Un arroio é un arroyo?

 

Temos esta palabra que, coa mesma procedencia etimolóxica (lat. hisp. arrugio < lat. vulg. arrugia < lat. rugia = suco, canal), ten significados algo diferentes en galego, portugués e castelán.

            O dicionario da RAE defíneo como “caudal corto de agua, casi continuo” na súa primeira acepción e dá os seguintes sinónimos pra tal acepción: torrente, riachuelo, regato, rivera, afluente; mais na súa segunda acepción é “cauce por donde corre un arroyo” e na súa terceira é “parte de la calle por donde suelen correr las aguas”, mentres que o resto das acepcións proceden destas tres primeiras, sendo especialmente rechamante a sétima, propia do Perú e Venezuela, que converte o “arroyo” nun “río navegable de corta extensión”.

            Prós portugueses, segundo o dicionário Priberam, o arroio é unha “pequena corrente de água, permanente ou não” na súa primeira acepción e ten como sinónimo a palabra “regato”, e na segunda e última é a denomibnación dunha planta de horta: a Atriplex hortensis, que tamén é chamada “armole” ou “erva-armoles”.

            Namentres que na nosa lingua, conforme o dicionario da RAG que constitúe a referencia oficial pró léxico galego, o arroio é unha pequena corrente de auga formada pola chuvia e, por tanto, non permanente, na súa única acepción admitida. No anterior Gran Dicionario Xerais da Lingua (Xerais, 2009) era unha “cantidade grande de auga que corre, especialmente despois dunha chuvieira”, na súa primeira acepción, e un “rego por onde flúe a auga da chuvia”, na súa segunda e última acepción. Como comprobamos a chuvia está na orixe dun arroio, pró noso idioma. Polo contrario, o dicionário Estraviz, que segue a normativa do portugués, recolle catro acepcións pra esta palabra: (1) pequena corrente de auga, chamada tamén regueiro; e inclúe tamén os seguintes sinónimos nesta acepción: ribeiro, regato e rego; (2) cal por onde corre o regueiro; (3) a area que deixa a arroiada nas terras; e (4) palla miúda que resta trala extracción do gran.

            Segundo vemos o coherente sería que cando un fala ou escribe seguindo a normativa da RAG use “arroio” seguindo o criterio da propia RAG e, xa que logo, non o faga corresponder coa forma castelá “arroyo”, que debe ser substituída polas verbas galegas: regato ou regacho, cando a corrente é moi pouco abundante, e regueiro, cando a corrente é máis abundante pro non chega á categoría de río. En troques, se un fala ou escribe seguindo a normativa reintegracionista pode moi ben usar “arroio” como correspondencia da forma castelá “arroyo”, visto que “un caudal corto de agua” vén ser o mesmo ca “uma pequena corrente de água”. Polo tanto, sexamos congruentes co noso idioma e non empreguemos o castelanismo “arroio” pra denominar un regueiro ou un regato, como estou afeito a ver en tantos textos, se escribimos coa ortografía das NOMIG. Por certo, o Rinodicionario Castelán-Galego é un excelente instrumento pra evitar castelanismos innecesarios, ende mal, pouco utilizado segundo parece.

O dígrafo NH

 

Con demasiada frecuencia atopo en moitos textos que o dígrafo NH aparece separado cando ocorre que haxa que separar a palabra con guión en final de liña (Ex.: *algun-ha, *ningun-ha, *un-ha), mais as NOMIG sentencian a secuencia NH como dígrafo e por tanto o correcto é separar as palabras conservando a unión de ámbalas letras (Ex: algu-nha, ningu-nha, u-nha), como se fai co resto dos dígrafos na nosa lingua.

            Mais por que sucede isto? Ben, a resposta é, máis unha vez, a interferencia do castelán. Neste idioma a secuencia NH non constitúe dígrafo ningún e por tanto se separa con guión en final de liña como pertencente a dúas sílabas distintas (Ex.: an-helar, en-hiesto, en-horabuena, in-halar). Algo que non pasa co resto dos dígrafos que compartimos ámbolos idiomas: CH, GU, LL, QU e RR (Ex.: ca-cho, den-gue, fa-llo, tan-que, ca-rro).

