patrimonial era “cã”. Porén, sen a presión diglósica do castelán, tanto o adxectivo coma o substantivo se manteñen no portugués: “cão/cã” e “cã”.

            Para acabar, outra curiosidade, no Brasil úsase informalmente o xentilicio “galego” para se referir a unha persoa loura, aínda que non teña ningunha orixe galega.

viernes, 7 de septiembre de 2018

Un lugar sollío ou avesedo


A importancia do sol é tal na nosa vida que temos algúns adxectivos específicos para denominar a súa maior ou menor influencia nos lugares ao ar libre. Así se dá o sol dicimos que o sitio é sollío, mais se o sol é intenso é solleiro, xa que logo ambos os adxectivos non son sinónimos porque o segundo implica un matiz de intensidade a respecto do primeiro. Porén, se non dá o sol ou dá pouco dicimos que o lugar é avesedo, forma preferida polo dicionario RAG fronte á seguinte, ou avesío, sendo neste caso adxectivos sinónimos. Tamén podemos usar para o mesmo concepto os adxectivos sombrío, forma preferida polo dicionario RAG fronte á seguinte, ou sombrizo, procedentes de sombra, o espazo escuro formado pola ausencia de luz, solar ou non, por mor da interposición dun corpo fronte á fonte de luz.

            A falta da luz solar, total ou case, dá lugar ás tebras, palabra usada case sempre en plural. E un lugar con tebras ou sen luz é un sitio tebroso ou tenebroso, forma preferida polo dicionario RAG fronte á precedente. O matiz dunha menor ou maior escuridade nun sitio dá a pertinencia de usarmos os adxectivos: avesedo, avesío, sombrío ou sombrizo, cando a escuridade non é intensa e podemos ver algo; ou os adxectivos: tebroso ou tenebroso, cando é total ou moi intensa e non podemos ver ren ou case.

            Un sitio sen luz ou claridade, onde non se pode ver ou se ve moi mal é escuro, ou tamén fusco, adxectivo que tamén podemos usar como sinónimo de “sombrío” e de “mouro”, é dicir, de cor case negra. Pola contra, se hai luz e podemos ver ben ou case, dicimos que é un lugar claro. Palabra que coñece o rotacismo (craro) dende os inicios do idioma, como se pode comprobar nos textos medievais.

            En resumo, “escuro” e “claro” son adxectivos xerais, utilizábeis en calquera contexto para indicar maior ou menor luz, mentres que “fusco”, tamén xeral, funciona como adxectivo sinónimo para tres conceptos diferentes: escuridade, sombra e mourenza –substantivo este non recollido polo dicionario da RAG pero ben presente noutros–. Pola contra, os demais adxectivos son específicos, así cando falamos da incidencia da luz solar debemos usar “sollío” e “solleiro”, este último se é moi intensa, e “avesedo” ou “avesío” se non dá directamente pero permite a visión, se a falta de luz pero non de visión se produce por unha sombra debemos usar “sombrío” ou “sombrizo”, e se non hai posibilidade de visión, ou case, por falta de luz usaremos “tebroso” ou “tenebroso”.

jueves, 2 de agosto de 2018

MOMENTO, INSTANTE e INTRE


É frecuente o uso destas tres palabras como sinónimos perfeitos; é dicir, completamente intercambiábeis entre si. Así o escoito ou leo a miúdo. Porén, en verdade hai uns matices nos seus significados que fan que non sempre sexa posíbel este intercambio.

            Destarte “momento” e “instante” coinciden en ser “un espazo moi breve de tempo” (Ex.: Aquilo só durou un momento/instante), mentres que “intre” e “momento” o fan en ser “o tempo preciso en que algo ocorre” (Ex.: Xusto naquel intre/momento chegou ela); con todo, “momento” tamén pasou a ser “un espazo indefinido de tempo en que ocorre algo” (Ex.: É un momento ideal para investir), e “intre” tamén equivale a “intervalo breve de tempo” (Ex.: Nese intre foi cando sucederon os feitos). Como vemos segundo o caso, “momento” e “instante” poden ser sinónimos e “intre” e “momento” tamén, pero non “instante” e “intre”; e ademais, “momento” pode ser sinónimo de “ocasión” e “época”, conforme o contexto, e “intre” pode ser sinónimo de “ínterim, lapso ou intervalo”, sempre que o espazo temporal sexa curto.

            No entanto, as tres palabras serven para indicar a idea de inmediatez nas expresións: “ao/nun momento, nun instante e no intre” (Ex.: Fágoo ao momento/nun instante/no intre), sendo sinónimos dos adverbios de tempo: “axiña, decontado, enseguida, logo...”.

            Mais tamén “momento” e “instante” poden expresar a idea de “continuidade” nas expresións: “a cada momento, en todo momento, a cada instante” (Ex.: Non deixa de se queixar a cada momento/en todo momento/a cada instante), sendo sinónimos dos adverbios de tempo: “arreo, cadora, continuamente, decontino, seguido...”.

            E “momento” tamén pode expresar a idea do “tempo actual como punto de referencia” nas expresións: “de momento e polo momento” (Ex.: Conta comigo de momento/polo momento), sendo sinónimos das expresións: “por/polo de pronto”, e do adverbio: “momentaneamente”.

            Xa que falamos de espazos curtos de tempo, non está de máis lembrar que para denominar un “espazo máis ou menos breve de tempo” no noso idioma usamos as palabras: “anaco, pedazo, bocado, cacho e retrinco” (Ex.: É cousa de estar un anaco/bocado/cacho/pedazo/retrinco escoitándoo), principalmente; mais nunca “rato”, como moitas veces se emprega por mor do seu uso en castelán. Os únicos ratos que temos en galego son os roedores de varias especies de tamaño pequeno, os dispositivos manuais do computador e os peixes tamén coñecidos como alpabardas, pataguillóns ou alcriques.

miércoles, 4 de julio de 2018

POSTREMEIRO, ÚLTIMO e DERRADEIRO


Estes tres adxectivos, xunto con outros dous menos usados: postremo e cabeiro, veñen indicar o mesmo: que algo vén despois doutros nunha serie e que ningún vén despois del, aínda que hai matices. Mentres que “último”, “postremeiro” e “postremo” se poden considerar sinónimos perfeitos; “derradeiro” adquire ademais o matiz de “último definitivo dunha serie”, é dicir, que se emprega para indicar que despois xa non haberá máis engadidos posíbeis á serie; e “cabeiro” indica que é “o que está no cabo ou extremo de algo”, polo que a súa sinonimía cos outros adxectivos é relativa, pois soamente se dá segundo o contexto.

            Hoxe “último” é o máis usado con diferenza, mais consultando o TMILG (Tesouro Medieval Informatizado da Lingua Galega) comprobamos que non sempre foi así, pois “postremeiro”, hoxe considerado literario xunto coa súa variante culta “postremo”, é con moitísima diferenza o adxectivo máis empregado nos séculos medievais con escritos en galego baixo as grafías: “postremeiro(s)/-a(s), postremeyro(s)/-a(s), postrimeiro(s)/-a(s) e postrimeyro(s)/-a(s)”, cun total de 526 rexistros: “E a morte do postremeyro de vos o moesteyro fillara… (1319), os primeyros nĕ seremos os postremeyros que morrerõ per tal maneyra (1370), dou por mia manda e postremeira voontade (1386), o postremeiro día de juyo (1394), por quanto oje era el postremeyro termino et praso… (1478)”; contra 4 da forma culta “postremo(s)/-a(s)”; 24 de “derradeiro(s)/-a(s) ou der(r)adeyro(s)/-a(s)” e 34 de “ultimo(s)/-a(s)”. É doado deducir que a redución de uso deste adxectivo fronte ao seu sinónimo triunfante no galego contemporáneo ocorreu durante a Idade Moderna baixo a incuestionábel influencia do castelán como lingua de prestixio.

            Así e todo, consultando o TILG (Tesouro Informatizado da Lingua Galega), menos rigoroso ca o TMILG pero abondo orientativo no uso moderno, comprobamos que “postrimeiro/postremeiro” foi utilizado, aínda que moi pouco, polos nosos escritores contemporáneos dende finais do s. XIX ata a actualidade, coa curiosa observación de que a forma “postrimeiro” é a única utilizada nos s. XIX e XX, mentres que no noso século só se usa “postremeiro”, a variante recoñecida pola Real Academia Galega. Pola contra, “derradeiro” ten moito maior emprego, aparecendo mesmo nun texto de 1697 e no “Coloquio de 24 gallegos rústicos” (1746) de Frei Martín Sarmiento e uso continuo ata hoxe. O cultismo “postremo” é moito menos usado con diferenza na nosa literatura contemporánea ca os dous anteriores, e a súa utilización dáse primordialmente de 1980 ata a actualidade; e así memso, o adxectivo popular “cabeiro” soamente encontra uso, moi minoritario, dende 1970 en adiante. Loxicamente o uso dos anteriores sinónimos é minoritario fronte a “último”, que presenta a variante popular “últemo”, de forma minoritaria, en textos anteriores a 1980 principalmente.

            Dado que o dicionario normativo da RAG recolle os cinco adxectivos, non sería má idea facer maior emprego dos catro menos usados na actualidade, dándolle unha maior precisión e riqueza á nosa fala e escritura, sabendo diferenciar o seu emprego conforme significado e contexto: “postremeiro” e “postremo” en contextos cultos, “derradeiro” para o último definitivo e “cabeiro” para o último colocado nun extremo.

martes, 5 de junio de 2018

Deber + infinitivo ou Deber de + infinitivo


Esta perífrase verbal pódese usar con dúas formas: sen preposición ou con ela, servindo para expresar tanto unha acción obrigatoria coma unha posíbel ou hipotética.

            O dicionario da RAG recolle ambas as formas como totalmente sinónimas: deber + infinitivo = deber de + infinitivo.