            No portugués tamén existe o dígrafo NH, pro cun valor fonémico diferente: o da nasal velar que nós representamos co Ñ. O portugués ten dúas normas á hora de separar as sílabas con dígrafos: non separando os dígrafos que teñan H: CH, LH e NH (Ex.: fe-cho, pa-lha, ba-nho) ou U: GU e QU (Ex.: a-guardar, a-quário), e separando o resto: RR, SS, SC/SÇ e XC/XS (Ex.: car-ro, pas-so, des-cida, cres-ça, ex-celso, ex-surgir). Amais dos consonánticos o portugués ten tamén dígrafos vocálicos: AM/AN, EM/EN, IM/IN, OM/ON e UM/UN, porque a consoante nasal non se pronuncia senón que indica a nasalidade da vogal precedente (Ex.: manancial = *manãcial, quente = *quẽte, assim = *assĩ, *onça = *õça, atum = *atũ), loxicamente son dígrafos que non se separan.

            O galego ten seis dígrafos habituais: CH, GU, LL, NH, QU e RR, mais tamén dous extras pra representar fonemas especiais: o GH pra explicitar a gheada e o KH pra transcribir a consoante fricativa velar xorda, a mesma do iota castelán, en palabras estranxeiras (Ex.: Khartún, khmer, khoisa, khan etc.).

            Cos seis dígrafos normativos existe a particularidade de que GU só se xustifica por mera copia da ortografía castelá, dado que no galego actual non se dá nunca a secuencia de G+E/I pra representar un son diferente do de G+A/O/U, (Ex.: guerra = *gerra, guiso = *giso), algo que si sucede tanto no castelán coma no portugués, e sucedía no galego histórico. E QU por mantemento desta singularidade ortográfica histórica: QU+E/I, malia eliminar a secuencia QU+A/O que si mantén a ortografía portuguesa (Ex.: quadro, quarenta, quociente, quota etc.).

RECENTE e RECÉN

 

O dicionario da RAG recolle o adxectivo “recente” pra denominar “o que ocorreu ou se fixo hai moi pouco tempo”, e derivado da súa forma feminina aparece o abverbio “recentemente” (sucedido nun tempo recente), mais non recolle a forma apocopada do adxectivo “recén”.

O Dicionario Galaxia de Usos e Dificultades da Lingua Galega (ed. 2004) recolle no termo “recén”, que indica que non está recoñecido polo DRAG nin polo VOLG, que o seu uso pode ser substituído polas construcións sintácticas alternativas: substantivo + adverbio “recentemente” + adxectivo (Ex.: o alumno recentemente incorporado), onde o adverbio tamén pode ir detrás do adxectivo (Ex.: o alumno incorporado recentemente), e substantivo + acabado de + infinitivo (Ex.: o alumno acabado de se incorporar); mais tamén destaca que é un apócope admitido tanto en portugués “recém” coma en castelán “recién” e que amais é un neoloxismo moito máis sintético, ou abreviativo, cás outras dúas construcións admitidas (Ex.: o alumno recén incorporado).

Aínda que o castelán e o portugués empregan o apócope de “recente”, non o fan exactamente do mesmo xeito, así o castelán o usa sempre que se antepón á palabra que modifica (Ex.: recién nacido, recién casado, recién hecho etc.) co valor de “recientemente” como unha palabra independente; namentres que o portugués tamén o emprega anteposto á palabra que modifica pro unido a esta mediante trazo, pasando a formaren unha palabra composta (Ex.: recém-nascido/recém-nado/recém-nato, recém-casado, recém-feito etc.). En ámbolos idiomas en América do Sur utilízase tamén está palabra co valor do adverbio “recentemente” anteposto a verbos conxugados: recién ha llegado al trabajo; recém chegou ao trabalho. E tamén nalgúns países hispanos co valor do adverbio “apenas” (Ex.: lo vi recién entró; recién al verlo lo supe).

Xa que logo, en conclusión, o seu uso non está admitido pola gramática galega, ao menos polo agora, pro si é habitual tanto no galego oral coma escrito. Neste último seguindo o modelo ortográfico castelán, quer dicir, sen unión mediante trazo coa palabra que modifica: recén nacido/recén nado, recén casado, recén feito etc.

É DICIR OU QUER DICIR

 

Esta locución adverbial que une dúas palabras ou frases pra explicar ou rectificar a enunciada en primeiro lugar ten dúas formas na nosa lingua, na primeira se segue o modelo do castelán: “es decir”, e na segunda o do portugués: “quer dizer”.

A locución ten varios sinónimos que tamén están presentes nos dous idiomas que actúan como modelos prá nosa lingua:

Isto é – isto é (pt) – esto es (es).