            É unha perífrase tamén usada nas linguas próximas, mais no castelán hai un matiz sinalábel, usa “deber de + infintivo” soamente para indicar posibilidade ou suposición, mentres que “deber + infinitivo” serve tanto para expresar obrigatoriedade coma posibilidade ou hipótese. Ex.: “Deben cumplir las leyes”, pero: “Debió de llegar ayer = debió llegar ayer”. Con todo, a norma tradicional diferenciaba ambas as formas, como fai o portugués, considerando a forma sen preposición só para obrigación e con preposición só para posibilidade, suposición ou conxectura.

            Como dixen o portugués estándar aínda diferencia nidiamente o uso de ambas as formas, indicando a forma sen preposición para expresar obrigación: “Devem cumprir as leis”, e a forma con ela para expresar probabilidade ou suposición: “Deveu de chegar onte”. Aínda que é certo que a lingua popular tende a suprimir a preposición, usando a perífrase sen ela tanto para a obrigatoriedade coma para a probabilidade ou hipótese: “Deveu chegar onte”.

            Malia o seu uso popular sen distinción de significado para as dúas formas, tal como recolle o dicionario, o manual de Estilística da Lingua Galega do profesor X.R. Freixeiro Mato constata a utilización de deber + infinitivo “como perífrase modal obrigativa [...], sen preposición  de enlace de modo preferente, en canto con ela costuma ser modal hipotética” e no seu libro “Lingua de calidade” recomenda este uso diferenciado: “Aínda que como perífrases modais obrigativas e hipotéticas se costuman usar tanto deber + infinitivo como deber de + infinitivo, resulta máis aconsellábel utilizarmos a primeira como obrigativa e a segunda como hipotética”.

            Coido que, a pesar de que a RAG non recomende unha forma sobre a outra nin  indique unha utilización diferenciada de ambas, se debería optar pola alternativa da diferenciación semántica das dúas formas se queremos usar un galego estándar de calidade pola gran vantaxe de explicitar nidiamente a acción da perífrase, como se pode ver nos seguintes exemplos:
Debeu chegar ás nove (= tivo de chegar ás nove) – Debeu de chegar ás nove (= probabelmente chegou ás nove).
Deberá facer o acordado (= estará obrigado a facer o acordado) – Deberá de facer o acordado (= posibelmente vai facer o acordado).
Eles non deberían vivir aquí (= eles non terían que vivir aquí) – Eles non deberían de vivir aquí (= eles seica non vivirían aquí).

            A precisión na fala é sempre recomendábel para que esta cumpra cabalmente o seu labor, xa que logo usemos sempre que poidamos a linguaxe máis exacta posíbel.

martes, 15 de mayo de 2018

Abondar e Abundar


Estes dous verbos onde unha vogal marca a diferenza, teñen a mesma orixe: o verbo latino “abundare” que expresaba “ser abundante ou ter en abundancia”, conservado no verbo “abundar”. Mais del xurdiu a variante “abondar” para expresar “ser suficiente”, que obviamente ten un matiz diferente. Non é igual “abunda a comida” ca “abonda a comida”, dado que na primeira frase a comida pode ser máis da necesaria pero na segunda soamente chega para cubrir a necesidade.

            Relacionados co verbo “abundar” están o substantivo “abundancia” e o adxectivo “abundante”, mentres que co verbo “abondar” están o indefinido “abondo”, o adverbio “abondo/dabondo” e o adxectivo “abondoso”, que malia proceder do verbo “abondar” é sinónimo de “abundante”. Por tanto hai unha nidia diferenza entre “abondo”, sinónimo do indefinido “bastante” ou do adxectivo “suficiente”, e “abondoso”, así poderiamos dicir: “Temos abondosos proxectos por facer e cartos abondos para realizalos”.

            Hai que sinalar que mentres o indefinido “abondo” acompaña detrás ao substantivo, o seu sinónimo “bastante” vai diante, así: “Hai bastantes patacas para o guiso”, significa o  mesmo ca: “Hai balocas abondas pró guisado”. Xa que logo, os verbos “bastar” e “abondar” son perfeitos sinónimos co único significado de: “ser suficiente”.

            O dicionario RAG non recolle substantivo ningún para expresar o concepto de “suficiencia” ou calidade do que abonda. E os anteriores que recollen o substantivo “abondamento” fano co significado de “abundancia”, tal como sucede en castelán (abundamiento) ou en portugués (avondamento).

            E isto último lévanos a ter en conta que en portugués as variantes: “abundar”, “abondar” e “avondar” son sinónimas, e tamén os substantivos: “abundância” e “avondança”, “avondamento”; os adxectivos: “abundante”, “abundoso” e “avondoso”; e os adverbios: “abundantemente” e “avondo/abondo”, “avonde/abonde”. Polo que en portugués non hai matiz ningún que diferencie ambos os verbos e palabras relacionadas, sendo perfeitamente intercambiábeis. Peculiaridade que non hai que esquecer ao ler ou escribir en galego ou en portugués.