A saber – a saber (pt) – a saber (es).

Ou sexa – ou seja (pt) – o sea (es).

Noutras palabras – noutras/em outras palavras (pt) – en otras palabras (es).

Ou mellor – ou melhor (pt) – o mejor (es).

            Mais:

Mellor dito, por mellor dicir – Melhor dizendo (pt) – Mejor dicho (es).

            Aínda que as dúas locucións que encabezan o texto son correctas na nosa lingua, o senso de “quer dicir” é máis nidio có de “é dicir”, proveniente da expresión: “querer dicir”, sinónima do verbo “significar”, e amais achéganos ao portugués e diferéncianos do castelán.

Apelidos galegos que conservan palabras patrimoniais

 

Moitos apelidos galegos sofreron o labor castelanizador que o supremacismo español leva execendo contra a nosa lingua dende hai varios séculos, aínda que antano non recibise esta denominación. A man dos escribáns e notarios foi modificando os apelidos tradicionais do país pra facelos menos marcadamente galegos ou directamente facelos casteláns, así pasaron os Goiáns a Goyanes, os Da Vila a Dávila, os Do Val  a Dobal, os Do Vao a Dobao, os Montouto a Montoto, os Rubiáns a Rubianes, os Soutelo a Sotelo etc.; e igualmente os Afonso a Alonso, os Longo a Luengo, os Louzán/Louzao a Lozano, os Outeiro a Otero, os Preto a Prieto, os Veiga a Vega, os Vello a Bello, os Vermello a Bermejo etc.

Porén, incribelmente non todos acabaron deformados ou castelanizados e moitos escaparon á súa deturpación, ficando galegos ou esencialmente galegos como: Carballo, Cela, Coello, Cortiña, Ferreiro, Freixo, Lama, Louro, Merlo, Nogueira, Regueiro, Reija (Reixa), Riveira (Ribeira), Salgado, Varela, Veloso, Vilariño etc.

E con algúns dáse o paradoxo de que namentres esas mesmas palabras se perdían como formas usadas na oralidade do idioma galego, ben desaparecendo como léxico vivo , ben substituídas polas formas castelás correspondentes, mantéñense como apelidos en uso, así: Cao (es. cano) Cuíña (es. colina), Insua (es. isla) ou Mao (es. malo). Hoxe o dicionario da RAG non recolle o adxectivo “cao” pro si a forma castelá “cano”, e si o adxectivo “mao” como sinónimo de “malo”, a forma principal, e mailos substantivos “cuíña” e “insua”, mais este co significado restrinxido de “illa nun río”.

Palabras con diferentes xéneros en galego e castelán

 

A semellanza entre galego e castelán fai que haxa un bo número de palabras iguais ou moi parecidas que, non obstante, diferen porque teñen xénero diferente. A secular interferencia do castelán fai que a miúdo se empreguen co xénero que teñen en castelán en detrimento do propio do galego, constituíndo un novo avance da substitución lingüística que sofremos.

            Obviamente a única solución ante este problema é a simple memorización de todas aquelas palabras que contan con xéneros diferentes en ámbolos idiomas. Se tomamos como exemplo a verba “mel” comprobamos que esta diferenza de xénero abrangue tódalas línguas romances, así esta palabra é masculina en galego e portugués (o mel) e en asturiano e leonés (el miel) e mirandés (l miel), en francés (le miel) e valón (li låme), en occitano (lo mel/meu), en italiano (il miele), corso (u meli), napolitano (le mèle) e siciliano (lu meli), en sardo (su meli/mele) etc.; e feminina en aragonés (a/la miel), en catalán (la mel), en castelán (la miel) e ladino (la myél), en lombardo (la mel), en friulano (la mîl), en romanés (mierea) e arromanés (njiarea) etc.

            Aínda que é frecuente que o xénero destas palabras sexa o mesmo en galego ca en portugués, tamén existe discrepancia en palabras de moito uso como: a alarma (gl) e o alarme (pt), o cal (gl) e a cal (pt) e la cal (es), a calor (gl) e o calor (pt) e el calor (es), o chupete (gl) e a chupeta (pt), o cólera (gl) e a cólera (pt), o cráter (gl) e a crátera (pt), a crema (gl) e o creme (pt), a croqueta (gl) e o croquete (pt), a ducha (gl) e o duche (pt), a eclipse (gl) e o eclipse (pt) e el eclipse (es), o garaxe (gl) e a garagem (pt), a icona (gl) e o ícone (pt) e el icono (es), o maratón (gl) e a maratona (pt), o pétalo (gl) e a pétala (pt), a postal (gl) e o postal (pt), o retrete (gl) e a retrete (pt), a samba (gl) e o samba (pt), a silicona (gl) e o silicone (pt), a suor (gl) e o suor (pt) e el sudor (es), a ultraxe (gl) e o ultraje (pt) e el ultraje (es) etc.

Velaquí unha listaxe coas palabras máis frecuentes que teñen xénero distinto en galego e castelán –como dixen, non hai máis solución que a súa aprendizaxe–.

En palabras iguais: a armazón – el/la armazón, o diadema – la diadema, o dote – la dote, a/o fin – el fin, a fraude – el fraude, a glande – o glande, a Internet – el/la Internet, o labor – la labor, o masacre – la masacre, o nada – la nada, o nariz – la nariz, a peluche – el peluche, a reuma – el/la reuma, o sal – la sal, a síndrome – el síndrome, o ubre – la ubre etc.

En palabras parecidas pola súa mesma orixe: a árbore – el árbol, o cárcere – la cárcel, a cor – el color, o couce – la coz, a dor – el dolor, o estrataxema – la estratagema, o fel – la hiel, o leite – la leche, o malte – la malta, a marxe – el margen, as matinas = os matíns – los maitines, a orde – el orden, a orixe – el origen, a pantasma = o fantasma – el fantasma, a ponte – el puente, a pube – el pubis, o sangue – la sangre, a sentinela – el centinela, o sinal – la señal, o térmite – la termita, o til – la tilde etc.

E ademais hai diferenza de xénero nos nomes das letras que en galego son masculinos: o A, o B, o C etc. Tamén os das letras doutros alfabetos: o alfa, o beta, o gamma etc.; o alif, o ba, o ta etc.

E na nosa lingua son femininas a maioría das palabras acabadas en –axe: a aldraxe, a bagaxe, a carruaxe, a dopaxe, a equipaxe, a friaxe, a linguaxe, a metraxe, a miraxe, a paisaxe, a ramaxe, a rodaxe, a sofraxe, a viaxe etc., agás: o paxe, o traxe e o garaxe, que son masculinas, e a/o personaxe, que pode ter ámbolos xéneros.

E en xeral as acabadas en –uxe: a feluxe (es: el hollín), a ferruxe (es: la herrumbre), a lanuxe, a peluxe (es: el vello), a viruxe (es: el biruji) etc.

Tamén son femininas os cultismos acabados en –se e –te: a análise, a apocalipse, a crise, a diálise, a diocese, a dose, a eclipse, a elipse, a énfase, a fimose, a neurose, a osmose, a parálise, a paréntese, a prótese, a simbiose, a síntese, a tese, a tuberculose, a xénese etc.; a apendicite, a artrite, a cute, a celulite, a colite, a gastrite, a larinxite, a meninxite, a otite, a peritonite, a pleurite, a tendinite etc.

Hai algunhas palabras rematadas en –sis que son masculinas: o chasis, o lapis ou o oasis; e outras acabadas en –is que son femininas: a polis (cidade-estado da Hélade) ou a sífilis. Curiosamente as palabras formadas con “polis” adoptan a terminación –le: a acrópole, a metrópole ou a necrópole. Tódalas palabras acabadas en –is non teñen variación de número. Ex.: o lapis – os lapis.

Polo xeral son masculinas as acabadas en –ame e –ume: o friame (es: el fiambre), o pelame (es: el/la pelambre), o raizame (es: la raigambre), o vexame (es: el vejamen) etc.; o acedume (es: la acidez), o cardume (es: el cardumen), o cerrume/zarrume (es: el cerrado), o costume (es: la cumbre), o cume (es: la cumbre), o fume (es: el humo), o legume (es: la legumbre), o lume (es: la lumbre), o negrume (es: la negrura), o pesadume (es: la pesadumbre), o zume (es: el zumo) etc.

Convén non esquecer que o galego non fai o troco de xénero do artigo feminino a masculino nas palabras tónicas singulares iniciadas pola vogal A, coma o castelán: a á/ala – el ala, a águia – el águila, a alba – el alba, a anca – el anca, a auga – el agua, a alma – el alma, a arma – el arma, a arpa – el arpa, a arte – el arte, a asa – el asa, a hasta – el asta etc.

Por último, hai moitas palabras que teñen xénero diferente porque a súa terminación tamén o é, aínda que procedan do mesmo étimo: a ábsida – el ábside, a cona – el coño, a derruba – el derribo, o ensino – la enseñanza, a omoplata – el omoplato, o pesadelo – la pesadilla, o pezuño – la pezuña, o riso = a risa – la risa, o sorriso – la sonrisa, a tintura – el tinte, o valo – la valla, a vertixe – el vértigo etc.

NAUS, NAVES E NAVÍOS

 

Por que o dicionario da RAG non recolle o primeiro dos substantivos do título, como se non fose unha palabra galega, malia estar estar bastante documentada dende a Idade Media, ser usada na nosa literatura moderna e formar parte do léxico das linguas portuguesa (nau) e castelá (nao), amais da catalá (nau), orixe do termo?

            Esta palabra “nau” entrou no noso idioma dende o catalán orixinal (nau < lat. nave) coma tamén o fixo outra palabra pra denominar barco: vaixel (< cat. vaixell), esta si recollida no dicionario da RAG.

            Resulta curioso constatar como a forma “nau” xunto a “navio” son os vocábulos correntes pra denominar as embarcacións de certo tamaño en portugués, mentres que “nave” non pasa de ser un sinónimo poético destas. Pola contra, en castelán as formas comúns son “nave” e “navío”, en tanto que “nao” deveu nunha palabra anticuada, empregada pra denominar os navíos antigos, ou de uso culto. Ante esta diverxencia, o dicionario da RAG –máis unha vez– copia o modelo español, pro por riba obvía a existencia de “nau/nao” no noso idioma.

            Fóra da excepción académica os demais dicionarios actuais si recollen esta palabra, tanto o Gran Dicionario Xerais da Lingua (nau > nao: embarcación grande) coma o Dicionario Rinoceronte Castelán-Galego (nao: embarcación de vela empregada na navegación oceánica) ou o Dicionário Estraviz (nau: tanto na acepción de “antigo navío de vela” coma na de “calquera embarcación de gran tamaño”).

            E antes deles a palabra apareceu recollida noutros dicionarios e vocabularios históricos, tanto coa forma “nao” coma “nau”: Martín Sarmiento (1746-55), J. Cuveiro Piñol (1876), M. Valladares Núñez (1884), L. Carré Alvarellos (1928-31; 1979), E. Rodríguez González (1958-61) ou X.L. Franco Grande (1972).

            A nosa moderna literatura empregou estes tres sinónimos a miúdo, e xa que non é necesario demostralo no caso de “nave” e “navío”, si é pertinente amosar exemplos no caso de “nau/nao”, xa que coas dúas variantes aparece, pra disipar calquera dúbida. así:

F. Bouza Brey – Nao senlleira, 1933: Leda vai a nao na proa unha frol.

R. Otero Pedrayo – Fra Vernero, 1934: Semella unha nau ancorada disposta a vogar cara a felicidade.

A. Cunqueiro – Se o vello Sinbad volvese ás illas, 1961: iba a Basora a faguerse cárrego dunha nao que xa debía estar boata; que lle veñen de lonxe pedindo postos na súa nao famosa.

X.M. Díaz Castro – Nimbos, 1961: súa nau entrar na baía.

V. F. Freixanes – O triángulo inscrito na circunferencia, 1982: o espectáculo da nau capitana daquel guerreiro terrible.

D.X. Cabana – Galván en Saor, 1989: navega velozmente unha nau cargada de donas.

M. Rivas – En salvaxe compaña, 1993: Sen esquecer os hórreos e o pombal, con nao veleira de cataventos.

Alexandre Nerium – Vogar, 2003: nau sen cadoira ao pé de cada hora.

Miguel Anxo Murado – O soño da febre, 2007: Outros dous diríxense voraces contra unha infortunada nao portuguesa.

Anxo Angueira – Iria, 2012: Unhas lenes ondas abanean a nao; E o Iria navega e no ronsel de estrelas apagadas da robusta nao capitá.

            En fin, que malia as carencias do dicionario académico, podemos e debemos usar a palabra “nau/nao” –eu prefiro a primeira forma, en consonancia co portugués– como sinónima de “navío” e “nave” pra denominar as embarcacións de gran tamaño, tanto antigas de vela coma modernas oceánicas.